Nitrogeno
|
|||||||||||||||||||||||||
| Orokorra | |||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Izena, Ikurra, Zenbakia | Nitrogenoa, N, 7 | ||||||||||||||||||||||||
| Serie kimikoa | ez-metalak | ||||||||||||||||||||||||
| Taldea, Periodoa, Orbitala | 15, 2, p | ||||||||||||||||||||||||
| Itxura | gas gardena |
||||||||||||||||||||||||
| Masa atomikoa | 14,007(2) g/mol | ||||||||||||||||||||||||
| Konfigurazio elektronikoa | 1s2 2s2 2p3 | ||||||||||||||||||||||||
| Elektroiak orbitaleko | 2, 5 | ||||||||||||||||||||||||
| Propietate fisikoak | |||||||||||||||||||||||||
| Egoera | gasa | ||||||||||||||||||||||||
| Dentsitatea | (0 °C, 101,325 kPa) 1,251 g/L |
||||||||||||||||||||||||
| Urtze-puntua | 63,15 K (-210,00 °C, -346,00 °F) |
||||||||||||||||||||||||
| Irakite-puntua | 77,36 K (-195,79 °C, -320,42 °F) |
||||||||||||||||||||||||
| Urtze-entalpia | (N2) 0,360 kJ·mol−1 | ||||||||||||||||||||||||
| Irakite-entalpia | (N2) 5,56 kJ·mol−1 | ||||||||||||||||||||||||
| Bero espezifikoa | (25 °C) 29,124 J·mol−1·K−1 | ||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||
| Propietate atomikoak | |||||||||||||||||||||||||
| Kristal-egitura | hexagonala | ||||||||||||||||||||||||
| Oxidazio-zenbakia(k) | 5, 4, 3, 2, 1, -1, -3 (oxido azido sendoa) |
||||||||||||||||||||||||
| Elektronegatibotasuna | 3,04 (Paulingen eskala) | ||||||||||||||||||||||||
| Ionizazio-potentziala | 1.a: 1.402,3 kJ/mol 2.a: 2.856 kJ/mol 3.a: 4.578.1 kJ/mol |
||||||||||||||||||||||||
| Erradio atomikoa (batezbestekoa) |
65 pm | ||||||||||||||||||||||||
| Erradio atomikoa (kalkulatua) |
56 pm | ||||||||||||||||||||||||
| Erradio kobalentea | 75 pm | ||||||||||||||||||||||||
| Van der Waalsen erradioa | 155 pm | ||||||||||||||||||||||||
| Datu gehiago | |||||||||||||||||||||||||
| Eroankortasun termikoa | (300 K) 25,83x10-3 W·m−1·K−1 | ||||||||||||||||||||||||
| Soinuaren abiadura | 353 m/s | ||||||||||||||||||||||||
| Isotopo egonkorrenak | |||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||
| Erreferentziak | |||||||||||||||||||||||||
Nitrogenoa elementu kimikoa da, N ikurra eta 7 zenbaki atomikoa dituena.
Atomoa nahiz molekula izendatzeko erabiltzen da nitrogeno izena, oxigenoarekin gertatu bezala.
Eduki-taula |
Ezaugarri nagusiak[aldatu]
Nitrogenoa ez-metal bat da, 3.0-ko elektronegatibotasuna duena. 5 elektroi ditu kanpoko geruzan. Giro-tenperaturan kolore gabeko gas diatomiko geldoa da, eta lurreko atmosferaren %78,08 osatzen du. 77 K-ra (-196.15 °C) kondentsatzen da eta 63 K-ra (-210.15 °C) solidotzen da. Ez da pozoitsua.
Molekula egoeran (N2), gas koloregabea, usaingabea eta geza da, eta Lurraren eguratsaren osagai nagusia da (bolumenaren % 78ko proportzioan). Erreaktibitate gutxiko gaia da; beraz, ez da sukoia, eta lurrazalean beste elementu batzuekin konbinaturik ageri den nitrogenorik gehiena gai organikoetan dago; bere mineral bakarra sodio nitratoa da (NaNO3).
Oxigenoak eta karbonoak bezain garrantzi handia du bizitzaren prozesuetan, nitrogenoa baita animalien bizitzaren oinarri diren aminoazidoen eta proteinen osagai nagusietako bat. Gai hauek lur zoruan bakterioek finkatzen duten nitrogenoa oinarritzat erabiliz sintetizatzen dira, landareek eta animaliek ezin baitute zuzenean hartu eguratseko nitrogenoa.
Aipatu diren gaiez gainera, beste gai kimiko ugariren osagaia da nitrogenoa (nitruroak, aminak, azidoak, purinak, nitriloak, alkaloideak etab). Berotan oso erraz erreakzionatzen du hidrogenoarekin, eta amoniakoa eratzen du, eta tenperatura nahiko garaietan litio, kaltzio, magnesio, burdina, aluminio eta gisako metalekin, nitruroak eratzen ditu.
Historia[aldatu]
Daniel Rutherfordek aurkitu zuen eguratsean; Priestley izan zen oxigenoa eta nitrogenoa lehen aldiz bereizi zituena eta Lavoisierek aurkitu zuen gai bakuna zela, eta aztertu zituen haren tasunak.
Erabilerak[aldatu]
Erabilera komertzial garrantzitsuena amoniakoa lortzeko da, Haber prozesuaren bidez. Amoniakoa gero ongarrietan eta azido nitrikoan erabiltzen da.
Bere erreaktibotasuna baxua denez, atmosfera geldo bezala ere erabiltzen da likido leherkorrak gordetzeko, elektronikako osagarrien fabrikazioan edota altzairu herdoilgaitzaren produkzioan. Nitrogeno likidoa, airearen distilaziotik lortua, hozgarri bezala oso erabilia da, batez ere janariaren garraioa edo espermaren kontserbazioa bezalako jardueratan.
Lehergai gehienetan, kautxuzko azeleradoreetan, ongarrietan eta droga askotan elementu eragilea da. Oinarrizko egoeran nitrogenoak erabilpen ugari ditu: oso erreaktiboak diren gai kimikoak babesteko, putz egiteko gas gisa plastikoen ekoizpenean, kutsadura kentzen duen gas gisa eta garraiatzaile gisa hotza sortzeko zenbait eraikuntzatan.
Ikus, gainera[aldatu]
Erreferentziak[aldatu]
- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Izan ere, egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek Creative Commons Aitortu 3.0 Espainia lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
