Habana

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Habana

Habana
Goitik behera eta ezkerretik eskuinera: El Capitolio, Iraultzaren museoa, Malecón, Habanako Antzoki Handia, El Morroko itsasargia, Plaza Vieja eta Katedrala
Habanako bandera

Habanako armarria

Izen ofiziala Ciudad de la Habana
Izen arrunta
Historikoa
La Habana
San Cristobal de la Habana
Estatua KubaKuba
Probintzia Habanako probintzia
Herritarra habanar[1]
Koordenatuak

23°8′N 82°23′W / 23.133°N 82.383°W / 23.133; -82.383Koordenatuak: 23°8′N 82°23′W / 23.133°N 82.383°W / 23.133; -82.383

Habana non dagoen adierazten duen Cuba-ko/-go/-eko mapa
Habana
Eremua 728,26 km²
Garaiera 5 m
Ordu eremua UTC-5 (udan -4)
Biztanleria 2.106.146 bizt. (2012[2])
Dentsitatea 2.892,02 bizt./km²
Sorrera 1515

Habana[1] (gaztelaniaz: La Habana, la aˈβana ahoskatua) Kubako hiriburua, probintzia, portu nagusia[3] eta merkataritza gune garrantzitsuena da. 728,26 km²ko eremua du eta 2012an 2.106.146 biztanle zituen. Karibeko hiri jendetsuena da.

Diego Velazquez de Cuellar espainiarrak sortu zuen 1515an San Cristóbal de La Habana izenarekin. 1982an UNESCOk Habana Zaharra eta gotorlekuak Gizateriaren Ondare izendatu zituen[4].

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Habana Kubako ipar-mendebaldeko itsasaldean, Ozeano Atlantikoa Karibe itsasoarekin lotzen dituen Floridako itsasartearen hegoaldean, kokatutako badia batean dago. Badiaren ahoa estua eta luzea da, eta oso portu natural segurua da. Bere kokapena dela eta, Mexikoko golkoaren sarreran, Hego Amerikatik Estatu Batuetara doan itsas bidean, denbora luzean Karibeko porturik handienetarikoa izan da.

Hiria badiaren mendebalde eta hegoaldeko muino apaletan hedatzen da. Almendrares ibaiak hegoaldetik iparralderako norabidean zeharkatzen du. Ekialdean dagoen kareharrizko goragunearen gainetan (60 m) El Morro eta La Cabañako gotorleku kolonialak daude. Mendebaldean dagoen beste goragune baten gainean Printzearen gaztelua eta Habanako Unibertsitatea daude.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Habanak alisioek eta itsasoaren hurbiltasunak leundutako klima tropikala du; Köppen klima sailkapenaren arabera, negu lehorreko sabanako klima (Aw) da. Urtean zehar tenperaturak oso egonkorrak dira: urteko batez bestekoa 25,2 °C da; urtarril eta otsaileko batez bestekoa 22 °C da, eta abuztukoa 28 °C. Urtean pilatutako prezipitazioa 1200 mm ingurukoa izaten da. Urtaro euritsua ekaina eta urria bitartekoa da, eta urtaro lehorra abendua eta apirila artekoa.

Datu klimatikoak (Havana)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 25.8 26.1 27.6 28.6 29.8 30.5 31.3 31.6 31.0 29.2 27.7 26.5 28.8
Batez besteko tenperatura (ºC) 22.2 22.4 23.7 24.8 26.1 27.0 27.6 27.9 27.4 26.1 24.5 23.0 25.2
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 18.6 18.6 19.7 20.9 22.4 23.4 23.8 24.1 23.8 23.0 21.3 19.5 21.6
Euria (mm) 64.4 68.6 46.2 53.7 98.0 182.3 105.6 99.6 144.4 180.5 88.3 57.6 1189.2
Euri egunak (≥ 1.0 mm) 5 5 3 3 6 10 7 9 10 11 6 5 80
Hezetasuna (%) 75 74 73 72 75 77 78 78 79 80 77 75 913
Iturria: World Meteorological Organisation (UN),[5] Climate-Charts.com[6]

Hiriaren garapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ez da ziurtasunez ezagutzen San Cristóbal de La Habanaren lehenbiziko (1514-1515eko) kokalekua. Uhartearen hegoaldeko itsasbazterrean zegoen, Surgidero de Batabanotik gertu edo Mayabeque ibaiaren ertzean[7]. Zenbait urte geroago, kokalekua iparraldeko kostaldera, Habanako badia itsasoarekin lotzen duen kanalaren mendebaldeko urbazterrera, aldatu zuten, gaur egungo tokira alegia.

