Manila

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Manila

Manilako bandera

Manilako armarria

Izen ofiziala Lungsod ng Maynilà
Estatua FilipinakFilipinak
Probintzia Manila Metropolia
Alkatea Joseph Estrada
Herritarra manilar[1]
Koordenatuak

14°35′N 120°58′E / 14.583°N 120.967°E / 14.583; 120.967Koordenatuak: 14°35′N 120°58′E / 14.583°N 120.967°E / 14.583; 120.967

Manila non dagoen adierazten duen Filipinak-ko/-go/-eko mapa
Manila
Eremua 38,55 km²
Biztanleria
Metropoli eremua
1.652.171 bizt. (2010)
21.241.000
Dentsitatea 42.857,87 bizt./km²
Sorrera XIII. mendea
1521 (Migel Lopez Legazpikoak)
Telefono aurrizkia 2
http://www.manila.gov.ph

Manila[1][2] (tagaloz: Maynilà, majˈnilaʔ ahoskatua) Filipinetako hiriburua da eta Manila Metropolia osatzen duten 17 udalerrietako bat. Luzon uharteko ekialdeko kokatua, 19 milioi biztanle bizi diren[3] metropoliko erdigunea da. 2009an, munduko 11. metropoli-gune handiena zen eta 5. jendetsuena.

Udaletxea.

Manila, luze-zabal 38,55km2 izanik[4], Filipinetako bigarren hiri jendetsuena da, 1.660.714 biztanle baititu[5]. Hurbileko Quezon Hiria da herrialdeko jendetsuena, antzina hiriburu izandakoa. Hala ere, Manila Metropoliak 10 milioi biztanletik gora ditu eta Asia hego-ekialdeko bigarren gune jendetsuena da[6].

Manila Hong Kong hiritik 950 km hego-ekialdera dago eta Singapurtik 2.400 km ipar-ekialdera. Pasig ibaiak hiria bitan zatitzen du.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIII. mendean, Manila herrixka gotortua zen, Pasig ertzeko merkataritza gunea. Aristokrazia malaiarentzat, herrixkaren izena Seludong/Selurung zen, Luzon uhartearen hego-mendebaldeko eskualdearen izen bera, bertako hiriburua zela iradokiz. Hala ere, bertako tagalog jendearen ahotan Maynilad zuen izena, eta izen horrexekin geroz eta ezagunagoa egin zen. Izenaren jatorria nila landarean dago, badiaren ertzean hazten den mangle loredun mota bat, xaboia egiteko erabilia eta herrixkako merkatugai nagusia.

Santiago atea.

1570ean, pirata portugaldarrek atzendua, Migel Lopez Legazpikoak merkataritza gune honen berri izan zuen eta bere aberkide Martin Goiti bidali zuen bertako garrantzi ekonomikoa ezagutzera. Espainiar Koroa ezartzea saiatu zen, baina bertako buruzagiak ez zuen onartu Espainiako errege-erreginen meneko izatea, nahiz eta merkataritza harreman askeen alde agertu. Konkistatzaileek gerra-ekintzatzat hartu zuten eta herriari eraso egin 1570eko ekainean. Goitik herria konkistatu ondoren, Lopez Legazpikoarengana itzuli zen tropekin. Horrela, Zumarragarrak gotorlekua eraikitzeko agindua 1571eko ekainaren 1ean eman zuen, eta Manila modernoaren lehen ipini.

Manila Espainiaren gobernu kolonialaren hiriburu bihurtu zen, Filipina Uharteak hiru mendez kontrolatu ziten garaian. 1762-1764 artean, Britainia Handiaren bi urteko kontrolpean ere Manila hiriburua izan zen. Hiriak merkataritza aldetik garrantzi handia izan zuen, Manila-Acapulco merkatari-itsasbidearen jomuga baitzen, salgaiak Mexiko eta Asia Hego-ekialdearen arteko garraio-puntua (Manilako galeoia). Itsasbide hau, itzulbidaia izenekoa, Andres Urdaneta ordiziarrak ezarri zuen[7], Migel Lopez Legazpikoaren ilobak.

1898an, Ameriketako Estatu Batuek agintea hartu zuten eta Filipinetako uhartedia 1946 arte kolonizatu zuten. Bigarren Mundu Gerran hiriaren gehiengoa suntsitua izan zen. Gerrako bigarren hiri suntsituena izan zen, Varsoviaren atzetik. 1948-1976 artean Manilak hiriburutza galdu zuen, Quezon Hiriaren mesedetan. 1976ean, hiriburu bihurtu zen berriz.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Manilako mapa

Hiria hamasei barruti geografikotan banatua dago. Zortzi barruti Pasig ibaiaren iparraldean daude eta zortzi hegoaldean.

