Ipar Lappi

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Koordenatuak: 65° 48′ 05″ N, 24° 32′ 40″ E / 65.80139°N,24.54444°E / 65.80139; 24.54444

Ipar Lappi

Ipar Lappiko kokapena
Berezko izena Davvi-Lappi guovlugielda (ip.s.)
Pohjois-Lapin seutukunta (fin.)
Herrialdea
Eskualdea
 Finlandia
Lappiko eskualdea
Udalerri-kopurua 3 udalerri (kunta)
Lurralde historikoak Laponia
Azalera
- Ur-azalera
35.121,15 km²[1]
3.228,35 km² (%9,19)
Biztanleria
Dentsitatea
16.633 (2017.08.31)[2]
0,52 bizt/km²
Hizkuntza ofizialak Finlandiera, ipar samiera, inariko samiera¹ eta skolt samiera¹
Webgune ofiziala
¹ Koofizialak Inari udalerrian bakarrik.

Ipar Lappi edo Ipar Lappiko azpieskualdea (finlandieraz, Pohjois-Lapin seutukunta; ipar samieraz, Davvi-Lappi guovlugielda) Lappi eskualde finlandiarraren iparraldean dagoen azpieskualdea da.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Ipar Lappiko geografia»
Hammastunturi Eremu Basatiko basoa.

Ipar Lappi Lappi ekualdearen eta Finlandiaren ipar-ekialdeko muturrean dagoen azpieskualdea da. Norvegiarekin eta Errusiarekin egiten du muga iparraldean eta ekialdean, eta herrialde hauekin batera natura ingurune basatia babesteko sortu zen Pasvik-Inari Hiru aldeko Parkearen kidea da. Ipar Lappiren bizilagunak, zehazki, Mendebaldeko eta Ekialdeko Finnmark norvegiar azpieskualdeak, Kola eta Petxenga errusiar raionak, eta mendebaldeko Tunturi Lappi, hegoaldeko Rovaniemi, eta hego-ekialdeko Ekialdeko Lappi finlandiar azpieskualdeak dira. Guztira, 35.221,03 km²-ko azalera du eta, horregatik, hiru udalerri baino ez dituen arren, herrialde osoko azpieskualde zabalena da. Klima nagusia azpiartikoa bada ere, habitat mota aniztasunaren ondorioz, landare mota desberdin ugari hazten da; esaterako, lautada zabalean taiga edo baso boreala nagusitzen da eta zuhaizti ohikoenak izeidiak, sahastiak, haltzadiak, urkidiak, makaldiak, pinudiak eta, batez ere hegoaldean dauden urkidi dilindariak dira. Dena den, altuera gutxiko eremuan (300-500 m) klima polar bihurtzen da eta zuhaitzik gabeko tundra eremu bakanak daude. Azkenik, aipatzekoak dira landare-espezie ez-ohikoak bizi diren inguru zingiratsu eta paduratsuak, herrialde osoko ugaritsuenak.

Ipar argiak Njuorggán edo Nuorgam herriaren gainean.

Azpieskualdea Zirkulu Polar Artikoa paraleloaren gainean dago, 40-500 km iparrera; horrenbestez, gauerdiko eguzki, gau zuri eta gau polar fenomenoak urtero izaten dira. Lehenengo bietan, eguzkia edo eguzkiaren argitasuna Ipar Lappiko zeruaren jabe izaten da maiatzetik uztail-abuztura; Sodankyläko Elizatean, esaterako, 46 egun irauten du; Ivalon, 58 egun; eta Utsjoki herrian, aldiz, 71 (maiatzaren 18an hasi eta uztailaren 28an amaitzen da). Gau polarraren garaia edota iluntasuna nagusitzen den garaia, bestetik, laburragoa izaten da; luzeena Utsjokikoa da, azaroaren 27tik urtarrilaren 17ra (guztira, 51 egun); eta motzena, berriz, Sodankylän izaten da, abenduaren 19tik 25 ingurura. Ipar argiak ere oso ohikoak izaten dira neguko gau ilun eta oskarbietan; irail eta martxo bitartean lau gautatik hirutan izaten den fenomenoa da, urrian eta martxoan bereziki [3][4].

Orokorrean, tenperaturak leunak izaten dira udan, baina Ipar Lappiko neguak hotzak eta luzeak izan ohi dira. Elurrak azpieskualdeko lurzorua estaltzen du urri amaiera eta maiatza bitartean, gutxi gorabehera, 185 bat egunez; eta izotzak ere aintzira eta ibaien gaina hartzen du beste horrenbeste egunetan. Hilabete euritsuenak udakoak dira, uztaila bereziki, eta lehorrenak, aldiz, apirila eta maiatza. Eremu muinotsuetan, bestalde, klima polarra nagusitzen da, eta horrekin batera, zero azpiko tenperaturak. Samiek antzinean eta gaur egun oraindik ere erabiltzen duten egutegiaren arabera, Ipar Lappiko klima ulertzeko lagungarri diren zortzi garai bereizten dira: Giđđadálvi (udaberri-negua), Giđđa (udaberria), Giđđageassi (udaberri-uda), Geassi (uda), Čakčageassi (udazken-uda), Čakča (udazkena), Čakčadálvi (udazken-negua) eta Dálvi (negua). Bertako klima eta ipar argiak aztertzen dituzten bi erakunde daude azpieskualdean: Utsjokin dagoen eta Turkuko Unibertsitateak kudeatzen duen Kevo Ikerketa Institutua; eta 1914an ateak ireki zituen Sodankyläko Behatoki Geofisikoa, gaur egun Ouluko Unibertsitatearen esku dagoena [5][2].

 
2013ko Ipar Lappiko klima datuak [6][7]
Geavvu / Kevo
Klima azpiartikoa Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Guztira
Maximoa ºC 3,7 3,2 0,3 8,5 30,5 31,7 29,2 25,6 21,4 10,5 1 4,2 14,1
Batez besteko maximoa ºC -5,1 -5,3 -6,5 2,6 13,6 20,3 18,9 18,5 12,9 2,4 -2,1 -4,2 5,5
Batez bestekoa ºC -10,7 -10,4 -13,7 -2,3 8,1 13,9 14 13,1 8,7 -0,2 -6,3 -8,7 0,4
Batez besteko minimoa ºC -16,3 -16,1 -22,4 -8,9 1,4 8,2 8,6 7,4 4,1 -3,3 -11 -13,6 -5,1
Minimoa ºC -35,3 -32,6 -35,6 -24,2 -4,6 2,2 2,9 1,3 -2,6 -12,3 -20,3 -27,4 15,7
Prezipitazio-egunak 28 26 26 25 14 21 21 20 15 26 26 31 279
Sodankylä
Klima azpiartikoa Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Guztira
Maximoa ºC -0,3 4,3 4,7 9,1 28,1 28,1 26,7 26,5 19,4 10,9 1,2 4,6 13,6
Batez besteko maximoa ºC -7 -5,7 -5,2 3,8 15,3 18,9 19,5 19,6 13,3 3,4 -1,8 -4,2 5,8
Batez bestekoa ºC -11,5 -9,4 -13,2 -0,9 9,5 14,2 14,7 13,8 9 0,4 -5,9 -8,2 1
Batez besteko minimoa ºC -16,4 -14,2 -22,1 -6,6 2,8 9,2 9 7,4 4,5 -2,9 -10,2 -13,1 -4,4
Minimoa ºC -31,7 -27,5 -35,1 -24,8 -4,6 1,8 2,6 0,4 -3,5 -12,7 -22,2 -34,5 -15,9
Prezipitazio-egunak 25 26 16 21 12 21 23 17 15 26 27 27 256

