Jean-Paul Sartre
Jean-Paul Charles Aymard Sartre (Paris, 1905eko ekainaren 21 – Paris, 1980ko apirilaren 15) idazle eta filosofo frantziarra izan zen, existentzialismoaren adar marxistaren erakusgarria. XX.mendeko intelektual politikoki konprometituaren irudi nagusietakoa ere bada.
Existentzialismoaren ordezkari ospetsuena, Martin Heidegger eta Albert Camus-ekin batera.
Uko egin bazion ere, Literaturako Nobel saria eman zioten 1964an. Suediako Akademiari gutun batean azaldu zionez, errekonozimendu eta saririk ez onartzeko araua jarri zion bere buruari, bere ustez gizakiaren eta kulturaren arteko loturak zuzen-zuzenean garatu behar baitziren, instituzioetatik igaro gabe.
Euskal literatura eta pentsamenduan ere eragin handia izan du Sartrek, beste batzuen artean Txillardegirengan.
Eduki-taula |
Bizitza [aldatu]
Parisko École Normale Supérieure ikastetxe elitistan ikasi zuen. Friburgeko Unibertsitatean sartu zen, eta beranduago Berlingo Institutu frantsesean. Behin ikasketak amaituta irakaskuntza lanetan aritu zen Bigarren Mundu Gerra hasi zen arte. Gerra bitartean kartzelan egon zen, eta atera eta gero erresistentzia frantsesera elkartu zen. 1945ean hezkuntza utzi zuen eta Simone de Beauvoir-en laguntzaz “Les Temps Modernes” politika eta literatura aldizkaria sortu zuen. Sastre Parisko intelektual handiekin erlazionatu zen. Bere pentsamendu politikoa sozialismoaren inguruan zegoan. 1964an Nobel Saria irabazi bazuen ere, ez zuen onartu izan nahi.
Sartreren existentzialismoa [aldatu]
Sartrek jotzen zuen gizakia libre izatera kondenatuta dagoela, hau da, bere bizitzan akzioa izatera eta horren erantzule ere izatera, aitzakiarik gabe.
 |
Artikulu honek edo artikulu zati honek gramatika, estilo, lotura edota ortografia akatsak ditu. Lagundu ahal eta nahi baduzu, zuzendu ezazu. |
Era berean, Sartreri otu zitzaion gizakiaren existentzia kontziente bezala: gizakia izatea beste izaki bizidun guztietatik bereizten gaitu, kontzienteak garelako. Gizakien existentzia fenomeno subjetiboa da. Teoria existentzial honetan antzeman dezakegu Sartren gauzatzen zen “ racionalismo cartesiano”. Sartre Husserl-en fenomenologian eta Heidegger-en filosofian oinarritzen zen. II Mundu Gerraren erdian, ejerzito frantziarraren parte izanda meteorologo gisa, Sartre preso hartu zuten, eta luzaroan egon zen nazismoarenpean. Horren ondorioz, hainbat idei berri sortu zituen, eta beste batzuk reformulatu zituen. Sartreren existentzialismoaren teoria adibide honekin azal daiteke: eskulangile batek lan bat egin nahi du; lehenik, pentsatu egiten du zer egin nahi duen, bere buruan eraikitzen du (hori izango da ideiaren esentzia, existentzia baino lehen datorrena). Baina gu, gizakia, ez gara inoren diseinua, eta ez daukagu gure barruan “naturalki gaiztoak” edo “naturalki onak” egiten gaituen ezer. Sartreren ustez, gure esentzia, definituko gaituena, gure baitan osatuko dugu gure ekintzen ondorioz.
Psikologia existentziala [aldatu]
Sartrek inoiz ere ez zuen Sigmund Freudek planteatutako inkontzientea bazenik sinetsi. Sartrek argudiatzen zuen inkontzietetasuna irrazionalismo alemaniarraren ezaugarri zela. Arrazoi horrengatik irrazionalismoan oinarritutako psikologiaren kontran zegoen. Horren ondorioz, Sartrek psikoanalisi arrazionalista bat saiatu zuen, psikoanalisi existentziala deitu zuena.
Sartreren argumentua soila da: «Gizaki heldu batek ezin ditu bere hutsegiteak defendatu bere gaztaroan gertatu ziren gertaerak baliatuz; hori fede txarrekoa eta heldutasun falta da».
Idazlanak [aldatu]
Eleberriak [aldatu]
- La Nausée (1938) (Goragalea, Monika Etxebarriak euskaratua, 2004)
- Le Mur (1939) ipuinak (Le mur, La chambre, Érostrate, Intimité, L'enfance d'un chef)
- Paretaren kontra (Mikel Lasak euskaratua, 1983)
- Les chemins de la liberté (1945) :
- L'âge de raison
- *Le sursis
- *La mort dans l'âme
- Œuvres romanesques (1981)
Antzezlanak [aldatu]
- Baronia (1940)
- Les Mouches (1943)
- Huis clos (1944)
- La Putain respectueuse (1946)
- Morts sans sépulture (1946)
- Les Mains sales (1948)
- Le Diable et le Bon Dieu (1951)
- Kean (1954)
- Nekrassov (1955)
- Nekrassov (Xabier Olarrak euskaratua, 1985)
Autobiografia, memoriak eta gutunak [aldatu]
- Les Mots (1963-1964)
- Les Carnets de la drôle de guerre (1983)
- Lettres au Castor eta beste batzuk, I eta II liburukiak (1983)
Saiakerak [aldatu]
- Situations I (1947)
- Situations II (1948)
- Situations III (1949)
- Situations IV (1964)
- Situations V (1964)
- Situations VI (1964)
- Situations VII (1965)
- Situations VIII (1972)
- Situations IX (1972)
- Situations X (1976)
Saiakera politikoak [aldatu]
- Réflexions sur la question juive (1946)
- Entretiens sur la politique (1949)
- L'Affaire Henri Martin (1953)
- Frantz Fanon-en Damnés de la Terre lanaren hitzaurrea (1961)
- On a raison de se révolter (1974)
Literatura kritikak [aldatu]
- La république du Silence (1944)
- Baudelaire (1946)
- Saint Genet, comédien et martyr (1952)
- L'Idiot de la famille (1971-1972) Flauberti buruz
- Un théâtre de situations (1973)
- Critiques littéraires
- Qu'est-ce que la littérature ?
Idazlan filosofikoak [aldatu]
- L'imagination (1936)
- La Transcendance de l'Ego (1937)
- Esquisse d'une théorie des émotions (1939)
- L'imaginaire (1940)
- L'être et le néant ontologia fenomenologikoaz (1943)
- L'existentialisme est un humanisme (1945)
- Conscience et connaissance de soi (1947)
- Critique de la raison dialectique I : Théorie des ensembles pratiques (1960)
- Cahiers pour une morale (1983)
- Critique de la raison dialectique II : L'intelligibilité de l'histoire (1985)
- Vérité et existence (1989)
Euskaratutako lanak [aldatu]
- Paretaren kontra (Mikel Lasak euskaratua, 1983)
- Nekrassov (Xabier Olarrak euskaratua, 1985)
Ikus, gainera [aldatu]
Kanpo loturak [aldatu]