Gaur egun, Habanaren alde zaharrak (Habana vieja izenez ezaguna), jatorrizko kale estuak atxikitzen ditu. Gune zahar honen inguruan, XVIII. mendean hiria mendebalde eta hegoalderantz garatu ze , eta kanalaren beste urbazterrean Regla herria hazten hasi zen. XIX. mendean, hiria nabarmen zabaldu zen mendebalderantz eta hegoalderantz, La Vivora, Luyano eta beste auzo berri batzuk sortuz.

XX. mendeko lehenengo hamarkadetan aldaketa nabarmenak jasan zituen hiriak, nagusiki Estatu Batuetako goi klaseen aisialdi leku bilakatu baitzen. Hotel, gune komertzial eta luxuzko auzoak garatzen ziren bitartean, txabola gune handiak ere sortu ziren. 1970. urtetik, Habana hiriaren kanpoaldean nekazaritza sustatu zen, 30.000 hektareako Cordon de la Habana sortuz; alor horietan kafe, fruitu tropikalak eta barazkiak eta abar lantzen dira. Ekintza hau bultzatzeko Kubako gobernuak ureztatze sarea eraiki zuen.

Barrutiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiria 15 udalerritan[8] (municipio) banaturik dago. Era berean, hauek 105 auzotan[9] (consejo popular) banaturik daude. Hona hemen:

Havana Municipalities.png
  1. Playa: Santa Fé, Siboney, Cubanacán, Ampliación Almendares, Miramar, Sierra, Ceiba, Buena Vista.
  2. Plaza de la Revolución : El Carmelo, Vedado-Malecón, Rampa, Príncipe, Plaza, Nuevo Vedado-Puentes Grandes, Colón-Nuevo Vedado, Vedado.
  3. Centro Habana: Cayo Hueso, Pueblo Nuevo, Los Sitios, Dragones, Colon.
  4. Habana Zaharra : Prado, Catedral, Plaza Vieja, Belén, San Isidro, Jesús Maria, Tallapiedra.
  5. Regla : Guacanimar, Loma Modelo, Casablanca.
  6. La Habana del Este : Camilo Cienfuegos, Cojimar, Guiteras, Alturas de Alamar, Alamar-Este, Guanabo, Campo Florido, Alamar-Playa.
  7. Guanabacoa : Mañana-Habana Nueva, Villa I, Villa II, Chivas-Roble, Debeche-Nalon, Hata-Naranjo, Peñalver-Bacuranao, Minas-Barreras.
  8. San Miguel del Padrón: Rocafort, Luyanó Moderno, Diezmero, San Francisco de Paula, Dolores-Veracruz, Jacomino.
  9. Diez de Octubre : Luyanó, Jesús del Monte, Lawton, Vista Alegre, Acosta, Sevillano, Vibora, Santos Suárez, Tamarindo.
  10. Cerro: Latinoamericano, Pilar-Atares, Cerro, Las Cañas, El Canal, Palatino, Armada.
  11. Marianao : CAI-Los Ángeles, Pocito-Palmas, Zamora-Cocosolo, Libertad, Pogoloti-Belén-Finlay, Sta Felicia.
  12. La Lisa : Alturas de La Lisa, Balcón Arimao, Cano-Bello26-Valle Grande, Punta Brava, Arroyo Arenas, San Agustín, Versalles Coronela.
  13. Boyeros: Santiago de Las Vegas, Nuevo Santiago, Boyeros, Wajay, Calabazar, Altahabana-Capdevila, Armada-Aldabo.
  14. Arroyo Naranjo: Los Pinos, Poey, Víbora Park, Mantilla, Párraga, Calvario-Fraternidad, Guinera, Eléctrico, Managua, Callejas.
  15. El Cotorro: San Pedro-Centro Cotorro, Santa Maria del Rosario, Lotería, Cuatro Caminos, Magdalena-Torriente, Alberro.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriaren lehen urratsak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1514. urtean Diego de Velazquezen aginduz, San Cristobal de la Habana herria sortu zen irlaren hego kostaldean Batabanotik gertu. Baina herri beraren kokalekua, ez zen oso aproposa bizitzeko, eta oso arriskutsua zen itsas nabigazioa, arrazoi hauek direla eta, 1518. urtean berrogei eta hamar kolonoak, ipar aldera mugitu egin ziren, gaur egun Almendares bezala ezagutzen den ibaiaren uhubiaren ondoan. Hurrengo urtean, berriro kokalekuz aldatu zen, gaur egun ezagutzen dugunera, badiaren babespean.