Ipar Lappi lurraldea ez da oso eremu menditsua, eta muino gehienak erdialde-ekialdean eta ipar-mendebaldean daude. Azpieskualdearen sabaia eta Finlandiako bosgarren goragune altuena Sokosti mendia da, 718 metrora iristen dena; tontor honen ondoan dago Sodankyläko Lampivaara amatista meatze ezaguna. Udalerri honetako beste muino garrantzitsu batzuk, Sokosti goraguneko Ukselmapää gainaz aparte, 700-600 metro bitartean dauden Vuomapää, Kuikkapää, Reututunturi eta Hirvaspää, eta hegoaldeko 514 metroko Luosto eski muinoa dira. Utsjokin, aldiz, 600 metro goitiko hiru tontor daude: 619 metroko Kaimioaivi, samientzat sakratua den 620 m-ko Ailigas, eta Ipar Lappiko bigarren eta Finlandiako hamaikagarren goragune altuena den Guivi edo Kuivi mendia, 640 metro neurtzen duena. Azkenik, Inariko sabaia Morgam-Viibus edo Viipustunturi muinoaren tontorra da, 599 metrora iristen dena; Inariko beste mendi garrantzitsu batzuk, 500-600 metro bitartean dauden Peäldoaivi eta Hammastunturi, eta Saariselkä eski estazioa osatzen duten Kaunispää eta Iisakkipää dira [8].

Fiellu ur-jauzia udan.

Inarik eta Utsjokiren ekialdeak eskualdeko antzira gehienak dauden eremua hartzen dute eta, horrela, ur gezaz estalitako azalera ehuneko altuena duen Lappiko azpieskualdea da, guztira, %9,46 (3.230,15 km²). Besteak beste, nabarmentzekoak dira Ipar Lappiko aintzira handienen artean dauden Hammasjärvi, Jullamojärvi, Muddusjärvi, Norvegiarekin muga egiten duen Buolbmátjávri edo Pulmankijärvi ospetsua, Nammijärvi, Nitsijärvi, Paatari, Pautujärvi, Rahajärvi, Suolisjärvi, Surnujärvi, Vetsijärvi eta Vuontisjärvi. Dena den, ehuneko altuaren eragile nagusia Finlandia osoko hirugarren aintzira handiena den eta udalerri bati izena ematen dion Inarijärvi edo Inari aintzira da, bere azalera 1.084 km²-koa baita; gainera, herri gehienen arteko lotura egiten duen pasabidea da, udalerriaren bihotza. Inariko samien kulturan eta sinesmenean ere garrantzi handiko lekua da eta, guztira, hiru mila uharte baino gehiago ditu, zenbait gizakien aspaldiko bizitoki izandakoak. Oro har, Inarijärvira isurtzen dituzte urak udalerritik igarotzen diren ibai gehienek; hala nola, Ivalojokik, Lemmenjokik, Siuttajokik, Vaskojokik eta luzeena den Paatsjokik. Hala ere, ibai garrantzitsuenak eta Finlandia eta Norvegiaren arteko muga marrazten dutenak, Inarijoki edo Inari ibaia eta Deatnu edo Teno (250 km-ko luzera du) dira.

Elur-oreina azpieskualdean.

Sodankylän, bestetik, tamaina ertaineko hainbat aintzira daude; dena den, handienak iparraldean dauden Lokan tekojärvi eta Porttipahdan tekojärvi urtegiak dira, herrialde osoko zabalenetakoak direnak. Hurrenez hurren, aintzira artifizialek 315,40 km² eta 148,60 km²-ko azalera dute eta 1960ko hamarkadan sortu ziren Luiro eta Kitinen ibaietako urak bilduz. Ibai hauen emaria kontrolatu ondoren, arroan hainbat zentral hidroelektriko eraiki ziren eta, hain zuzen, hauek dira eskualdea argindarrez hornitzen dutenak. Aipatzekoak dira Lappiko ibai garrantzitsuak diren Kemijoki -552 km-ko luzera duena-, Kitinen eta Luiro, baita Jeesiöjoki, Tankajoki eta Ylijoki ere. Urtero, ibai hauen ur hotzetan murgiltzen den milaka arrantzale iristen da Ipar Lappira bertako amuarrain arruntak, aintzira amuarrainak, laponiako amuarrainak, koregonoak, arrain hiruarantzak, ezkailuak, lotak, lutxoak eta perkak arrantzatzera.

Azkenik, azpieskualdean dauden hiru ur-jauzi ospetsuak nabarmendu behar dira: 26 metroko altuera duen eta herrialde osoko erorketa malda altuenetakoa duen Utsjokiko Fiellu, Inarin dagoen 13 metroko Ravadasköngäs, eta Sodankyläko Paratiisikuru ur-jauzia, Urho Kekkonen Parke Nazionalaren bihotzean dagoena.

Ipar Lappiko natura basatia nahiko zaindua da, azaleraren %50-60 babestutako lurraldeek osatzen baitute. Dena den, azken urteotan hainbat istilu eta ika-mika izan da eremu babestuen kontura. Besteak beste, 2005. urtean sami abeltzainek eta Greenpeace erakundeak bat egin zuten Metsähallitus enpresaren aurka egiteko. Metsähallitus Finlandiako babestutako natura eremuak kudeatzen dituen enpresa publikoa da eta talde ekologistak eta samiek Inariko pinu basoak suntsitzeko bidea irekitzea egotzi zioten; izan ere, Metsähallitusek pinu basoen %40 babestea erabaki bazuen ere, babestutako eremu hau emankorrak ez ziren eta sartzen zailak ziren basoek osatzen zutela salatu zuten. Hain zuzen ere, sami abeltzainek euren aspaldiko kultura mantentzeko eta neguan elur-oreinak elikatu ahal izateko ezinbestekoak dituzte azpieskualdeko pinudiak eta zuhaitzen azalak; eta neurri horren ondorioz, eskura zeuden eta aspalditik samien egonleku izandako basoak babesgabe gelditzen ziren. Erabakiak Inariko pinu basoak herrialdeko papergintza enpresa nagusien esku gelditzeko erraztasuna ematen zuela salatu zuten aldarrikatzaileek. Tirabira handiko urtea izan zen; manifestazioak izan ziren, aldarrikapenak, boikotak. Azkenean, hainbat urteren ostean, Finlandiako Gobernua, Metsähallitus, Greenpeace eta samiak akordio batera iritsi ziren eta babestutako eremua %40tik %80ra zabaltzea adostu zuten 2010ean. Negoziazioan parte hartu zuten alderdi guztiak ados agertu baziren ere, Udalek urtero udalerriko naturaren gainean eskumena zabaltzeko aldarria egiten jarraitzen du [9][10].

Peltojärvi aintzira Peltoaivi muinoaren gailurretik (Muotkatunturi Eremu Basatia).