Barrutiak Barangay
kopurua
Biztanleria
(2007 errolda)
Eremua
(ha)
Dentsitatea
(bizt/km²)
Binondo 10 12.100 66,11 18.304,1
Ermita 13 6.205 158,91 3.904,8
Intramuros 5 5.015 67,26 7.455,7
Malate 57 78.132 259,58 30.099,8
Paco 43 69.300 278,69 24.866,7
Pandacan 38 76.134 166,00 45.862,9
Port Area 5 48.684 315,28 15.441,4
Quiapo 16 23.138 84,69 27.322,0
Sampaloc 192 255.613 513,71 49.758,5
San Andres 65 116.585 168,02 69.386,2
San Miguel 12 16.115 91,37 17.636,9
San Nicolas 15 43.225 163,85 26.380,5
Santa Ana 34 62.184 169,42 36.703,5
Santa Cruz 82 118.779 309,01 38.438,1
Santa Mesa 51 98.901 261,01 37.892,2
Tondo 259 630.604 865,13 72.891,6

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu klimatikoak (Manila, 1971-2000)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 29.5 30.5 32.1 33.5 33.2 32.2 31.1 30.6 30.9 30.9 30.7 29.7 31.2
Batez besteko tenperatura (ºC) 26.5 27.2 28.5 29.9 30.0 29.2 28.5 28.1 28.2 28.2 27.1 26.2 28.1
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 18.5 20.8 25.9 26.2 26.7 26.2 25.8 25.5 25.5 25.5 24.9 23.9 24.6
Pilatutako prezipitazioa (mm) 19.0 7.9 11.1 21.4 165.2 265.0 419.6 486.1 330.3 270.9 129.3 75.4 2201.2
Euri egunak (≥ 1 mm) 1.0 1.0 1.0 1.0 7.0 14.0 16.0 19.0 17.0 13.0 9.0 5.0 104
Eguzki orduak 186 196 248 270 217 180 180 155 150 186 180 186 2334
Iturria (1): World Meteorological Organization[8]
Iturria (2): Hong Kong Observatory (eguzki orduak 1961-1990)[9]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garrantzi handiko merkataritza eta finantzagunea da. Halaber, aipagarri dira ehungintza, tabako industria eta margolaritza. Nazioarteko portua eta aireportua daude Manilan.[10]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jai-Alai eraikina.

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   Euskaltzaindia, 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0038.pdf .
  2.   Euskaltzaindia (2012-06-29), 171. araua: Asiako toponimia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0171.pdf. Noiz kontsultatua: 2013-02-11 .
  3. Demographia World Urban Areas and Population Projections
  4. Manila Hiriko Biztanleria.
  5. Manila Hiriko Biztanleria.
  6. Demographia World Urban Areas and Population Projections
  7. www.andresurdaneta.org
  8.   World Weather Information Service - Manila, World Meteorological Organization, http://worldweather.wmo.int/021/c00092.htm. Noiz kontsultatua: January 13, 2013 .
  9.   Climatological Information for Manila, Philippines, Hong Kong Observatory, http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/se_asia/manila_e.htm .
  10. Lur entziklopedietatik hartua.
  11. a b c d e f g h i   City Government of Manila, Sister Cities of Manila, http://manila.gov.ph/ .
  12.   Beijing Municipal Government, Sister Cities, http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ .
  13.   Allison Lopez (2008-8-7), «Manila mayor flies to 'sister city' for Beijing Olympics», Philippine Daily Inquirer, http://sports.inquirer.net/breakingnews/breakingnews/view/20080807-153276/Manila-mayor-flies-to-sister-city-for-Beijing-Olympics .
  14.   Guangzhou Foreign Affairs Office, Guangzhou Sister Cities[via WaybackMachine.com], http://www.gzwaishi.gov.cn/Category_121/Index.aspx .
  15.   Madrilgo Udala, Mapa Mundi de las ciudades hermanadas, http://www.munimadrid.es/portal/site/munimadrid/menuitem.dbd5147a4ba1b0aa7d245f019fc08a0c/?vgnextoid=4e84399a03003110VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=4e98823d3a37a010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD&vgnextfmt=especial1&idContenido=1da69a4192b5b010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD .
  16.   Manila-Montreal Sister City Agreement Holds Potential for Better Cooperation, 2005-06-24, http://www.gov.ph/news/default.asp?i=10558 .
  17.   Ville de Nice, Villes jumelées avec la Ville de Nice, http://www.nice.fr/Collectivites/La-municipalite/Villes-jumelees-avec-la-Ville-de-Nice .
  18.   taipei.gov, The 45 Sister Cities of taipei, http://www.protocol.taipei.gov.tw/sister/esister.htm .
  19.   Sister Cities, New Winnipeg, http://newwinnipeg.com/news/info/sister-cities.htm .
  20.   Yokohama Convention & Visitiors Bureau, Eight Cities/Six Ports: Yokohama's Sister Cities/Sister Ports, http://www.welcome.city.yokohama.jp/eng/tourism/mame/a3000.html .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Manila Aldatu lotura Wikidatan