Io

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Io
Io highest resolution true color.jpg
Behaketa
Itxurazko magnitudea (V) 5,02
Gorputz-gurasoa Jupiter
Aurkitzailea Galileo Galilei
Aurkikuntza-data 1610eko urtarrilaren 8a
Honen izena darama Io
Orbitaren ezaugarriak
Apoapsis 423.400 km
Periapsis 420.000 km
Eszentrikotasuna 0,0041
Orbita-periodoa 1,769137786 egun
Ezaugarri fisikoak
Erradioa 1.821,6 km
Azalera 41.910.000 km²
Bolumena 2.530.000.000 km³
Dentsitatea 3,528 g/cm³
Albedoa 0,63

Io edo Jupiter I Galileok aurkitutako lau sateliteetatik Jupitergandik gertuen dagoena da. Eguzki-sistemako laugarren ilargirik handiena da, dentsitaterik handiena du eta ezagutzen ditugun objektuen artean ur gutxien duena da. 1610ean aurkitu zen eta mitologiako Io pertsonaiaren omenez darama izena, Zeusen maitalea izan zen Heraren jarraitzailea.

Sumendi-aktibitate nabarmena du satelite natural honek, 400 sumendi aktibo baino gehiagorekin, Eguzki-sisteman jarduera geologiko handiena duen objektua da[1][2]. Muturreko jarduera geologiko hau Ioren barnealdea Jupiterrek eta beste galilear sateliteek sortzen dituzte barne frikzioen beroaren ondorioa da. Sumendi batzuek sufre eta sufre dioxidozko lumak sortzen dituzte, batzuk gainazaletik 500 kilometrora. Ioren gainazalean silikatozko lurrazalaren konpresioagatik sortutako 100 mendi baino gehiago daude. Mendi horietako batzuk Everest baino altuagoak dira[3]. Kanpo Eguzki-sistemako satelite gehienak ur-izotzez osatuta daude, baina Io batez ere silikato arrokaz osatuta dago, urtutako burdina edo burdin sulfurozko nukleo baten inguruan. Ioren gaonazalean lautada handiak daude, izoztutako sufre eta sufre dioxidoz estaliak.

Ioren bulkanismoa bere ezaugarri bakunen jatorria da. Bere luma bolkanikoak eta laba ibaiek aldaketa handiak sortzen dituzte gainazalean eta kolore ugariz margotzen dute: horia, gorria, zuria, beltza eta berdea, batez ere sufrearen alotropo eta konposatuen ondorioz. Laba ibilgu luzeak daude, batzuk 500 kilometro baino luzeago. Bulkanismoak jaurtitako materialek Ioren atmosfera ahula eta Jupiterren magnetosfera betetzen dute. Sendien eiekzio bolkanikoek Jupiterren inguruan plasma-toro bat sortzen dute.

Iok paper garrantzitsua izan zuen XVII. eta XVIII. mendeetako astronomiaren garapenean. 1610eko urtarrilean aurkitu zuen Galileo Galileik, beste galilear sateliteekin batera. Aurkikuntzak lagundu zuen Kopernikoren Eguzki-sistemaren eredu heliozentrikoa onartzen, Keplerren legeak garatzen eta argiaren abiaduraen lehen neurketa egiten. Lurretik ikusia, Io argi-puntu bat baino ez zen XIX. mendearen bukaera eta XX. mendearen hasierara arte, bere geografia ikertzea posible izan zenean, adibidez bere polo gorriak eta ekuatore distiratsua. 1979an Voyager espazio-misioak aurkitu zuen Io geologikoki aktiboa den planeta dela, sumendi eta egitura-bolkaniko ugarirekin, mendi handiekin eta talka-krater nabarmenik ez duen gainazal gazte batekin. Galileo zunda hainbat aldiz pasa zen bertatik 1990eko eta 2000ko hamarkadatan zehar, bere barne egitura eta gainazalaren konposizioaren datuak eskuratuz. Misio horrek ere Io eta Jupiterren magnetosferaren arteko harremana erakutsi zuen, eta Ioren orbitan kokatutako energia-altuko erradiazio gerriko bat dagoela ikusi zuen. Iok 3.600 rem (36 Sv) ionizazio erradiazio jasotzen du egunero[4].

Izendapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Behaketaren historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galileo Galileik 1610 urteko urtarrilaren 7an aurkitu zuen beste bi sateliterekin batera. Hurrengo gauean laugarrena aurkitu zuen. Io, Europa, Ganimedes eta Kalisto ziren, Jupiterren lau satelite handienak. Galileok berak "astro medizearrak" izena eman zien, bere mezenasa zen Cosimo II.a Medici-ren omenez, baina astronomoei ez zitzaien gustatu eta Simon Marius-ek gaur egungo izenak jarri zizkien greziar mitologian oinarriturik. Galileok orduan Jupiter I, II, III eta IV izenak proposatu zituen eta XX mendearen erdialdera arte horrela ezagutu ziren[5]. Lau satelite hauen multzoa "satelite galilearrak" izenarekin ere ezagutzen da[6].

Satelite hauen aurkikuntza ezinbestekoa izan zen Nikolas Kopernikoren teoria heliozentrikoa berresteko. XVII mendean longitudea kalkulatzeko ere erabili izan ziren[7], bai eta Keplerren hirugarren legea baieztatzeko ere. Jupiter eta Lurraren arteko distantzia egiteko argiak behar duen denbora kalkulatzeko ere erabili izan zen XVII mendean[8]. Pierre-Simon Laplace astronomoak XIX mendearen hasieran Io, Europa eta Ganimedesen orbita erresonanteak azaltzeko teoria matematikoa garatu zuen.

Esplorazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Voyager 1 zundak ateratako argazkien muntaia.

Iotik gertu pasa ziren lehen zundak Pioneer 10 eta 11 izan ziren, 1973ko eta 1974ko abenduaren hasieran. Aurreneko argazki onak Voyager 1 eta Voyager 2-k atera zituzten 1979an. Voyager 1 20.600 kilometrotako distantziara pasa zen eta atera zituen argazkiek azal koloretsua eta kraterrik gabea erakutsi zuten. Sumendietatik ateratzen zren bederatzi zorrotada ere erakutsi zituen, geologikoki aktiboa den astroa dela frogatzeko balio izan zutenak[9].

1995 urtean Galileo zundak Voyagerren argazkiak berretsi zituen eta satelitearen dentsitatea ikusirik burdinezko nukleoa zuela frogatu zuen[10]. 2007ko otsailaren 28an New Horizons izan zen Ioren ondotik pasa zena bere Plutonerako bidaian. Honek sumendiak aztertu zituen. Hainbat erupzio ere aurkitu zituen[11].

Orbita eta errotazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jupiterren magnetosferarekin elkarrekintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Geologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

3.600 kilometrotako diametroa duenez Jupiterren sateliteen artean hirugarren handiena da eta gure Ilargia baino zerbait handiagoa.

Lautada zabalak ditu eta tarteka mendikate luzeak. Ez dira ordea meteoritoen kraterrak ikusten, izan ere bere 400 sumendi aktiboek azala etengabe berrizten baitute[12]. Sumendi hauetako batzuk Everest mendia baino garaiagoak dira[13] eta jaurtitzen dituzten sufre eta sufre dioxido hodeiak 500 kilometrotako altuerara ere iristen dira. Hauek erortzean sufre urtuzko aintzira zabalak eratzen dituzte[2]. Sufre honek kolore horixka ematen dio sateliteari.

Barnealdean planeta telurikoen antzeko osaketa du, hau da, silikatozko arrokak dira nagusi, sufrea ere ugaria den arren. 900 km inguruko erradioa duen nukleo urtua duela pentsatzen da. Nukeloan burdina egongo dela uste da, Iok magnetosfera duela frogaturik baitago.

Atmosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fikzioan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Lopes, Rosaly M.C; Kamp, Lucas W; Smythe, William D; Mouginis-Mark, Peter; Kargel, Jeff; Radebaugh, Jani; Turtle, Elizabeth P; Perry, Jason et al. (2004-05), «Lava lakes on Io: observations of Io's volcanic activity from Galileo NIMS during the 2001 fly-bys», Icarus (1): 140–174, doi:10.1016/j.icarus.2003.11.013, ISSN 0019-1035, https://doi.org/10.1016/j.icarus.2003.11.013. Noiz kontsultatua: 2018-10-14  .
  2. a b (Ingelesez)  Lopes, Rosaly M.C; Kamp, Lucas W; Smythe, William D; Mouginis-Mark, Peter; Kargel, Jeff; Radebaugh, Jani; Turtle, Elizabeth P; Perry, Jason et al. (2004-05), «Lava lakes on Io: observations of Io's volcanic activity from Galileo NIMS during the 2001 fly-bys», Icarus (1): 140–174, doi:10.1016/j.icarus.2003.11.013, ISSN 0019-1035, http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..169..140L. Noiz kontsultatua: 2018-10-03  .
  3. (Ingelesez)  Schenk, Paul; Hargitai, Henrik; Wilson, Ronda; McEwen, Alfred; Thomas, Peter (2001-12-01), «The mountains of Io: Global and geological perspectives from Voyager and Galileo», Journal of Geophysical Research: Planets (E12): 33201–33222, doi:10.1029/2000je001408, ISSN 0148-0227, https://doi.org/10.1029/2000JE001408. Noiz kontsultatua: 2018-10-14  .
  4. (Ingelesez)  «WebCite query result», www.webcitation.org, https://www.webcitation.org/5jwBSgPuV?url=http://zimmer.csufresno.edu/~fringwal/w08a.jup.txt. Noiz kontsultatua: 2018-10-17  .
  5.   Marazzini, Claudio (2005), I nomi dei satelliti di Giove: da Galileo a Simon Marius (The names of the satellites of Jupiter: from Galileo to Simon Marius), Lettere Italiane, 391–407. orrialdeak  .
  6.   Bell, Jim (2014), El libro de la astronomía, Kerkdriel, ISBN 978-90-8998-357-2  .
  7.   «Longitude1», www-groups.dcs.st-and.ac.uk, http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Longitude1.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-03  .
  8.   R.M. Nelson, D.P. Cruikshank (2007), A history of the exploration of Io, ISBN 3-540-34681-3  .
  9.   Strom, R.G. (1979), «Volcanic eruption plumes on Io», Nature (280), http://adsabs.harvard.edu/abs/1979Natur.280..733S .
  10.   Anderson, J.D. (1996), Galileo Gravity Results and the Internal Structure of Io, Science, 709–712. orrialdeak  .
  11.   Spencer, J.R. (2007), Io Volcanism Seen by New Horizons: A Major Eruption of the Tvashtar Volcano, Science, 240–243. orrialdeak  .
  12.   Lopes, Rosalie MC (2006), Io: The Volcanic Moon, Encyclopedia of the Solar System, 419–431. orrialdeak, ISBN 978-0-12-088589-3  .
  13. (Ingelesez)  Schenk, Paul; Hargitai, Henrik; Wilson, Ronda; McEwen, Alfred; Thomas, Peter (2001-12-01), «The mountains of Io: Global and geological perspectives from Voyager and Galileo», Journal of Geophysical Research: Planets (E12): 33201–33222, doi:10.1029/2000JE001408, ISSN 0148-0227, http://adsabs.harvard.edu/abs/2001JGR...10633201S. Noiz kontsultatua: 2018-10-03  .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Io Aldatu lotura Wikidatan