Guztira, hiru parke nazional, sei eremu basati eta natura erreserba bi daude Ipar Lappin:

  • Lemmenjoki Parke Nazionala: Inari eta Kittilären artean dagoen Finlandiako parke nazional zabalena da; guztira, 2.850 km²-ko azalera du. Parke nazionala Inariren eremu muinotsuenean dago, hego-mendebaldean, eta Norvegiako mugaraino iristen da. Muinoetako tundra eremuaz gain, zingirak eta errekastoen inguruko lautada zabaletan zehar zabaltzen den baso boreala dira Lemmenjokiren bereizgarriak; hala, habitat desberdin horietan hazitako animalia aniztasuna garrantzitsutzat jotzen da. Dena den, herrialdean ibilbide eta basabide ugaritasunagatik da ezaguna, urtero milaka bisitari erakartzen dituztenak; bertan, espreski eraikitako hamar etxola daude, parke nazionaleko itzulian atseden hartzeko ezinbestekoak direnak. Guztira, 2010ean, 10.000 natura zale izan zen parke nazionalean [11].
  • Pyhä-Luosto Parke Nazionala: Kemijärvi, Pelkosenniemi eta Sodankylä artean dagoen parke nazionala da, guztira, 142 km²-ko azalera duena. Finlandian sortu zen lehendabiziko parke nazionala izan zen, 1938. urtean, eta Pyhätunturi izenpean ireki zituen ateak. Dena den, 2005. urtean, babestutako lurraldea zabaltzea adostu zen eta parke nazionalak Luosto natura eremuarekin bat egin zuen; hortaz, era berean, herrialdeko parke nazional zaharrena eta berriena da. Sorrera egunetik Lappi iparraldeko naturaren babesgune garrantzitsua izan da eta bereizgarrien artean, aipatzekoak dira 220 metroko sakonera duen Isokuru euri-bidea, baso zaharrak, eremu paduratsuak, urtero ehunka kirolari erakartzen dituen Mukava Reitti bidea eta Pyhä muinoa, Ekialdeko Lappiko eski muino nagusia dena. Iaz, 109.400 bisitari jaso zituen [12].
  • Urho Kekkonen Parke Nazionala eta Sompio Natura Erreserba Hertsia: Urho Kekkonen Inari, Savukoski eta Sodankylä udalerrien artean dagoen parke nazionala da, Lemmenjoki ondoren, herrialdeko babestutako eremu zabalena dena; guztira, 2.550 km²-ko azalera du. Parke nazionala 1983. urtean sortu zen eskualdeko arro nagusiena babesteko asmoz, izan ere, Ozeano Artikora eta Botniako Golkora doazen Lappiko ibai gehienak sortzen dira bertan. Animalia aniztasuna ere garrantzitsua da eta arrantza zenbait ibaitan onartua dagoen arren, ehiza guztiz debekatua dago. Gainera, oinezkoentzako, eskiatzaileentzako eta txirrindularientzako ibilbideak daude, berrehun baino gehiago. Guztira, iaz, 300.400 bisitari joan zen parke nazionalera; horrela, azpieskualdeko ekonomiaren pisuzko osagarria bihurtu da azken urteotan. Urho Kekkonenen barruan, Sompio izeneko natura erreserba hertsia dago; 179 km²-ko eremua 1956. urtean sortu zen eta asmoa bertako natura guztiz babestea izan zen; hain zuzen, bisitariek bertara sartzea debekatua dute [13][14][15].
  • Geavvu edo Kevo Natura Erreserba Hertsia: osoki Utsjokin dagoen eta 712 km²-ko eremua hartzen duen erreserba hertsia da. Iparraldeko natura berezia babesteko sortu zen 1956. urtean. Erreserbaren barruan daude, besteak beste, 26 metroko altuera duen Fiellu ur-jauzia -herrialdeko garaienetakoa dena-, 40 km-ko luzera eta 80 metroko sakonera duen Kevoko arroila, eta pasagune estutik igarotzen den Geavvu edo Kevo ibai meharra. Bisitariek debekatua dute nahierara ibiltzea natura parkean, baina, hauen gogoa asetzeko asmoz, markatutako bi ibilbide ireki dira: 64 km-ko luzera duen eta arroila inguratzen duen Geavvu edo Kevo bidea, eta eremu muinotsuetan barrena doan 78 km luzeko Guivi edo Kuivi bidea. Bi bideak zailtasun handikoak diren arren, urtero milaka naturazale iristen da bertara [16].
Gauerdiko eguzkia Inari aintziran. Goizeko 01:38ean Sovintovaaratik (2013ko ekainaren 1a).
  • Hammastunturi, Kaldoaivi, Muotkatunturi, Paistunturi, Tsarmitunturi eta Vätsäri eremu basatiak: Ipar Lappiren bereizgarri nagusietako bat dira azpieskualdean dauden sei eremu basatiak. Gune hauek natura basatia, eta samien kultura eta bizilekuak babesteko asmoz sortuak izan ziren 1991. urtean. Hertsiki natura erreserbak ez diren arren, arau eta debeku ugari mantentzen dira. Dena den, natura altxor hauek ezagutarazteko helburuarekin basabide eta etxola ugari egin dira azken urteotan, abenturazale asko erakarri dituztenak [2].

Natura eremu hauetan ehizatzea erabat debekatua dago; beraz, baso borealaz gain, babestutako animalia ugari ere dago. Ugaztunen artean, aipatzekoak dira altzeak, amerikar bisoiak, azeri gorri eta zuriak, erbinude arrunt eta zuriak, hartz arreak, igarabak, ipar-katamotzak, jatunak, lemingak, lepahoriak, lepazuriak, otso arruntak, satitsu txikiak, tundrako otsoak, ur-ipurtatsak, ur-satitsu hankazuriak eta elur-orein basati eta etxekotu ospetsuak (basoko elur-oreinak).

Hegazti espezie desberdin asko daude baso ilun eta aintzira oparoetan. Elur-berdantzak, elur-hontzak, eper zuriak, eskandinaviako lagopodoak, kaskabeltz handiak, laponiako kaskabeltzak, okil hiruatzak, txirri lepokodunak eta zapelatz galtzadunak dira bertako negu latzetan bizirautea lortu duten hegazti bakarrak, alegia, urte osoan zehar ikus daitezkeenak udalerrian. Dena den, uda pasatzera iristen diren hegazti-espezieak dira nagusi; besteak beste, aliota txikiak, antxeta txikiak, arrano beltz eta arrantzaleak, belatz gorri, handi eta txikia motako harrapariak, basoilarrak, beleak, bernagorri arrunt eta ilunak, birigarro arrunt eta txikiak, luma dotoreko borrokalariak, elur-berdantzak, hontz gabiraiak, ipar-antzandobiak, ipar-belatzak, ipar-gailupak, ipar-txioak, istingor arrunt eta txikiak, kukua, kuliska gorri, pikart eta txikiak, kurlinta bekaindunak, kurriloak, laponiako berdantzak, larre-buztanikarak, larreoiloak, marikoi isats-luzeak, mendebal-txori mokomeheak, mendi-txontak, mirotz zuriak, mokoker arrunt eta hegalzuriak, negu-txirtak, negu-txontak, okil beltzak, papourdinak, siberiar eskinosoak, temminck txirriak, txiki-berdantzak, txio horiak, txirri hankalaburrak, txirritxo handiak, txoka gorritzak, ur-zozoak, urre-txirri arruntak, zingira-berdantzak, zingira-hontzak eta zozo paparzuriak. Azkenik, ur-hegazti espezie desberdin ugari aurkitu daiteke aintzira eta ibaietan, haien artean, ahate gorriztak, ahate txistulariak, ahatebeltz arrunt eta hegalzuriak, beltxarga oihulariak, izotz-ahateak, murgilari handi eta mottodunak, zerra ertain eta txikiak, eta antzara hankagorriztak, hankahoriak, muturzuriak eta nanoak [16][2].

