Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Diru

Wikipedia, Entziklopedia askea
Moneta» orritik birbideratua)
Jump to navigation Jump to search

Dirua ordaintzeko orokorki onartutako bitartekoa da, bereziki ondasun eta zerbitzuen transakzioak burutu eta zorrak kitatzeko erabilia. Adiera arruntean, dirua txanponak eta billeteak dira, baina banku-gordailuen gainean igortutako txekeak eta beste zenbait finantza-bitarteko ere dirutzat har daitezke; horrela, dirua zehaztasunez definitzea konplexua da. Beste alde batetik, pertsona bat diruduna dela esaten denean, aberatsa dela adierazi nahi da, baina diru asko edukitzeaz, gainera, beste aktibo batzuek ere (lurrak eta beste ondasun higiezinak) balioa atxikitzeko funtzioa ere betetzen dute. John Hicks ekonomialariak dirua diruak egiten duena dela adierazten zuen[1]. Hari kasu eginez, diruaren funtzioak zehaztea baliagarria izan daiteke dirua definitzeko, horrela, diruak batera betetzen dituen funtzioak kontu-unitatea, truke-bitartekoa eta balio-gordailua izatea dira.[2] Horretarako, dirua zatigarria, transferitzen erraza, iraunkorra eta orokorrean onartu eta ezagutua eta eskaintza egonkor eta mugatukoa izan behar da, besteak beste.[3]

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uste da "diru" hitza Juno tenplutik datorrela, Kapitolioan, Erromako zazpi muinoetako bat. Antzinako munduan Juno sarritan diruarekin erlazionatzen zen. Juno Monetaren tenplua Erroman, Antzinako Erromako Moneta etxea aurkitzen zen lekua zen. "Juno" izena Etiopiako jainkosa Uni ("bat", "berezia", ​​"batasuna", "elkartasuna", "batura" eta "Moneta" esanahia, "monere" hitz latindarretik eratorria izan daiteke (gogoratu, abisatu edo instruitu) edo greziar "moneres" hitzetik (bakar, bakarra). Mendebaldeko munduan, latinetik eratorritako espezie hitza da eta horrek "mota" esan nahi du.


Diruaren sorrerari buruzko teoriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ordena espontaneoaren teoria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dirua trukeak egiteko abantaila eta beharrarekin sortzen da. Trukerik gabeko gizarte batean ez da dirurik behar. Trukeak egitea, ordea, baditu abantailak: ekoizle guztiak ez dira berdinak eta batzuk lan batzuetan trebeagoak direnez, kostu txikiagoak dituzte besteek baino, hau da, abantaila konparatiboa dute; horri esker, bakoitza espezializaturik dagoen produktuak ekoitziz eta merkaturatuz eta horien trukean beste gai eta produktuak eskuratuz, baliagarritasun edo probetxu handiagoa ateratzen du. Ekoitzitako gaiak eta produktuak trukatuz, ekoizleek nahiz kontsumitzaileek soberakina eskuratzen dute. Trukea egiteko bi agente ados jarri daitezen, ordea, zenbait baldintza bete behar dira: produktuei, kopuruei, denborari eta truke-tasei buruz kointzidentziak gauzatu behar dira batera. Adibidez, hiru liburu bi sagarrekin trukatu nahi baditugu, sagarrak dituen pertsona bat, bi liburu nahi dituena eta trukean sagar hiru eskainiko dituena bilatu behar dira une jakin batean. Baldintza horiek aski gogorrak dira, eta hortik sortzen da dirua bitarteko gai likido moduan trukeak errazteko.[4][5] Horrela, dirua ekonomiaren eboluzio natural edo espontaneo baten emaitza litzateke. Diruaren jatorriaren teoria hau Austriako eskola ekonomikoaren sortzailea Carl Menger ekonomialariak planteatu zuen, eta gerora eskola horretako beste ekonomialari batzuek, Friedrich Hayek eta Ludwig von Misesek kasu, hartu zuten oinarri moduan, diruaren gaineko teoriak eratu eta fintzeko. Mengerrek, ordea, ez zuen estatuaren rola guztiz baztertu, eta dirua osatu behar duen gai likidoa finkatzean eta diru-sistema ezarri eta kudeatzeko ezinbestekoa zela aldeztu zuen, Austriako eskolako beste ekonomialari batzuek ez bezala.[6]

Kartalismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kartalismo izeneko teoria Georg Fredrich Knapp alemaniar ekonomialariak garatu zuen XX. mendearen hasieran. Knappek ez du ukatzen diruaren sorrera gizarteak sortutako truke-bitarteko gisa, baina estatuak dirua jaulkitzeko ahalmena bere gain hartzean, dirua zer den eta zer ez den erabaki eta gizarteak hori onartzen duenean, diruaren balio materiala kontuan hartu gabe, jauzi kualitatiboa gertatzen da diruaren izaeran. Balio materialik ez duen baina herritarrek zorrak kitatzeko erabiltzen duten diru horri diru kartala deitzen dio Knappek. Bere ustez, dirua kontrolatzeko Estatuak duen interesa zerga bilketan datza: estatuak zergak kobratzeko ezartzen du dirua eta estatuari zergak ordaintzeko modu bakarra delako onartzen dute herritarrek estatuak ezarritako diru hori. "Dirua Estatuaren izakia da" adierazi ohi da ideia hori laburbiltzeko. Horrela, dirua aztertzeko ikuspuntu egokienak politikoa, juridikoa eta kulturala dira.[7]

Funtzioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dirua eta Trukearen Mekanismoa (1875), William Stanley Jevonsek dirua lau funtzioren arabera analizatu zuen. Truke modura, ohiko balioaren neurri modura (edo kontu unitate gisa), ohiko balio estándar modura (ordainketa estandar diferitua), eta erreserba balore modura. 1919rako, Jevonsen diruaren lau funtzioak laburbildu ziren.

Dirua lau funtzioen kontua da, ertaina, neurria, estandarra, denda bat.

Testuliburu modernoak orain hiru funtzio baino ez dituzte zerrendatzen, truke ertainekoak, kontu unitatea, eta balio depositua, ez dute kontuan hartzen ordainketa estandar diferitua funtzio ezberdindu bezala, baina gainerakoak azpimarratzen dituzte.

Diru-funtzioen konbinaketari buruzko gatazkak historikoak izan dira, batzuek banaketa gehiago behar dela eta unitate bakar bat ez dela nahikoa guztiari aurre egiteko. Argumentu horietako bat, diru paprera truke-eredu gisa, beronen balore erreserbarekin gatazkan dagoela: balore erreserbaren funtzioak gastatu gabe mantentzea eskatzen du, bere truke funtzioak zirkulazioan egotea eskatzen duen aldi berean. Beste batzuek, biltegiratzea trukea atzeratzea besterik ez dela diote, baina ados daude denbora eta espazioan zehar garraiatu daitekeen truke sistema dela. "Finantza-kapitala" terminoa likido instrumentu guztien termino orokorragoa da, uniformeki onartutako eskaintza izan ala ez.

Trukea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus: truke.

Dirua ondasun eta zerbitzuak elkartrukatzeko erabiltzen denean, truke motako sistema gisa erabiltzen ari dela esan genezake. Horrela, truke-sistema baten eraginkortasun eza saihesten du, hala nola, “aldiberekotasun desira” arazoa. Diruaren erabilera garrantzitsuena objektu ezberdinen balioak alderatzeko metodoa da.

Balio neurria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus: Kontu-unitate.

Kontu-unitatea (ekonomian) ondasunen, zerbitzuen eta bestelako transakzioen merkatuko balioa neurtzeko zenbakizko neurketa estandarra da. Balio erlatiboaren eta ordainketa geroratuaren "neurri" edo "estandar" gisa ere ezaguna denez, kontu-unitate bat zorraren merkataritza-hitzarmenak formulatzeko beharrezko aurrebaldintza da. Dirua neurri estandar gisa eta merkataritzaren ohiko izena da. Hori dela eta, prezioen aipamen eta negoziazioaren oinarria da. Beharrezkoa da kontabilitate sistema efizienteak garatzeko.

