Tabako

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Tabakoa
Sailkapen zientifikoa e
Erreinua: Plantae
Kladoa: Angiospermae
Kladoa: Eudicotyledoneae
Kladoa: Asteridae
Ordena: Solanales
Familia: Solanaceae
Generoa: Nicotiana
Espeziea: Nicotiana tabacum
L.

Tabakoa edo tabako-belarra[1] (Nicotiana tabacum) solanazeoen familiako urteroko landare belarkara da. 1-2 m luzea da, zurtoin sendoa, hosto zabal luzeak eta hodi itxurako lore luze punta-zabalak dituena. Bere osagaietako bat nikotina da. Hostoak droga legal moduan erabiltzen dira. Jatorria Amerika tropikalean du, baina Mundu osoan kontsumitzen da.

Amerikako indiarrek erlijio eginkizunetarako eta eritasunak sendatzeko erabiltzen zuten batez ere. Espainiarrek ere sendabelartzat hartu zuten eta halako bezala sartu zuten Europan, baina sartu eta laster erretzea, mastekatzea eta sudurretik hartzea jarri zen modan. Gaur egun frogatua dago tabako-orriaren keak gai pozoitsuak dituela eta luzera minbizia eragin dezakeela[2].

Deskripapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tabako-belarra landare belarkara, sendoa eta pubeszente-guruinduna da, ile trinko, motz eta finak dituena. Hiru metrorainoko zurtoin tente, pubeszente eta likatsuak ditu, . Hosto handiak (handienak 40 x 17 cmkoak), oblantzeolatuak, zorrotzak, osoak, txandakakoak, eseriak eta, nerbioetan behintzat, pubeszente-guruindunak. Hodi-formako lore erregularrak, zurtoinaren muturrean panikula erako infloreszentzietan elkartuak. Kapsula erako fruitu oboide (15-25 x 12-19 mm) eta larrukara[3].

Ipar-mendebaldeko Argentinan sortutako alotetraploidea da[3]. Nicotiana sylvestris, Nicotiana tomentosiformis eta, ziur aski, Nicotiana otophora espezien arteko hibridoa dela uste da[4].

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Europarrek Indietara iritsi orduko tabakoaren berri izan zuten. Ameriketan oso zabalduta zegoen landare honen erabilera eta hainbat modutara hartzen zuten bertakoek: hauts bihurtuta, hostoa ahoan ibilita edo erreta (zigarro moduan, pipan...). Tabakoak izen ugari zituen. Aztekek pisietl deitzen zioten, Maia zibilizazioan kutz eta Brasilen petum. Nondik dator orduan «tabako» hitza? Ez, ez dator Karibeko Tobago irlatik, askok uste bezala. Tabakoa arabiar hitza da, tubbaq terminoaren eratorria. Hitz honen bidez, arabiarrek, izena ematen zieten medikuntzarako erabiltzen zituzten hainbat belarrei[5].

Afrikar esklaboak Virginiako tabako sail batean lanean. 1670 aldeko margolana.

Tabakoa mundu magiko eta terapeutikoarekin oso lotua zegoen amerikar kontinentean eta botika berezia balitz bezala pasatu zen Europako klase sozial altuetara. Jean Nicot de Villemain Portugaleko enbaxadore frantsesak Frantziako gortera eraman zuen eta Katalina Medici erreginak gustura hartu zuen landarea. Bestaldetik, Ameriketatik etorritako esklabu beltzen eta marinelen artean ere oso azkar zabaldu zen tabakoa, lan nekezaren ostean lasaitu egiten zuelako. XVII. mendearen bukaeran, tabakoa Europa guztian erabiltzen zen. Aristokratek eta aberatsek tabako hautsa hartzen zuten sudurretik (frantsesez râpé deitzen zitzaion). Jende xehearen artean ordea normalagoa zen tabakoa erretzea. Gero, tabakoa erretzeko ohitura hori klase sozial altuetara pasa zen[5].

Noski, tabakoaren kontsumoa geldiarazteko saiakera asko izan ziren. Izan ere, medikuntzarekin baino, aztikeriarekin lotu baitzuen batek baino gehiagok. Errusian esate baterako, tabakoa sudurretik hartzen zuenak sudurra mozteko arriskua zuen[5]; Urbano VIII.a aita santuak berriz, tabakoa hartzen zuten elizgizonak eskumikatzeko agindua eman zuen[6]. Baina herrialde gehienek kalterik ez, onurak ikusi zizkioten tabakoari, poltsikoak betetzeko aukera paregabea, adibidez.

Produkzioa eta merkataritza, euskaldunen itzal[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1634an Espainiak tabakoa estankatu zuen. Estankoak esan nahi zuen estatuak monopolio guztia zuela tabakoa produzitu eta saltzeko. Gerora, izen hori bereganatu zuten tabakoa saltzen zuten saltokiek eta gaur egun horrela ezagutzen ditugu. Tabakoa estankatu aurretik, Sevillan munduko lehenengo tabako fabrika sortu zen. Bertatik pasa behar zen kolonietatik etorritako tabako guztia. Espainiar Inperioak produkzio eta merkatal sare handia osatu zuen tabakoaren inguruan eta laster produktu hau Koroaren diru sarrera nagusiena bilakatu zen[5].