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Ipar Lappiko historia»

Eskualde honetara iritsi zen lehen gizarte antolatua Izotz Aroaren ondoren heldu zela uste da, iparraldeko klima leuntzen eta glaziarra urtzen hasi zen garaian. Mendeetan eratu zen kulturari Komsa edo Gorravárri izena ematen zaio eta Ozeano Artikoaren kostaldean ezarri zirenez batik bat, Ipar Itsasoko lehen Fonsa kulturako tribuekin harreman estua izan zutela pentsatzen da. Hipotesi hau baieztatzen duten hainbat aztarna aurkitu dira Ipar Lappi osoan zehar; denetan zaharrena, Utsjokiko Vetsijärvi aintziraren ertzean aurkitu diren giza-arrastoak dira, adituek 9.500 urte inguruko adina dutela defendatzen baitute. Lehenbiziko gizaki hauek ehiztari-biltzaileak ziren, orein, izokin, foka eta fruituez elikatzen zirenak, eta guztiz nomadak zirela pentsatzen da; horrela, ehizakiaren atzetik ibiltzen zirenez, sasoiaren arabera bizilekuz aldatuko zuten etengabe. Rahajärvi eta Inari aintziretan aurkitu diren aztarnek ere hipotesi honen alde egiten dute, finlandiar arkeologo eta historialariek 8.000 urteko adina dutela uste dutelako. Nahiz eta oraindik lurralde honen berezko biztanleen -samien- jatorria ezezaguna izaten jarraitzen duen, badirudi tribu hauen eta beranduago (Harri Aroan) Eskandinaviara ekialdetik sartu ziren herri uraldarren nahasketaren emaitza direla. Hasiera batean, hauen lurraldea Ozeano Artikoan hasi eta Finlandia, Norvegia eta Suedia erdialdean bukatzen zen, eta muturreko egoera klimatikoei aurre egiteko baliabideak garatu zituzten [17][18].

XIX. mendeko egurrezko etxolak Utsjokin.

Erdi Aroan bizimoduak antzeko jarraitu zuen Ipar Lappi eta Sápmi iparraldean. Biztanleria sakabanaturik bizi ziren eta sasoiaren arabera egonlekuz aldatzen zuten hainbat sami herri edo taldek osatzen zuten (siida); talde horiei batasuna ematen zien lotura kultura antzekotasuna eta lurralde banaketa ziren. Euren artean eta mugaz haraindiko beste sami taldeen artean harremana etengabea izango zela pentsatzen dute adituek, elkar trukeak urteetan zehar sendotutako sarea. Dena den, talde edo herri bakoitzak bizirauteko beharrezko guztia lortzen zuen ehizaren, arrantzaren eta bilketaren bitartez; beraz, horrek guztiak kanpotarrekin kontaktua izateko beharra gutxituko zuen. Zehazki, sei sami komunitate edo siida nagusi zeuden Ipar Lappin: Norvegiako zenbait lurralde ere hartzen zituzten Ohcejohka eta Deanu edo Juovssa siidak Utsjokin; Njávdán eta Anár komunitateak Inarin, eta Soađegilli eta Soabbat Sodankylän. Bestalde, klima hotza dela-eta, aipatzekoa da atzerriko erresumek ez zutela saiakera berezirik egin lurraldea bereganatzeko XIV. mendera arte; ondorioz, uste da bertako biztanleek jatorrizko bizimodu eta kulturari eutsi ahal izan ziotela arazo handirik gabe [19][20].

Sodankyläko eliza zaharra (XX. mende hasiera).

Hain zuzen, XIV. mendearen hasieran hasi ziren zehazten Eskandinavia iparraldeko mugak. Ipar-ekialdeko merkataritza bideak oso garrantzitsuak ziren Norvegiar eta Suediar erresumentzat, eta Novgorodeko Errepublikaren erasoek ezbaian jartzen zuten hauen segurtasuna. Horrela, eskualdea bereganatzeko hainbat liskar izan zen erresuma hauen eta novgorodarren artean; baina, 1323. eta 1326. urteetan, iparraldeko mugak zehaztu ziren. Ipar Lappi suediarren kontrolpean gelditu zen, eta lurraldearen mendekotasuna bermatzeko, suediarrek zerga-sistema sendoa jarri zuten martxan. Dena den, herrialdeen arteko muga ez zen horren finkoa gertatu eta eskualdea Novgorodeko Errepublikaren ondorengoa izan zen Errusiar Tsarerriaren eta Suediar Erresumaren eskuen artean ibili zen hainbat mendez. XVI. mendean, azkenean, Laponia probintziaren mugak egonkortu egin ziren behin betiko eta eskualdea antzinako probintziaren esku gelditu zen [21].

Garai hartan, samien gizartea dagoeneko hainbat azpitaldetan banatua zegoela uste da. Alde batetik, Finlandia eta Sápmi iparraldean nagusi ziren ipar samiak zeuden, elur-orein zaintzari lotutako bizimodua zutenak. Hizkuntza berezia ere bazuten, gaur egun hiztun kopuru handiena duen samiera dena, ipar samiera. Ipar sami herriak, hala nola, Ohcejohka, Juovssa, Njávdán eta Soabbat siidetan bizi ziren. Bestetik, inari samiak zeuden, Inari aintziraren inguruan bizi zirenak eta ekialdeko samiekin harreman estua zutenak. Hauek ere hizkuntza berezia zuten, inariko samiera edo inariera, eta aintzira erraldoiari erabat lotutako bizimodua zeramaten. Azkenik, kemi samiak zueden, besteak beste, Ipar Lappiko Soađegilli siidan bizi zirenak. Kemiarrak Kitinen, Luiro eta Kemi ibaien arroetan egokitu ziren, eta berezitasun nabarmenenak hizkuntza -XX. menderako desagertua zen, baina lekukotasunak utzi dituen kemiera edo kemiko samiera- eta aparteko bizimodua -ibaiko arrantza, nagusiki- ziren [22].

Ipar Lappiko jatorrizko biztanle samiek zeramaten oharkabeko bizimodua XVI. eta XVII. mendeen artean amaitu zen, suediarren eragina nabarmentzen hasi zen garaian, alegia. Kristautasunaren bultzadaz, lehen elizak eraikitzen hasi ziren Laponian. Lurraldearen zabalera eta orografia dela-eta, hainbat eliza eraiki behar izan zituzten eskualdean erlijioa egonkortzeko; lehenak Inariko Pielpajärviko baseliza, 1646. urtean, eta Sodankyläko eliza zaharra izan ziren. Kristautasunaren etorrerarekin batera, samiek xamanismoa alde batera utzi eta iristen hasi ziren finn kolonoen sinesmena bereganatu zuten. Xamanismoa eta ohitura zaharrak mantendu zituzten samiek, aldiz, sorgin-ehiza latza jasan behar izan zuten eta asko erreak izan ziren. Samien tradizio eta sinesmen ugari galdu ziren XVII. mendean; besteak beste, joik aurre-kristauen ohitura (livđe). Baina, honekin batera, suediarren agintea ere indartu zen. Suediar Inperioak iparraldean sektore ekonomiko berria sortzeko helburuarekin, elur-orein zaintza sustatzeko diru-laguntzak ematen hasi zen samiei eta hegoaldetik zetozen kolonoei. Beraz, erlijioa ez ezik, jatorrizko sodankylärrek, behintzat, bizimodu nomada galdu eta egonleku finkoak eraikitzen hasi ziren garaia izan zen. Utsjokiko eta Inariko samien bizimodu ibiltaria, aldiz, ez zen XIX. mendera arte desagertuko [23].