Ordainketa diferitu estandarra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus: Ordainketa diferitu estandar.

Ordainketa estandarra testuen bidez bereizten den bitartean, bereziki zaharrenak, beste testu batzuek beste funtzio batzuen menpe ezartzen dute. "ordainketa estandar diferitua" zorra finkatzeko modu onargarri bat da, zorrak izendatzen dituen unitate bat, eta kontzeptu horri erabiltzen duten jurisdikzioko dirua legezkoa den moduan, zorrak ezabatzeko funtzioa bete dezakeela ezartzen da. Zorrak dirutan izendatzen direnean, zorraren benetako balioa inflazioa eta deflazioa dela eta, zorpetze subiranoaren eta nazioarteko zorraren eta desbalorizazioaren bidez aldatu daiteke.

Balio biltegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus: Balio biltegi.

Erreserba balore gisa jarduteko, dirua modu fidagarrian gordetzeko, biltegiratzeko eta berreskuratzeko gai izan behar du, eta berreskuratzean truke-bide gisa erabilgarria izan behar da. Diruaren balioa egonkor mantendu behar da denboran zehar. Zenbaitek inflazioa, diruaren balioa murriztuz gero, diruak balore depositu gisa duen gaitasuna gutxitu egiten dela argudiatu dute.

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Funtzio ezberdinak betetzeko, diruak zenbait ezaugarri izan behar ditu:

  • suntsikortasuna: unitate indibidualek elkar ordezkatzeko gaitasuna izan behar dute (hau da, trukatzea).
  • iraunkortasuna: erabilera errepikakorra jasateko gaitasuna.
  • eramangarritasuna: garraiatzeko erraztasuna.
  • aitortzeko ahalmena: bere balioa erraz identifikatu behar da.
  • balioaren egonkortasuna: bere balioa ez litzateke aldatu beharko.

Diru motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Salgai dirua eta diru fiduziarioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Salgai dirua balioa ondasun moduan duen erabileratik datorkion dirua da; adibidez, antzinaroan gatza maiz erabiltzen zen diru moduan; urre eta zilarrezko txanponak ere XX. mendera arte erabili dira ordainketak egiteko eta balio-gordailu moduan; nazien kontzentrazio-esparruetan ere, zigarretak eta beste gaiak erabiltzen ziren truke-neurri gisa. Diru fiduziarioa, berezko balio eskasa izan arren, erakunde jaulkitzailearekiko konfiantzan onartzen den dirua da. Adibidez, diru fiduziarioa dira txanpon eta billeteak, horien balioa estatuak bermatzen du, banku zentralen bitartez, berez diru paperak ez baitu baliorik; banku-gordailuak, txeke eta transferentzien bitartez besteak beste, ere diru fiduziarioa dira, bankuak ordainduko duelako ziurtasunean oinarritzen baitira.

Erabilera legaleko dirua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Diru-formatu bat baino gehiago da, hau da, herrialde jakin batzuetako banku zentralek edo moneta etxeek, hala nola, autoritate edo gorputzek emandako ahalmenak emandako moneta guztiak. Lege dirua komunitate baten kide guztiek onartzen dute eta, gainera, agintariek babestu egiten dute. Legez kanpoko dirua da, laguntza hori falta duen edonork eta gutxieneko fabrikazio-jarraibideak betetzen ez dituena. Erabilera legaleko dirua legez hartzekodun batek ordainketa moduan onartu behar duen duen dirua da, ordainketarako uko egin ezin diezaiokeena. Historian, erabilera legaleko dirua herrialdeko txanponak eta billeteak izan dira.[8]

Agirizko dirua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Agirizko dirua (txekea)

Agirizko dirua txekez edo beste agiri batez ordainketa ziurtatzen duen agiria da, bereziki bankuko gordailu baten bermeaz. Banku dirua banku gordailuetan dagoen diru guztia da; aukeratutako definizioa zein den kontu korronteak eta berehalako likidezia duten beste gordailuak soilik edo eperako gordailuak ere sartzen dira banku diruaren definizioan.

