Balmaseda

Balmaseda
Bizkaia
Balmasedako udaletxea.
Izen ofiziala	Balmaseda
Estatua Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Bizkaia Enkarterri
Alkatea	Joseba Mirena Zorrilla Ibáñez (EAJ)
Herritarra	balmasedar
Koordenatuak	43°11′34″N 3°11′49″W
Eremua	22,3 km2
Garaiera	146 m
Distantzia	30 km Bilbora
Posta kodea	48800
Biztanleria	7.737 bizt. (2012)
Dentsitatea	346,95 bizt./km²
Sorrera	1199
http://www.balmaseda.net

Balmaseda Bizkaiko mendebaldean, Enkarterriko eskualdean dagoen udalerri bat da, hiribildua dena.

Geografia

Balmasedak Artzentales, Sopuerta eta Zallarekin egiten du muga ekialdean; hegoaldean, berriz, Burgos probintziako Mena Haranarekin.

Udalerria lurralde menditsu batean dago kokatuta, Ordunteko Mendien luzapenean. Kolitza, Canto, Terreros eta Garbea gailurrak azpimarra daitezke. Handik ibarra Kadagua ibairaino hedatzen da, Sabugal mendia, Tueros zelaia eta Arbalitza mendia sortaldean utzita. Kadagua ibaiak ibar estua sortzen du, eta Acebo, Kolitza, Tueros eta Angostura erreketako urak hartzen ditu.

Historia

Zubi Zaharra Kadagua zeharkatzeko

Lurraldean badira giza aztarnak historiaurretik, baina lehen albiste zehatza 1199ko urtarrilaren 24koa da, Bortedoko jaun Lope Sanchez Menakoak hiribildua (Bizkaiko lehena) sortu zuen egunekoa, Logroñoko Forua emanda. Sortzen Bizkaiko lehen hiribildua izan zen. Hiribildua bertan kokatzeko arrazoiak mendia artean ondo defenditutako hiria sortzeko aukera eta Gaztelaren eta Bizkaiaren arteko ibilbide komertzialak (erromatar galtzada zaharra baliatuz) izan ziren.

Horregatik, Balmaseda merkataritza eta aduana leku garrantzitsua bilakatu zen. Haren kale-kantoietan dendak, ostatuak, eskulangintza tailerrak, errementeriak eta abar sortu ziren. Halaber, komunitate judu handia bildu zen, kanporatu zituzten arte.

XVIII. mendean salgaien zirkulazioa gutxitu egin zen, Urduñako ibilbidea zabaldu eta gero. Espainiako Independentzia Gerrak, karlistaldiek eta Espainiako Gerra Zibilak eragin handia izan zuten Balmasedan, zuen garrantzi estrategikoarengatik.

Hala ere, trenbideak ailegatzeak eta XX mende hasierako industrializazioak garai berri bat ekarri zuten Balmasedara. La Robla trenbideak bere tailer eta zerbitzuekin beste hainbat eskualdetako jendea eraman zuen Balmasedara,eta horrek hazkunde demografiko handia sortu zuen.

Garapen urbanistikorako arazo larriekin, eraikitzeko leku gutxi baitago, eta sektore industrialak krisian egonda, Balmasedak gaur egun bere garrantziari eutsi nahi dio industria birmoldatzearen bidez (El Paramo poligonoa) eta, halaber, zerbitzu jarduera garatuz, herriko kultura eskaintzak eta monumentuek dakarten turismoa bultzatu.

Ekonomia

3.060 lagunek osatzen dute populazio aktiboa eta horietatik 893k (%30,65) ez dute lan egiten.

• Lehen sektorea: 73 lagunek egiten dute lan sektore honetan (%3,44). Atzerantz doan sektorea da, bai biztanleria zati txikia ari delako jarduera honetan, bai gero eta landa esplotazio gutxiago dagoelako ere. Eremu aldapatsua izanik, zaila da lurra lantzea, %4 baino ez da erabilgarria. Baratzeak dira nagusi, ohiko produktuekin (artoa, patata, frutarbolak eta mahastiak, txakolina egiteko) Bestetik, 300 Ha. inguru belardiek eta landek osatzen dute abeltzaintza-ustiapena, batez ere abelgorriena. Aipatu behar da basogintzak berebiziko indarra hartzen ari dela (lurren %70).