Egurzainak Kitinen ibaiaren ertzean (XX. mende hasiera).

XVII. mende bukaeran Izotz Aro Txikia iritsi zen eta herritarrek hildako asko eragin zituen gosete garai luzea pairatu zuten. Dena den, egonkortasun handiko urteak izan ziren, eta Errusiar Tsarerriaren eta Suediar Erresumaren iparraldeko muga lasaitu egin zen. XVIII. mendean baina, Finlandiaren kontrola izateko guduak hasi ziren berriro ere; Finlandiako Gerran, azkenik, Errusiar Inperioak herrialdea bereganatu zuen finn nazionalismoaren laguntzaz, eta Finlandia Inperioko Dukerri Handi bihurtu zen 1809. urtean. XIX. mendearen hasiera izan zen, hain zuzen ere, Inari, Sodankylä eta eskualdearen hazkuntza areagotu zen garaia. Kemi hiriaren inguruan eratu zen industria Ekialdeko Lappiko basoak ustiatzen hasi zen, eta Kemi ibaia Laponiako garraiobide nagusi bihurtu zen. Baliabide naturalen erauzketak eta urre sukarrak ere herritar asko erakarri zituzten hegoaldetik, eta finlandiarren kopuruak azkar egin zuen gora. Kolonoen kokatzea bultzatzeko, gainera, eskualdea zerga-sistematik salbuetsia gelditu zen hainbat urtez. Horrela, basogintza industriaren bitartez, lehenengo azpiegiturak eraikitzen hasi ziren azpieskualdean [21].

Dena den, egoera ere asko aldatu zen Utsjokiko eta Inariko samientzat, batik bat, 1852. urtean Norvegiako muga itxi zenean. Hala, elur-oreinak udan Ozeano Artikoaren kostaldeko larretara eraman ezinik gelditu ziren, eta sami askok bizimodu nomada utzi eta bizileku egonkorrak finkatzen hasi ziren [17].

Ipar Lappi osatzen duten hiru udalerriak XIX. mendearen bukaeran sortu ziren. Lehenak Inari eta Utsjoki izan ziren, 1876. urtean, eta azkena, aldiz, Sodankylä 1893an. Hala, XVII. mendetik parrokia bakoitzaren mugak nahiko zehaztuak zeuden arren, herritarrek orduan baino ez zuten jaso udalerri eskubidea.

XX. mende hasieran, Iraultza ondoren Errusian zebilen giro nahasiari probetxu atera nahian, finlandiarrek independentzia aldarrikatu zuten 1917an. Independentzia kontuan finlandiar gehienak ados zeuden arren, bi alderdi nagusien botere nahiak herrialdea Gerra Zibilera bultzatu zuen. Azkenean, Armada Zuriak gerra irabazi zuen eta administrazio berriak Ouluko probintzia zatitu, Lappiko probintzia berria sortu, eta Rovaniemi begiko hiri bihurtu zuen (Sobiet Batasunaren laguntza zuen Armada Gorriaren alde egin zuten Oulu, Tornio eta Kemi hirien kalterako). Izendapen horrek eragin handia izan zuen Ipar Lappin, eskualdea Rovaniemi eta herrialdeak eskuratu berri zuen Ozeano Artikoko lurraldearen erdibidean baitzegoen. XX. mendearen hastapenetan ireki ziren, besteak beste, Rovaniemi-Sodankylä errepidea, lehen eskola eta farmaziak, Behatoki Geofisikoa, telefono linea, Sompio eta Unariko meatzeak, eta 1918. urtean, Ivalo herrian geltoki zuen Petsamoko trenbidea; hala, Rovaniemi eta kostaldearen arteko lotura eginez, Petsamoko nikel-meatzeak ustiatzen hasi ziren. Ivalo hazten hasi eta Inari udalerriaren herrigune nagusi bihurtu zen. Irekiera honekin batera, dena den, espainiar gripea iritsi zen 1919ko abenduan; besteak beste, pare bat hilabetean Inariren garaiko biztanleria osoaren %10 hil zuen; guztira, 190 inariar. 1920rako, dagoeneko finn jatorriko herritarrak samiak baino gehiago ziren Inarin [24][23].

Sodankylär errefuxiatuak II. Mundu Gerran (1944).

Ipar Lappiren eta eskualdearen urre-aro honetan, Bigarren Mundu Gerrak eztanda egin zuen kontinente zaharrean. Herrialdeak bere independiente estatusa mantendu nahian eta SESB bere lurraldetik urruntzeko helburuarekin, Hirugarren Reicharekin bat egin zuen. Norvegiatik iritsitako tropa alemaniarrak Lappin egokitu ziren eta herrialdearen defentsa antolatzeari ekin zioten. Finlandia astindu zuten Neguko Gerra eta Jarraipenaren Gerraren ondoren, herrialdeak SESBekin Moskuko armistizioa izeneko bake-akordioa sinatu behar izan zuen; akordio hau gauzatzeko, finlandiarrek sobietarren baldintza nagusia onartu behar izan zuten, alegia, alemaniarrak finlandiar lurraldetik botatzea. Laponiako Gerra hasi zen 1944ko urriaren 1ean eta Ipar Lappiko biztanleak Suediara eta hego Finlandiara eraman zituzten.

Ivalo herria, Laponiako Gerra ondoren (1944).

Lappin zeuden 200.000 soldadu alemaniarrek, bestalde, bizilagun den Norvegiara, Reicharen herrialde satelitera alde egitea pentsatu zuten, baina, ihes egin baino lehen, Lothar Rendulic ofizialak probintzia osoa suntsitzeko agindua eman zuen. Finlandiar soldaduak Kemi eta Tornio ingurura joan ziren alemaniarrak bertako portu estrategikoetatik urruntzen saiatzeko eta, bitartean, nazien XVII. batailoiak gotorleku sendoena zuten hiriaren jabe egin ziren, Rovaniemiren jabe, hain zuzen ere. Urriaren 9an, alemaniar soldaduak hiriko azpiegitura, instalazio eta finlandiar administrazioaren eraikin nagusiak suntsitzen hasiak ziren. Laponian zegoen bigarren batailoi alemaniarrak -XXXII. batailoiak-, aldiz, iparralderantz egin zuen; Sodankylä-Ivalo-Utsjoki bidetik Norvegiara heltzea zuten helburu. Ihesean, ez zuten gainontzeko batailoiek aurkitutako erresistentziarik jasan eta arazorik gabe iritsi ziren mugaraino. Hori bai, bidean, topatutako herri guztiak suntsitzeaz arduratu ziren; hauen artean, Sodankylä eta Ivalo 1944ko azaroaren 5ean. Hala ere, herritarrak babesean zeudenez, hildakorik ez zen izan eta onik itzuli ahal izan ziren azpieskualdera; gerra garaipenak, era berean, berreraikitze lanak arindu zituen [25][26].