Por Larrañaga markako zigarroak.

Sare handi horretan euskaldunak ere izan ziren. Madril eta Sevillako euskal jatorriko familiek tabako erakundeetan zuzenean parte hartu zuten. Ameriketako kolonietan tabakoari esker aberastu zen euskaldunik ere badugu, batez ere Kuban. Juan Jose Justiz Etxabarria gipuzkoarra, Kubako kreole aberats batekin ezkondu zen eta horrekin batera bilakatu zen irla hartako lurjabe handienetakoa. XVIII. mendeko urte oparoetan, tabakoaren industrian etekin ugari izan zituen Justizeko markesak (jubilatzean eman zioten titulua), eta bere tabakoa espainiar gortera eramaten zuten zuzenean, kalitate handikoa zelako. Badugu beste adibide bat. Oraindik existitzen da Por Larrañaga zigarro marka. Ignacio Larrañagak asmatu zuen 1834an Kuban eta fabrika eraiki zuen. Zigarroak industrializatzen aitzindari izan zen Larrañaga. Mende horren amaieran hain zuzen, Heraclio Farias izeneko batek makina berezi bat patentatu zuen zigarroak egiteko, Farias puruak[5].

XVIII. mendean, tabakoa eta beste kolonialak (azukrea, kakaoa, kafea...) merkaturatzeko, hainbat ekimen martxan jarri ziren eta horien artean euskaldunek sorturiko bi merkatal konpainia daude: Habanako Errege Konpainia eta Caracasko Gipuzkoar Errege Konpainia. Habanako Konpainiaren bultzatzaile nagusi izan zen Martin Arostegi arantzarra. Arostegi, tabako produkzioarekin oso lotuta zegoen, Kuban zituen jabegoen bidez. Hain zuzen, konpainia honen lehentasuna zen Sevillako fabrikak tabakoz hornitzea. 1739an Espainiako erregearen baimena lortu zuten Kubako merkataritzaren monopolioa izateko eta hurrengo urteetan Kubako tabako produkzioa izugarri igo zen konpainia honi esker. Habanako Konpainia akzioen bidez sortu zen, eta akziodunen artean euskaldun ugari aurki daitezke, batez ere nafarrak eta gipuzkoarrak: Arostegi, Basabe, Goienetxe, Iturralde, Zuaznabar... Urte batzuen ostean Koroak tabakoaren asientoa kendu zion Habanako Konpainiari. Tabakorik gabe konpainiak nekez egin zuen aurrera, azukrearen negozioari nola hala helduta[5].

Caracasko Konpainia ezagunagoa da agian. Donostiako kontsulatuak eta merkatariek sortutako konpainia honek Venezuelako kakaoa zuen helburu, baina horrezaz gain tabakoa ere ekarri zuen Ameriketatik. Dena den, konpainiak aurkari gogorrak izan zituen, holandarrek aspaldi sortu baitzuten venezuelar tabakoarekin merkatal sare sendoa. Gipuzkoarrek, tabakoa Cadiz edo Donostiara eraman eta gero, Amsterdamera bidaltzen zuten, bertan manufakturatu zezaten. Jakina den bezala, merkatal pribilegioa galdu zuenean desagertu zen Caracasko Konpainia, 1778an[5].

Tabako kontrabandoa Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eta zer gertatzen zen Euskal Herrian tabakoarekin? Foruen bidez, Hego Euskal Herriko probintziek zerga sistema berezia zuten. Oinarrizko produktuentzako aduanak ez zeuden kostaldean, barrualdeko mugetan baizik. Oinarrizko produktu horien artean dago tabakoa. Bilbo edo Donostiara inolako trabarik gabe iristen ziren Ameriketako tabakoak eta horrek, hala beharrez, kontrabando emankorra sortu zuen[5].

Gipuzkoa eta Bizkaiko kostara Brasil tabakoz beteriko barku holandarrak eta ingelesak iristen ziren behin eta berriro. Caracas eta Habanako konpainiek ez zieten sekula itzalik egin. Horrezaz gain, Donostian, Baionatik ekarritako tabakoa sartzen zuten. XVII. mende amaieran, donostiarren merkatal jarduera okerrenean zegoenean, Baionakoek sartu zuten tabako gehiena Gipuzkoan, Donostiako portutik. Iparraldetik bestelako tabakorik ere sartzen zen muga pasata: bertako faktoria eta plantazioetatik ateratakoa. Nafarroari dagokionez, erreinuan estanko sistema berezia zegoen eta etekinak berarentzat izaten ziren[5].

