Ardo

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau edariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Arno (argipena)».
Ardo beltza.
Ardo zuria.

Ardoa edo arnoa (Ipar.) (aitzineuskaraz *ardano[1]) mahats zukuaren edo muztioaren hartzidura alkoholikoaren ondorioz sortzen den alkoholdun edaria da.

Ardo zuria, gorria eta beltza dira hiru ardo mota nagusi ezberdinak, eta enologia da edari hau aztertzen duen zientzia.

Ardogintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mahatsa, alea azukrez gehien betetzen denean jasotzen da. Ondoren zapaldu egiten da. Mahatsaren azalak legamia du bere baitan, eta mahatsa zapaltzean legamia mamian sartzen da, azukrea anhidrido karboniko eta alkohol bihurtuz. Ardo beltzak lortzeko azala eta mamia batera hartzitzen dira. Ardo zurietan, aldiz, azala kendu egiten zaio mahatsari hartzitu aurretik. Mahatsa zapaltzeko, lehen, mahatsa harrizko kutxatan sartzen zen eta gizonek zapaltzen zuten hanka azpian. Gaur makinak erabiltzen dira lan horretarako. Lehenengo hartziduraren ondoren ardoa kupeletan jasotzen da eta bertan zenbait eraldaketa kimiko gertatzen dira. Kolorea kontuan hartuta hiru ardo mota bereizten dira: zuria, gorria eta beltza. Hartzidura azukrea aldatu baino lehenago geratuz gero ardoa gozoa irteten da eta bukatu arte utziz gero ardoa kupeletan lehortzen da. Aparra anhidrido karbonikoak sortzen du. Ardo ezagunenei, non egin, hango izena ematen zaie, hala Frantzian, Burgundia, Rodano, Bordeleko ardoak; Alemanian, Mosela eta Rhin; Portugalen, Oporto eta Madeira; Espainian, Arabako Errioxa, Valdepeñas, etab.; Euskal Herrian, txakolina eta Araba eta Nafarroakoak.

Ardoa antzinatik da ezaguna, agidanean Ekialde Hurbileko lehen zibilizazioez geroztik; gero erromatarrek zabaldu zuten Inperio osora eta hala egiten dute orain batean eta bestean. Ardo gehien egiten duten herrialdeak Italia (72 mila Hltik gora), Frantzia (58 milatik gora) eta Espainia (29 milatik gora) dira Europan, Ameriketan Argentina (21 mila Hl) eta Estatu Batuak (16 mila) eta Afrikan Aljeria (2,5 milatik gora).

Euskal Herriko ardoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Euskal Herriko ardoak»
  • Errioxako ardoa:
    • beltza: Tempranillo, Graciano, Mazuelo, Malvasia, Garnatxa mahats motak.
    • gorria: Garnatxa
    • zuria: Viura.
  • Irulegiko arnoa:
    • beltza eta gorria: Bordelesa, Axeria eta Cabernet Sauvignon mahats motak.
    • zuria: Xuri Zerratia (Hondarribi Zuri Zerratia) eta Ixiriota (Izkiriota)
  • Nafarroako ardoa:
    • beltza: Cabernet Sauvignon, Syrah, Merlot, Tempranillo, Garnatxa mahats motak.
    • gorria: Garnatxa
    • zuria: Chardonnay.
  • Txakolina: (Getariakoa, Bizkaikoa eta Arabakoa)
    • zuria: Hondarribi zuri eta Mune Mahatsa (baita ere Hondarribi zuri zerratia, Izkiriota, Izkiriota Ttipia, Sauvignon blanc, Riesling eta Chardonnay)
    • beltza: Hondarribi beltza

Mundukoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iberiar penintsulan tradizionalki eta gaur egun ere oso ardo preziatuak egin izan dituzte, ardo beltza Mediterranear dietan oso garrantzitsua da. Errioxako ardoa mundu mailan ezagunenetarikoa da, Errioxako Autonomia Erkidegoan, Arabako Errioxan eta Lizarrako merindadean egindakoa. Bestela, Galizian oso ezagunak dira Ribeiro eta Albariño motakoak, eta Portugalen vinho verde delakoa. Ipar-ekialdean, Kataluniako ardoen artean Penedesekoa dugu azpimarratzekoa.

Frantzian ere mundu mailan arras ezagunak diren ardoak ekoizten dituzte, Bordelekoa besteak beste.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Koldo Mitxelena (1976). Fonética histórica vasca. Donostia: Gipuzkoako Aldundia.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ardo Aldatu lotura Wikidatan