Hala eta guztiz ere, Bigarren Mundu Gerra osteko urteetan, Finlandiak ekonomikoki izugarrizko hazkuntza izan zuen eta gizarte eta politika egonkortasuna lortu zuen. Gerra osteko herrialde pobre bat izateari utzi, Gerra Hotzean neutral aldarrikatu, NBEk ezarritako isuna ordaindu (Parisko Itunaren ondorioz, Inarik Jäniskoski–Niskakoski lurraldea galdu zuen) eta, 40 urtean, teknologikoki munduko estatu garatu eta jakintsuenetakoa bihurtu zen, merkatuko izugarrizko botere ekonomikoarekin eta bizi maila altuarekin. Hala ere, hazkunde guztia ez zen horren oparoa izan Ipar Lappiko udalerri guztientzat. Izan ere, industriak bere sustraiak Sodankylän baino ez zituen errotu. Basogintza industriak eta meatzeek garrantzi handia izaten jarraitu zuten; baina, iraultza handiena Lokan tekojärvi eta Porttipahdan tekojärvi urtegien eraikitzea izan zen 1960ko hamarkadan [27].

Inarin, aldiz, jatorrizko samiek lehen sektoreko ekonomiatik bizirauten jarraitu zuten 1950eko hamarkadara arte. Hain zuzen ere, hamarkada horretan arrantza industria iritsi zen Inari aintzirara. Hegoaldetik etorritako finlandiar arrantzaleek lakua hustu egin zuten urte gutxian eta gehiegizko arrantzak inariko samien natura baliabide aberatsenarekin amaitu zuen. 1970eko hamarkadatik aurrera, aldiz, aintzira eta natura basatia babesteko ekintzak jarri ziren abian. Arrantza industriak udalerriaren motore ekonomiko nagusi izateari utzi zion, eta turismo berdearen aldeko apostua egin zuen Inariko Udalak. Horrela, parke nazionalak eta eremu basatiak sustatzen hasi ziren eta negu-kirolak praktikatzeko aproposak diren muinoen artean dagoen Saariselkä herriak ere bultzada handia izan zuen.

Ipar Lappiko herriak [28]

Bi talde etniko nagusi dauden arren, finnak eta samiak guztiz bateratuak daude egunerokoan eta kultura aberastuz, bi gizarte-taldeak inolako desberdintasunik gabe bizi dira XXI. mendean. Samien ohiturak, hizkuntza eta lurrak babesten dituen Samien Lurraldea sortu zuten Inarik, Sodankyläk eta Utsjokik, Enontekiö udalerriarein batera, 1973. urtean, eta Samien Parlamentua, hain zuzen ere, Inarin eraikia izan zen 1996ean [29].

Administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ipar Lappi azpieskualdea hiru udalerrik osatzen dute:

 Ipar Lappiko udalerriak 
Inariko armarria
Sodankyläko armarria
Utsjokiko armarria
Inari Sodankylä Utsjoki
Udalerriak (izen ofizialak) Azalera Biztanleria
1. Aanaar / Aanar / Anár / Inari 17.333,54 km² 6.788
2. Ohcejohka / Utsjoki 5.372,01 km² 1.268
3. Soađegilli / Sodankylä 12.415,48 km² 8.883

Hiru udalerrietako biztanle gehienak udalerri bakoitzeko elizatean bizi diren arren, Ipar Lappi azpieskualdea hainbat herri eta herrixkek osatzen dute.

Ondorengoak dira herrigune garrantzitsuenak:

Inari Sodankylä Utsjoki
1. Akujärvi 7. Koppelo 13. Saariselkä 1. Aska 7. Orajärvi 13. Syväjärvi 1. Dálvadas 7. Rovisuvanto
2. Angeli 8. Menesjärvi 14. Sevettijärvi 2. Jeesiö 8. Petkula 14. Torvinen 2. Kaamasmukka 8. Utsjoki
3. Inari 9. Näätämö 15. Törmänen 3. Kelujärvi 9. Rajala 15. Vaalajärvi 3. Karigasniemi
4. Ivalo 10. Nellim 16. Veskoniemi 4. Kierinki 10. Riipi 16. Vuotso 4. Nuorgam
5. Kaamanen 11. Partakko 5. Lokka 11. Sattanen 5. Nuvvus
6. Keväjärvi 12. Riutula 6. Luosto 12. Sodankylä 6. Outakoski

250 biztanle baino gehiago dauzkaten herriak beltzez.

Garraio azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Ivalo aireportua»

Ipar Lappi azpieskualde zabala den arren, ez dago garraio azpiegitura asko. Finlandiako trenbide-sarea ez da horren iparrera iristen (tren-geltoki hurbilenak Kemijärvi eta Rovaniemin daude, 100 bat km hegoaldera), eta Ivalo herriko aireportua da Ipar Lappi Helsinkirekin -eta neguan Rovaniemirekin- bat egiten duen azpiegitura azkarrena. Baina azpieskualdea zeharkatzeko, Lappiko gainontzeko udalerrietatik bertara iristeko edo bertatik kanpora mugitzeko autoa edo busa hartu beharra dago.

Azpieskualdetik bi autobide igarotzen dira, Nelostie izenaz ezaguna den Valtatie 4, eta Valtatie 5. Lehenengo autobideak Finlandia hegoaldetik iparraldera zeharkatzen du eta, guztira, Helsinkitik Utsjokira, 1.295 km-ko luzera du (herrialde osoko autobide luzeena da). E8 eta E75 osatzen duten autobideetako bat da, eta Oulu, Kemi eta Rovaniemi hirietatik, eta Sodankylä, Inari eta Utsjoki udalerrietatik igarotzen denez, herritarren autobide erabiliena ere bada. Bestetik, Heinolan hasten den Valtatie 5 autobideak ekialdeko Finlandia zeharkatzen du, eta helmuga Sodankyläko Elizatean bertan du. Guztira, 907 km-ko luzera du eta, besteak beste, Kuopio, Kajaani eta Kemijärvi hirietatik, eta Orakylä herritik igarotzen da. Azkenik, bigarren mailako errepide ugari ere badago; esate baterako, 155 km dituen eta Lappiko Kolari, Kittilä eta Sodankylä udalerriak bat egiten dituen Kantatie 80 errepidea; Ivalo Errusiarekin bat egiten duen 53 km-ko Kantatie 91; eta Kaamanendik hasi eta Karigasniemira iristen den 66 km-ko Kantatie 92 [30][31].

Kaamanen eta Karigasniemi lotzen dituen Kantatie 92a.