Indiako flotak, bere bidaian Habanan gelditzen ziren, eguraldi aproposa azal zedin bere bidaia hasteko, beraz, denbora luzea eman behar zuten hirian, eta garraiatzen zituzten bitxiak eta merkantziak, jende mordoa erakarri zuen.

Jende gehiago etortzen zen heinean, kultiboak handituz joan ziren, batez ere esklabo beltzak erabiltzen zituzten lan gogor honentzako. Kultiboetatik, Tabakoarena nabarmendu zen, eskari handia baitzegoen.

Hiria, garatuz joan zen eta beste industriak sortu ziren, hala nola ontzitegiak eta ontziak konpontzeko industriak.

Habana hiriburu[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1553an, Habana, Kubako hiriburu bihurtu egin zen, bere hazkundea bizkortuz.

Hazkunde honek, hiria, piraten objetibo bihurtu zuten, 1555. urtean Jaques de Sores pirata frantziarrak, hiria suntsitu eta uztak erre zituen. Egoera honek, Kubako gobernadoreek Habanan gotorlekuak eraikiarazi zuen. Zenbait gotorleku eta harresi eraiki ziren hirian piratetatik babesteko.

Habanako hiriburuak, handitzen joan zen heinean, zenbait izurrite jaso zituen:

Baina hala eta guztiz ere, populazioa handitzen joan zen (1600. urtean 4000 biztanle, 1700an, berriz 30.000).

Ingalaterraren okupazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1762. urtean hiria tropa britainiarrek bere eskutan hartu zuten hiria, zenbait hilabete hiria setiatu ostean. Baina hiria ez zen denbora gehiegirik egon ingelesen eskutan, Versaillesko Ituna zela eta, espainiarren eskuetara bueltatu baitzen.

XX. mendean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1898. urtean Kuba Espainiako parte izateari utzi zion, eta Habanak bere hedakuntzarekin jarraitu zuen, orain, Estatu Batuen eraginpean. Hiriaren ondoan, gune industrial handiak sortu ziren, eta bere populazioa handituz joan zen (1960. urtean 1.500.000 biztanle). Hiriak zabalkunde handia izan zuen Batistaren agindupean, estatubatuarren aisialdi leku gisa.

1968. urtean hiriaren erreforma aurrera eraman zen langileentzako auzoak eraikiz eta gizartearen organizazio zibilak (Comites de manzana) direla eta.

Eraikin nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Habana Zaharra eta gotorlekuak1
UNESCOren gizateriaren ondarea
Old Square, Havana.jpg
Mota Kulturala
Irizpideak iv, v
Erreferentzia 204
Kokalekua KubaKuba
Eskualdea2 Latinoamerika eta Karibea
Koordenatuak 23°08′09.4″N 82°21′30.0″W / 23.135944°N 82.358333°W / 23.135944; -82.358333
Izen ematea 1982 (VI. bilkura)
1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua)
2 UNESCOren sailkapena

Eraikin militarrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Habanako hiriaren garapena bere kaiaren garapenari oso lotura egon da, XVI eta XVII. mendeetan, harresi eta gotorlekuak eraiki ziren piratetatik babesteko. Hiria babesten zituen gotorlekuak ondorengoak dira:

  • Fortaleza Vieja - 1537
  • Castillo de la Real Fuerza - 1568-1589
  • San Salvador de la punta
  • Castillo del Morro
  • San Carlos de la Cabaña - 1763-1774

Eraikin zibilak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jose Martin memoriala, arkitektura iraultzailearen adibidea

Hiriaren lehen urteetan, hiria lastoz eta buztinezko eraikinez osatuta zegoen, harrizko lehen eraikina (aduana) 1582 arte ez zen amaitu. Baina ondorengo urteetan, hiriaren garrantzia handituz joan zen heinean, eraikin garrantzitsu asko eraiki ziren.

Eraikin zibilen artean, gobernuaren jauregia, posta etxea (Gaur egun Justizia sailaren egoitza), Katedrala, apaizgaitegia eta San Frantzisko komentua aurki dezakegu. Habanaren interes turistiko handia du, bere eraikin kolonialak direla eta.

1950. urtetik aurrera, beste eraikuntza korrontea ageri zen aldaketa politikoekin bat, eraikuntza multzo handiak eta miresgarriak eraikiz.

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hedabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Habana