Horiek horrela, agerian zegoen Gipuzkoa, Bizkaia eta Araban, kontsumitzen zena baino askoz ere tabako gehiago sartzen zela eta sobera zegoen hori kontrabandora bideratzen zela, Gaztelara batez ere. Horrek, Espainiaren eta euskal probintzien arteko auzi eta liskar ugari ekarri zituen mendeetan zehar: lehenak kontrabandoa geldiarazteko neurriak hartu nahi zituen, bigarrenek berriz ez zuten konpetentzia kentzerik nahi. Soluzioa izan zen probintzien esku uztea lurralde hauentzako tabako estankoaren kudeaketa. Hala ere, kontrabandoa eragozteko zigorrak, indarra eta kontrola izan ziren ohikoena: Oiartzunen, bertako alkateak bizilagun bat salatu zuen mikeleteek bere lurretan tabako plantazio bat aurkitu zutelako; Hernanin, 1770ean aguazila auzitan sartu zuten tabako kontrabandoagatik atxiloturik zuen pertsona batek ihes egin ziolako; Bergaran, Tolosako bizilagun bat izan zen auzitan sartu zutena tabako kontrabandoagatik, «bi fardel tabako hostotan eta beste bat tabakoa hauts bihurtuta» zeramatzan. Euskal Herriko artxiboak tabako kontrabandoarekin zerikusia duten horrelako dokumentuz gainezka daude[5].

Tabakoaren laborantza eta idortzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Prozesatu gabeko tabako ekoizlerik handienak
2010eko datuak.
Tokia Herrialdea Tonak[7]
1 Txina Txina 3.005.928
2 Brasil Brasil 787.817
3 India India 690.000
4 Ameriketako Estatu Batuak AEB 325.766
5 Malawi Malawi 172.922
6 Argentina Argentina 137.000
7 Indonesia Indonesia 135.700
8 Zimbabwe Zimbabwe 109.737
9 Italia Italia 89.112
10 Tanzania Tanzania 60.900
11 Thailandia Tailandia 59.540
12 Turkia Turkia 55.000
Filipinak Filipinak 40.530
Espainia Espainia 33.410
Japonia Japonia 29.300
Grezia Grezia 22.000

Tabako landareak mintegietan jaio eta sei aste dituztenean sailetan birlandatzen dira[8]. Gehienezko luzerara (2 metro inguru) iritsi baino lehen, infloreszentziak mozten dira, hostoen kalitatea hobea izan dadin. Geroago, alboetako ernamuinak ere kendu behar izaten dira. Gaur egun, lan horiek egiteko makinak eta produktu kimikoak (hidrazida maleikoa, esate baterako) erabiltzen dira. Hostoak heltzen direnean, haien kolorea berdetik hori argira aldatzen da. Beheko hostoak goikoak baino lehenago heltzen dira, eta bilketa noiz egin erabakitzeko, konposizio kimikoa kontuan hartzen da. Eskuz edo makinaz bil daitezke[9][10].

Bildu ostean, hostoak ondu (idortu) egin behar dira. Idortzean ura galdu eta prozesu biokimikoek aurrera jarraitzen dute[9]. Lau modu nagusi daude[11]:

  • Airearen bidez: hostoak ongi haizeztatutako lehortegietan zintzilikatzen dira. Prozesuak 4-8 aste irauten du. Era horretan ondutako tabako hostoak kolore marroia, oso azukre gutxi eta nikotina eduki handia izaten ditu.
  • Beroaren bidez: hostoak esekirik dauden lehortegian bero artifiziala sartzen da. Hostoek kolore hori-laranja hartzen dute eta azukre eduki handia daukate. Virginiako tabakoa ontzen da modu horretan.
  • Eguzkiaren bidez: hostoak armazoietan lotu eta eguzkitan jartzen dira. Idortzeko 12-30 egun behar dute. Hostoen kolorea horia edo laranja izaten da, eta azukre edukia handia.
  • Suaren bidez: zintzilik dauden tabako hostoen azpian adar lehorrak erretzen dira. Era horretan, idortzeaz gain, ke usaina hartzen dute. Piparako tabako batzuk ontzen dira horrela.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Tabako Euskalterm. Euskara.euskadi.net
  2. Lur entziklopedietatik hartua.
  3. a b Nicotiana tabacum Floraiberica.es
  4. Nan REN; Michael P. TIMKO (2001): AFLP analysis of genetic polymorphism and evolutionary relationships among cultivated and wild Nicotiana species Genome. Aug;44(4):559-71.
  5. a b c d e f g h i j Urko APAOLAZA: Landare magiko eta terapeutiko hura Argia.eus. Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 Unported lizentziarekin argitaratua
  6. Luis REYES: La primera ley antitabaco Tiempodehoy.com
  7. Tabako ekoizpena (2010) Faostat.fao.org
  8. El cultivo del tabaco (1ª parte) Infoagro.com
  9. a b Ana GALARRAGA (2005): Tabako-ekoizpenari kea dario Elhuyar aldizkaria. Zientzia.net
  10. El cultivo del tabaco (2ª parte) Infoagro.com
  11. Tabaco: Cosecha, curado y procesamiento Batcentralamerica.com

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Tabako Aldatu lotura Wikidatan