• Industria eta eraikuntza: 880 lagun ari dira arlo honetan (%41,47). Balmasedaren oinarri ekonomikoa da. Bi dira batez ere jorratzen diren arloak, nolabaiteko espezializazioa baita, metala eta altzariak. Metalgintzak (F. Murga, Trameinsa, Jar, etab.) galdaketari eta laminatuei ekiten die batez ere. Altzari arloa (komertziala eta altzarigintza), berriz, aspaldikoa da, izan ere, "altzarien hiria" deitzen zaio Balmasedari, jarduera hori inguruko basogintzak eman baitio neurri handi batean. Udalerriko industria arloari bultza egiteko asmoz, El Paramo Industrialdea sortu da.

• Zerbitzuak: 1.169 lagun ari dira arlo honetan (%55,1). Inguru honetako izaera industrialak arlo hau izugarri hazi du.

Demografia

Balmasedako biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
2.935	3.129	3.563	3.697	4.081	4.322	4.797	5.737	7.412	7.947	7.333	7.069	7.100

Politika

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeen emaitzen ondorioz, EAJko Joseba Mirena Zorrilla hautatu zuten alkate berriro.

Balmasedako udalbatza
Izena	Zinegotziak	Boto kopurua
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)	7	2.215 (%48,28)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))	2	788 (%17,18)
Bildu	2	715 (%15,58)
Candidatura Local Independiente (CLI)	2	685 (%14,93)
Alderdi Popularra (PP)	-	145 (%3,16)
Ezker Batua - Berdeak (EB-B)	-	40 (%0,87)

Kultura eta ospakizunak

• Inauteriak: jai herrikoia, karroza, lehiaketa, mozorro, kalejira, dantza eta berbenekin.
• Erdi Aroko Azoka: lehen aldiz egin zen hiribilduaren sorreraren VIII. mendeurrenean. Arrakasta ikusita, ordutik urtero egiten da.
• Kolitza mendirako igoera: Mendekoste Bazko bezperan egiten da. Mendira igotzea, erromeria baselizan eta Donibane Plazara jaitsiera.
• Karmen eguna: uztailaren 16an jai herrikoia, zezenketekin.
• Seberino Deuna: urriaren 23an, jai patronalak dira. Ezaguna da Putxera Lehiaketa. Horrez gain, kalejirak, fanfarreak, haur jokoak, kultura eta kirol ekitaldiak, dantzak, kontzertuak, berbenak...
• Kristoren Pasio Biziduna: hiribilduko 600 auzoko baino gehiagok hartzen dute parte. Herriko kaleetan, Azken Afaria, Ortuko Otoitza, Pilatosen Epaiketa, Atxilotzea eta Gurutzeiltzatzea antzezten dituzte Ostegun eta Ostiral Santuetan.

Ondasun nabarmenak

• Seberino Deunaren parrokia. XIV. edo XV. mendeko eliza gotikoa.
• Donibane Eliza. Eraikina XV. mendekoa da, dorrea 1732koa, eta portikoa XIX. mendekoa.
• Muza zubia edo Zubi Zaharra. Hiribildura sartzeko zubia, XIII. mendekoa, erromanikoa.
• Udaletxea. Estilo barrokoan eraiki zen arren XVIII. mendean, itxuraldatze berrikuntza asko izan ditu.
• Santa Klara monasterioa. XVII. mendekoa, bere jatorrizko itxura berreskuratzeko zaharberritu da. Gaur egun hotela da.
• Horcasitas edo Buniel jauregia. XVII. mendean eraikia, Horcasitas familiarena izan zen, baita Balmasedako Aduana ere.
• Urrutia jauregia. XVII. mendeko jauregi klasizista.
• Sebastian eta Roke Deunen baseliza. XIII. mendeko baseliza erromanikoa.
• La Encartada txapela lantegia.
• Villa Lola indianoen etxea.

Garraioa

FEVE tren konpainiak udalerri honetan bi geltoki ditu: Balmasedako geltokia eta La Calzadako geltokia.

Hiri senidetuak

• San Severino Marche (Italia)
• Balmaceda (Txile)

Balmasedar ospetsuak

• Santiago Uranga (1913-), margolaria.
• Roberto Rodet (1915-1989), margolaria.
• Jose Manuel Esnal "Mané", futbol entrenatzailea.

Ikus, gainera

• Boinas La Encartada museoa

Kanpo loturak

• (Euskaraz)(Gaztelaniaz) Balmasedako Udalaren webgunea
• (Gaztelaniaz) Balmaseda Auñamendi entziklopedian