Ondorengoak dira azpieskualdea zeharkatzen duten errepide eta autobide nagusiak:

4E 75 Valtatie 4: Helsinki - Lahti - Jyväskylä - Oulu - Kemi - Rovaniemi - Sodankylä - Inari - Utsjoki
5E 63 Valtatie 5: Heinola - Mikkeli - Kuopio - Kaajani - Kuusamo - Kemijärvi - Sodankylä
80 Kantatie 80: Kolari - Kurtakko - Kittilä - Tepsa - Jeesiö - Vaalajärvi - Sodankylä
91 Kantatie 91: Ivalo – Raja-Jooseppi
92 Kantatie 92: Kaamanen – Karigasniemi
952 Seututie 952: Meltaus (Rovaniemi) - Syväjärvi - Vaalajärvi
955 Seututie 955: Köngäs – Inari
967 Seututie 967: Sodankylä - Kelujärvi - Tanhua - Värriö - Savukoski
969 Seututie 969: Akujärvi – Virtaniemi
970 Seututie 970: Karigasniemi – Utsjoki – Nuorgam
971 Seututie 971: Kaamanen – Näätämö

Lehen esan bezala, autoa garraiobide erabiliena den arren, ez da errepide hauen gainean dabilen ibilgailu bakarra, Eskelisen Lapin Linjat konpainiaren autobusek azpieskualdea Lappiko eta herrialdeko hiri garrantzitsuenekin eta Norvegiarekin lotzen dutelako [32][33].

Dena den, Ipar Lappiko garraio azpiegitura garrantzitsuena Ivalo aireportua da. Aireportua Ivalo herrigunetik 11 bat km-ra eta Saariselkä turismo herritik 25 km-ra baino ez dago, Törmänen herrian, eta pista nagusia alemaniarrek Bigarren Mundu Gerran eraiki zuten alfastozko 2.499 m luzeko pista da. Finavia erakundeak kudeatzen du eta bidaiarien kopuruari dagokionez, eskualdeko hirugarren aireportu garrantzitsuena da (herrialdeko bederatzigarrena); 2013an, guztira, 146.314 bidaiari aireratu edo lurreratu ziren bertan, aurreko urtean baino %0,6 gehiago. Joan-etorri gehienak eguberrietan izaten dira, Saariselkäko azpiegiturak erakarrita negu kiroletaz gozatzera Finlandia osotik iristen diren zaleek osatzen baitute erabiltzaileen ehuneko handiena. Turismoaren gailurra negua bada ere, udaran ere parke nazionalak bisitatzera eta azpieskualdeko naturaz gozatzera iristen den bidaiari asko dago. Aireportuan Finnair eta Norwegian Air Shuttle hegazkin-airelineek egiten dute lan, eta Helsinki-Vantaa eta Kittilä aireportuetara urte guztian zehar hegaldiak eskaintzen dituzte. Neguan bakarrik lan egiten duten erakundeen artean daude, aldiz, Blue1, easyJet, Thomson Airways eta transavia.com airelineak, Amsterdamera, Kopenhagera, Londresera, Manchesterrera edota Rovaniemi hiriburura hegaldiak antolatzen dituztenak [34][35].

Azkenik, gaur egun abiazio orokorrarentzat hegaldiak baino ez dituen Sodankylä aerodromoa aipatu beharra dago, 1989. urtera arte Helsinki-Vantaa aireportura hegaldiak izan ohi zituena [36].

1920ko hamarkadako Sodankyläko eskola zaharra.

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lappiko hezkuntza azpiegitura nagusiak eskualdeko hiriburuan daude, Rovaniemin; haien artean, Unibertsitatea eta Zientzia Aplikatuen Unibertsitatea. Dena den, Ipar Lappiko herritarrek derrigorrezko hezkuntza euren udalerrietan bertan jasotzeko aukera dute. Hain zuzen, udalek tokian tokiko irakaskuntzaren alde egiten dute eta, hainbat herrik osatzen duten azpieskualde zabala den arren, eskaintza sarea eraginkorra da. Guztira, Haur Hezkuntzako hamalau eskola daude Ipar Lappin, hamalauak publikoak. Hauetatik lau Inarin daude: Inari herriko, Ivaloko, Sevettijärviko eta Törmänengo haur eskolak; zazpi Sodankylän: Lokkako, Sattanengo, Torvinengo, Vaalajärviko, Vuotsoko, Järvikyläko (Syvajärvin), eta Elizateko Aleksanteri Kena haur eskolak; eta, azkenik, hiru Utsjokin: Karigasniemiko, Nuorgamgo eta Utsjoki herriko haur eskolak. Ikastetxe hauetan, sei urtera arte iristen den Haur Hezkuntza eskaintzeaz gain, Derrigorrezko Hezkuntzako lehen bi mailak ere burutzen dituzte ikasleek (Törmänengoan izan ezik). Aurre-eskola izena duten bi ikasturteetan, gazteak ordutegira egokitzen eta ikasgai berriak ikusten hasten dira, besteak beste. Ondorioz, aldaketa horren handia izan ez dadin, fase hau aurreko ikastetxe berean burutu ohi dute [37].

Horrela, hirugarren mailatik aurrera, azpieskualdeko gazte bakoitza dagokion institutura joaten da: Ivaloko Institutura (Ivalon lukio edo Avvila logahat), Sodankyläko Institutura (Sodankylän lukio edo Soađegili logahat) edota Utsjokiko Samien Institutura (Utsjoen saamelaislukio edo Ohcejoga sámelogahat). Udalerri bakoitzeko institutu bakarra izanik, gazte gehienek herrigune nagusitik kanpo dauden herrietatik bertara mugitu behar izaten dute egunero; hala ere, ikastetxeek herri urrunenetako ikasleen joan-etorriak ordaintzen eta errazten dituzte. Elebitasunak garrantzi handia du institutuetan eta ikasketak finlandieraz edo ipar samieraz eskaintzen dira. Ikastetxe bakoitzak instalazio ugari izaten du; besteak beste, Utsjokikoan nabarmentzekoak dira liburutegia, gimnasioa, kirol aretoa eta igerilekua [38][39].

Bete beharreko hezkuntza bukatzean, ikasleek hiru aukera dituzte: ikasketak utzi, lanbide institutu batean ikasketak egin, edota hemeretzi urtera arte institutuan jarraitu, ondoren, unibertsitatean sartzeko. Bigarren Hezkuntzan jarraitu, baina ikasketa hauek lanbide batera bideratuak izatea nahi duten gazteek, Inarin Hezkuntza Institutu bat dute:

  • Samien Hezkuntza Institutua, Saamelaisalueen koulutuskeskus (SAKK), edo Sámi oahpahusguovddáš (SOG): Enontekiö eta Inari udalerrietan dagoen lanbide hezkuntzako institutu publikoa da, Finlandiako Gobernuak, Samien Parlamentuak eta Samien Lurraldea osatzen duten udalerriek kudeatzen dutena. Ipar Lappiko hezkuntza eskasia betetzeko sortu zen 1978. urtean, eta, 1993. urtean, sami herriaren nortasuna bereganatu zuen. Hain zuzen, Samien Hezkuntza Instituta, lanbide ikastetxea izateaz gain, aitzindaria da samien kultura, historia eta hizkuntzen ikaskuntza eta ikerkuntzan; erakundearen helburu nagusia da sami herriaren zerbitzu eta lan beharrak asetzea. Guztira, lau campus daude: Inari, Ivalo, Kaamanen, eta Hetta (Enontekiö) herrietan. Eskaintzen diren ikasketak, besteak beste, Artisautza eta Diseinua, Sami hizkuntzak eta kultura, Turismoa, Gizarte eta Osasun zaintzak, Elur-orein zaintza, Natura eta Ingurugiro zerbitzuak, eta Babestutako Natura Eremuetako basozain eta gidari izateko ikastaroak dira. Ikastetxeak 150 ikasle inguru ditu (2013), gehienak inariarrak [40].
Njuorggángo edo Nuorgamgo haur eskola elurpean.

