Andorra

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Europako herrialdeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Andorra (argipena)».
Andorrako Printzerria
Principat d'Andorra
Andorrako bandera
Bandera

Andorrako armarria
Armarria

Goiburua: Virtus Unita Fortior
(Bertute batua indartsuagoa da)
Nazio ereserkia:
El gran Carlemany
("Karlomagno handia")
Andorra: kokalekua
Hiriburua
(eta hiri handiena)
Andorra la Vella
42°30′N 1°31′E / 42.500°N 1.517°E / 42.500; 1.517Koordenatuak: 42°30′N 1°31′E / 42.500°N 1.517°E / 42.500; 1.517
Hizkuntza ofiziala(k) Katalana
Gobernua
Printzekideak

Lehen ministroa
Printzerri parlamentarioa
François Hollande1
Joan Enric Vives Sicília2
Antoni Martí
Independentzia
Espainiarekiko
1278
Eremua
• Guztira
• Ura

468 km² (191.)
% 0,26
Biztanleria
• Zenbatespena (2009)
• Errolda (2006)
• Dentsitatea

Herritarra

88.815 (194.)
69.150
180,5 biztanle/km² (69.)

andorratar
Dirua Euroa (€) (EUR)
Ordu eremua
 • Udan (DST)
CET (UTC +1)
CEST (UTC +2)
Interneteko domeinua .ad
Telefono aurrezenbakia +376

Andorra edo Andorrako Printzerria (katalanez Principat d'Andorra) ekialdeko Pirinioetan kokatutako herrialde txikia da: ia 468 km² ditu hain zuzen, Gipuzkoaren laurdena gutxi gorabehera.

Hiriburua Andorra la Vella (Andorra Zaharra) da.

Historian zehar lurralde isolatua eta behartsua izan zen, baina Bigarren Mundu Gerratik aurrera ospea lortu zuen eta ekonomia asko hazi zen, gehienbat turismoaren eta paradisu fiskal izatearen ondorioz.

Andorrak ez du ez Indar Armaturik ezta armadarik ere. Hori dela eta, bertako defentsa Espainia eta Frantziako indar armatuen esku dago.

Santa Coloma eliza.

Inguru naturala eta geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ia 468 km² ditu, eta 81.000 biztanle. Hiriburua Andorra la Vella da, 20.000 biztanlerekin.

Herrialde oso menditsua da, 2.500 metro baino gehiago dituzten 65 tontor ditu eta. Comapedrosa da mendirik garaiena; 2.942 metro neurtzen ditu.

Ur errekurtso garrantzitsuak ditu, lau ibai nagusi (Iparraldeko Valira, Ekialdeko Valira, Valira Handia eta Madriu) eta baita ur termikoak ere (Escaldes-Engordany parrokian).

Mendiko klima dauka: negu oso gogorrak, elurte askorekin, eta uda epelak baina laburrak. Prezipitazio kopurua altua eta erregularra da urte osoan zehar.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Andorrako historia»

Gobernua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andorra printzerri parlamentarioa da. Bertako konstituzioa 1993ko martxoaren 14an onartu zen.

Estatu buru bi ditu (koprintzeak): Frantziako Errepublikako estatuburua (Frantziako erregearen ordez) eta La Seu d'Urgelleko gotzaina. Hala ere, benetako boterea andorratarrek aukeratutako Kontseilu Orokorrak dauka (28 kide, lau urtetarako aukeratuak). Kontseiluak botere legegilea dauka, eta bertatik atera ohi da gobernua, botere betearazlea duena.

Justiziako Kontseilu Gorena botere judizialaren gorengo organoa da. Els Comuns deituriko erakundeek garrantzia dute, udaletxe erako instituzioak dira.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Andorraren banaketa administratiboa»
Andorra map.png

Andorra 7 parrokiatan dago banatuta:

  1. Canillo (Soldeu)
  2. Encamp
  3. Ordino (El Serrat)
  4. La Massana
  5. Andorra la Vella
  6. Sant Julià de Lòria
  7. Escaldes-Engordany

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andorrako ekonomia, tradizioz, abere hazkuntzan (ardiak, batik bat), tabakoaren langintzan eta basoetan oinarritzen zen. Nekazaritzak lur gutxi ditu, lur guztien %2a baino ez, eta nagusiki tabakoa ekoizteko erabiltzen da. Artzaintza, ordea, garrantzitsua da.

Baina, 1950etik aurrera, turismoak izugarrizko gorakada izan du eta, gaur egun, printzerriko jarduera nagusia da, urtean 9 milioi inguru bisitarirekin. Eski estazioak, neguan, udako klima eta mendi ikuspegi ederrak, eta orobat zergarik gabeko produktuen eskuragarritasuna, turista asko erakartzen dituzten elementuak dira guztiak ere. Turismoan oinarritutako ekonomia da nagusiki, BPGaren %80 hartzen baitu. Urtean 9 milioi turista jasotzen ditu, nahiz eta azken urteetan inguruko herrialdeen garapen turistikoak bere erakargarritasuna zertxobait moteldu duen.

Baina baditu Andorrak baliabide gehiago ere: energia elektrikoa ekoizteko ur-jauziak, ur minerala, burdin meak eta beruna, besteak beste.

1990etik aurrera, finantza zerbitzu berriak jarri dira abian eta indar handia hartzen joan dira, banku-sekretuaren lege zorrotzari eta zerga apalei esker. Andorrako gobernuaren sarrera bakarrak zerga gutxi batzuk eta zigiluen salmentak uzten dizkion irabaziak dira. Banku eta finantza kontuetan ere garrantzia dauka Andorrak. Europako Batasuneko kide ez den arren, itun bereziak sinatu ditu merkataritza askea bultzatzeko, eta mundu mailan bere produktuak saltzeko Batasuneko beste herrialdeek dituzten erraztasun berberak ditu. Andorrak ez du inoiz txanpon propiorik izan, beti Espainiako peseta eta Frantziako liberekin aritu izan da.

2002an euroa hartu zuen txanpontzat.

Biztanleak eta gizartea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jatorrizko andorratarrak, katalanak kulturaz eta hizkuntzaz, biztanleen heren bat baino gutxiago dira, gaur egun. Gainerako biztanleak etorkin espainiarrak (biztanle guztien % 60 inguru) eta frantsesak dira, gehienbat. Etorkin horiei kupo sistema zorrotz baten arabera eman zitzaien egoitza baimena. Biztanle guztien %36,65ak baino ez du andorratar naziotasuna. Gainerakoak espainiarrak, katalanak, portugaldarrak edo frantsesak dira nagusiki.

Andorratarren % 85 katolikoak dira. Adinaren arabera, hau da biztanle banaketa: 0-14 urte bitartekoak % 14, 15-64 urte bitartekoak % 73, 65 urtez gorakoak % 13. Estatu Batuetako errolda bulegoaren arabera, Andorra da munduan bizi itxaropen handiena duen bigarren herrialdea: 82,7 urte.

Kataluniera hizkuntza nazionala den arren, gaztelania eta frantsesa ere asko erabiltzen dira.

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andorrako berezko jaiak bi dira; martxoaren 14a (konstituzioa onartu zen eguna) eta irailaren 8a (Meritxelleko Andre Mariaren eguna, Andorrako zaindari erlijiosoa).

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]



Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Andorra