Afrika Erdiko Errepublika

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Afrika Erdiko Errepublika
République Centrafricaine
Ködörösêse tî Bêafrîka
Bandera Armarria
Goiburua: Unité, Dignité, Travail
(Batasuna, duintasuna, lana)
Ereserkia: La Renaissance
Hiriburua
eta hiri handiena
Bangi
Hizkuntza ofiziala(k) frantsesa, sangoa
Herritarra afrikaerditar[1]
Gobernua Errepublika
 -  Presidentea François Bozizé
 -  Lehen ministroa Élie Doté
Independentzia
Azalera
 -  Guztira 622.984 km2 (43)
 -  Ura (%) 0
Biztanleria
 -  2006 zenbatespena 4.216.666 (124)
 -  Dentsitatea 6,77 bizt./km2 (191)
Dirua CFA frankoa (XAF)
Ordu-eremua UTC (UTC+1)
Aurrezenbakia 236
Internet domeinua cf

Afrika Erdiko Errepublika[1] (sangoz: Ködörösêse tî Bêafrîka; frantsesez: République centrafricaine, ʁepyblik sɑ̃tʁafʁikɛn ahoskatua, edo Centrafrique sɑ̃tʀafʀik ahoskatua), izenak berak dioenez, Afrikaren erdialdean dagoen estatua da, eta, hortaz, itsasgabea. Afrika Erdiko Errepublika munduko herrialde txiroenetarikoa da, Afrikako hamar txiroenen artean.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Afrika Erdiko Errepublika, satelitezko irudian.

Mugak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Afrika Erdiko Errepublikak mugakideok ditu: iparraldean, Txad; ekialdean, Hego Sudan eta Sudan; hegoaldean, Kongoko Errepublika eta Kongoko Errepublika Demokratikoa; eta mendebaldean, Kamerun.

Orografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Afrika Erdiko Errepublika guztiz estatu itsasgabea da, kontinentearen erdi-erdian kokatua. Herrialdeko zatirik handiena goi-ordoki zabalak hartzen du, 500 m garai dena. Ipar-ekialdean Fertit mendixkak daude, eta hegoaldean mendi sakabanatu batzuk. Ipar-mendebaldean Yade mendigunea dago, granitozko goi-ordokia (1.143 m).

Ibai nagusiak Ubangi, Chari eta Lobaye dira.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima tropikal-ekuatoriala da, euri ugarikoa, eta tenperatura 18 eta 40 °C artekoa. Landaredia (eta, hortaz, ekosistema osoa) arrisku bizian dago, basamortutze aurreratua dela-eta.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Behin oihanez estalitako lurralde haietako lehen biztanleak pigmeo babingak eta gero bantuak izan ziren. XIX. mendea arte, Islamiar mugatik haratago bizi izan ziren, erljio abrahamikoen eraginetik at (Judaismoaa, Kristautasuna eta Islama). Garai horretan hasi ziren merkatari musulmanak gutxinaka eskualdean sartzen, merkataritza errazteko asmotan, baina mende erdialdetik aurrera, soldadu armatuz lagundutako esklabo-merkatariak eskualdean sartu ziren. 1860-1910 artean, Afrika erdialdeko esklabo-merkatariek (Sudan, Txad, Kamerun, AEE iparraldeko Dar al-Kuti eta AEE hegoaldeko Nzakara eta Zande eskualdekoak) ekialdeko eskualdeetako gizon-emakume gehienak esportatu zituzten, gaur egun biztanle gutxi dituzten lekuetatik, hain zuzen.

Frantziarrek XIX. mende amaieran eskualde osoa kolonizatu zuten eta Oubangui-Chari izenpean administratu. Bigarren Mundu Gerran koloniak Aliatuekin bat egin zuen. Herrialdea 1958ko abenduaren 1ean Afrika Erdiko Errepublika bihurtu zen eta 1960ko abuztuaren 13an, independentzia aldarrikatu zuen.

Independentziaren ondoko 30 urteetan, estatuaren agintea presidente ez-demokratikoen esku egon zen, sarri estatu kolpez bereganatua. Biztanleen nahigabea handituz joan zen, batez ere Gerra Hotza amaitutakoan. Lehenengo egiazko hauteskunde demokratikoak 1993an izan ziren. Ange-Félix Patassé-k irabazi zuen, baina herriaren babesa galduz joan zen eta François Bozizé jeneralak kargutik bota zuen. Bozizé jeneralak 2005eko maiatzeko hauteskundeak irabazi zituen eta agintean da orain.

2014ko uztailaren 24ean, Kongoko Errepublikan eginiko negoziazioetan, Seleka eta Anti-balaka Afrika Erdiko Errepublikako miliziek su-etena ezartzea adostu zuten. Haatik, BBC hedabide britainiarrak zabaldu zuenez, hainbat hiritan borrokak izan ziren. Gobernuko eta milizietako 170 ordezkarik hiru egunez parte hartu zuten elkarrizketetan[2].

Abenduaren 11n, urtea bete zen Afrika Erdiko Errepublikako milizia kristauek Bangi hiriburuan musulmanen aurkako sarraskia egin zutenetik eta horrek eragina gerra sektarioa hasi zenetik[3].

2015eko urtarrilaren 19an, GKE bateko bi kide bahitu zituzten[4].

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Afrika Erdiko Errepublikaren banaketa administratiboa»

Afrika Erdiko Errepublika 14 prefektura administratibotan (préfectures), bi prefektura ekonomikotan (préfectures economique) eta autonomia udalerri baten banatuta dago. Prefekturak azpiprefekturetan (sous-préfectures) banatuta daude.

Hamalau prefekturak::

Bi prefektura ekonomikoak Nana-Grébizi eta Sangha-Mbaéré dira. Autonomia udalerria hiriburua da: Bangi.

Afrika Erdiko Errepublikako prefekturak.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Afrika Erdiko Errepublika Aldatu lotura Wikidatan