Banku dirua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bankuek, erakunde finantzarioek edo pribatuek sortzen dute, ia beti barneko logikaren pean eta momentu jakin batzuetan bezeroek kontratatutako kredituak irudikatzen dituena.

Diru elektronikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendeko azken hamarkadetan bankuko gordailuak eta horien gaineko eragiketak informazio-teknologien bitartez antolatzen hasi ziren. Diru elektronikoak, mendearen bukaeran, berrikuntza nabarmena ekarri zuen: diru-balioa gailu elektronikoetan (txipa duten txartelen bitartez edo software egokia baliatuz online ordenagailuak baliatuz) gorde eta baliatzeko ekarri zuen, ordainketak diru elektroniko horren jaulkitzaileak ez diren pertsona eta erakundeei zuzenean egiteko aukera emanez.[9] Erabilera legaleko diru-unitateetan neurtzen da.

Diru birtuala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Diru birtuala pertsona, talde edo erakunde batek asmatu eta kudeatutako dirua da, modu formal edo informalean komunitate baten baitan onartu eta erabilia; adibidez, beherapenak izan eta opariak jasotzeko paperezko kupoiak diru birtuala direla esan daiteke, egun diru birtual sistema gehienak digitalak badira ere. Kupoi horien kasuna, norabide bakarreko dirua da, dirua beherapenak eta opariak izateko soilik erabil daitekeelako, baina badira baino bada bi norabideko diru birtuala, non pertsonek diru birtuala eman eta jaso ere egin dezaketen. Beste irizpide bati jarraiki, diru birtuala itxia, komunitateko produktuak trukatzeko soilik erabil daitekeenean (adibidez, World of Warcraft jokoko dirua), eta irekia, komunitateaz gaindiko produktuak truka daitezkeenean, izan daiteke. Bihurgarria ere izan daiteke, beste txanpon batekin truka daitekeenean.[10]

Kriptodirua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kriptodirua kriptografia erabiliz online sortu, baliatu eta balidatu egiten den diru birtuala da. Kriptodiruaren sorrera publikoa eta gardena da eta inongo erakundek edo pertsonak ezin du diruaren sorrera mugatu edo azkartu, diruaren sistema era independentean loturiko hainbat ordenagailuk kudeatzen baitute. Lehenengo kriptodirua bitcoin izan zen, 2009 urtean sortua, irekia eta bihurgarria. Bitcoin diru-sistema ez dago zentralizaturik eta diruaren erabilera okerra eragiketak gehiengo baten onespenaz balidatu behar da. Bitcoin ondoren, beste hainbat kriptodiru-sistema sortu da.[11]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) Hicks, J.R. (1967) Critical Essays in Monetary Theory.
  2. (Gaztelaniaz) «Dinero» Expansión Diccionario Económico.
  3. (Gaztelaniaz) Jiménez, Félix (2006) Macroeconomía. Enfoques Y Modelos 1 272 or..
  4. (Gaztelaniaz) Ortíz Soto, Oscar Luis (2001) El dinero: la teoría, la política y las instituciones 17-24. or..
  5. (Gaztelaniaz) Rallo, Juan Ramón (2014-05-18) «El origen evolutivo del dinero» juanramonrallo.com.
  6. (Ingelesez) Ikeda, Yukihiro (2008) Carl Menger’s Monetary Theory: A Revisionist View.
  7. (Ingelesez) Tcherneva, Pavlina R. «Chartalism and the tax-driven approach money» A Handbook of Alternative Monetary Economics: 69-85.
  8. (Gaztelaniaz) Tipos de dinero: del fiduciario al dinero electrónico | EAE . Noiz kontsultatua: 2019-02-25.
  9. (Ingelesez) «Electronic Money» European Central Bank . Noiz kontsultatua: 2014-06-16.
  10. (Ingelesez) «Virtual currency schemes» European Central Bank 2012-10.
  11. (Ingelesez) Bitter to Better — How to Make Bitcoin a Better Currency.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]