Bigarren Hezkuntza egiteko Lanbide Institutuetan sartzen diren Ipar Lappiko ikasleen ehunekoa zehaztea zaila den arren, Finlandian portzentajea %40tik gorakoa da.

  • Ipar Argiak Ikastetxea, Revontuli-opisto edo Revontuli-Instituhtta: Enontekiö, Kittilä eta Sodankylä udalerrietan dagoen hezkuntza zentroa da. Ikastetxeak bizpahiru hilabetetan burutzen diren ikastaroak antolatzen ditu, gazte eta helduen artean oso arrakastatsuak izan ohi direnak. Besteak beste, gitarra, historia, musika, margolaritza, errusiera eta gaztelania ikastaroak daude [41].

Osasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lappi Ospitale Barrutia»

Lappi bi ospitale barrutitan banatua dago. Alde batetik, Kemi-Tornio Ardatzak eta Ylitornio udalerriak osatzen duten Länsi-Pohja Ospitale Barrutia dago; eta, bestetik, Rovaniemi hiriburua eta eskualdeko gainontzeko udalerriak (Ipar Lappikoak barne) dauden Lappi Ospitale Barrutia [42].

Familiako edo etxeko mendikuek garrantzi handia dute eskualdeko eta herrialde osoko osasun sisteman, eta hauek udalerrietan bertan dauden osasun-etxe eta eskualde-erietxetan egiten dute lan. Osasun zentro hauek ospitale txiki modukoak dira; laborategiak, kontsulta- eta ebakuntza-gelak, x izpi makinak dituzte eta zenbait mediku espezializatuk ere egiten du lan bertan. Askotan bizpahiru udalerriren artean akordioak adosten diren arren, udalerri txikienenek ere zentro hauek izaten dituzte eta, ondorioz, ospitale handiak hiri nagusienetako eskakizunak betetzeko baino ez daude. Guztira, hamabost osasun-etxe (udalerri bakoitzeko bat) eta bi erietxe daude Lappi Ospitalde Barrutian; Lappiko Ospitalea erietxe nagusia, hain zuzen ere, eskualdeko hiriburuan dago, Rovaniemin. Ipar Lappin, hiru osasun-etxe daude: Ivalon, Sodankyläko Elizatean eta Utsjoki herrian. Hauez gain, beste lau eskualde-erietxe ere badaude: Inari, Nellim eta Sevettijärvi inariar herrietan, eta Utsjokiko Karigasniemi herrian [43][44].

Lappiko Kontseilua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lappiko Kontseilua»

Lappiko batzar nagusiko ordezkariak eskualdea osatzen duten 21 udalerrietako udalbatzek aukeratzen dituzte. Hala, biztanle kopuruaren arabera, udalerri bakoitzak hainbat batzarkide hautatzeko aukera du; kasu honetan, Sodankyläk hiru ordezkari izendatzen ditu, Inarik bi eta Utsjokik, azkenik, bat baino ez.

XX. mende hasierako sami familia (1936).

Ondorengoa da Ipar Lappiko udalerriek 2013-2016 aldirako Lappiko Kontseilura bidalitako ordezkaritza[45]:

Batzarkidea Alderdia Udalerria Batzarkidea Alderdia Udalerria
-- Pekka Heikkinen Koalizio Nazionala Sodankylä -- Arja Mäkitalo Zentroko Alderdia Sodankylä
-- Jari Huotari Koalizio Nazionala Inari -- Maire Puiko Liga Berdea Inari
-- Marjatta Kordelin Koalizio Nazionala Utsjoki -- Janni Salmela Ezker Elkartasuna Sodankylä

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ipar Lappik, guztira, 16.939 bizilagun ditu. Nahiz eta hamazazpi mila biztanlera ez iritsi, herritar gehien duen Lappi eskualdeko laugarren azpieskualdea da. Samiak biztanleen %19 dira; 2011n, guztira, 3.205.

Biztanle gehien duten herriguneak (2011) [46][47]
Z. Herrigunea Biztanleak Udalerria

1 Sodankylä 5.506 Sodankylä
2 Ivalo 3.311 Inari
3 Inari 893 Inari
4 Törmänen 635 Inari
5 Utsjoki 600 Utsjoki
6 Vuotso 335 Sodankylä
7 Sattanen 317 Sodankylä
8 Saariselkä 313 Inari
9 Karigasniemi 300 Utsjoki
10 Vaalajärvi 291 Sodankylä

Gainera, Ipar Lappin daude Finlandia osoko bi udalerri zabalenak: Inari -azalera 17.333,54 km²-koa da- eta Sodankylä -denera, 12.415,48 km²-ko azalera du-; hortaz, era berean, azalera handiena duen eta biztanle dentsitate baxuena duen herrialde osoko azpieskualdea da. Bestalde, Europar Batasuneko herrialdeekin eta Finlandiako gainontzeko azpieskualdeekin alderatuta, Ipar Lappin, 15 urte baino gutxiagoko biztanleriaren ehunekoa nahiko baxua da: %13,5; eta 64 urte baino gehiago dituztenena, berriz, altua: %21,6. Atzerritarren kopurua ere, batezbesteko guztien azpitik dago. Hain zuzen, atzerritarrak biztanleriaren %1 baino ez dira (2010); guztira, 181. Azkenik, erlijioari dagokionez, gehienak sinesgabeak edo luteranoak dira, bereziki laestadianismo mugimendu kontserbadorekoak, eta sinestunen kopuru handiena samiek osatzen dute. Dena den, bada Inarin eliza ortodoxoaren jarraitzaile kopuru esanguratsua, batik bat, Kola penintsulatik XX. mendean iritsitako ekialdeko skolt samiek osatzen dutena [1].

Atzerritarrak (2010) [48]
Z. Herritartasuna Biztanleak

1  Errusia 41
2  Suedia 38
3  Alemania 17
4  Norvegia 16
5  Erresuma Batua 13


Ipar Lappiarrek gorena 90eko hamarkadaren erdian bizi zuten; 1995. urtean, hogei mila pasatxo izatera iritsi ziren. Hala ere, harrezkero, urtez urte biztanleria jaisten joan da. XX. mende bukaerako banku krisialdiak gogor astindu zuen lehen sektoreko azpieskualdea, eta, ondorioz, herritar askok lan bila kanpora jo behar izan zuen -batez ere, Helsinki eta Rovaniemi hirietara-. Baina, industriaren oinarriari eta turismoak diru-sarreretan hartu duen garrantziari esker, badirudi azken urteotan biztanle kopurua mantendu eta zertxobait ere hazi egin dela. Hala eta guztiz ere, aldaketak aldaketa, Ipar Lappik eskualdeko azpieskualde garrantzitsu izaten jarraitzen du.

Lau dira, guztira, Ipar Lappin ofizialak diren hizkuntzak: inariko samiera, ipar samiera, finlandiera eta skolt samiera. Dena den, finlandiera eta ipar samiera baino ez dira koofizialak udalerri guztietan; inariko samiera eta skolt samiera, aldiz, Inari udalerrian dira bakarrik ofizialak. Hizkuntza nagusia finlandiera da, ipar lappiar guztien %91,6ren jatorrizko hizkuntza baita; samierak, bestetik, biztanleen %6,8rena. Hala ere, ehunekoa oso desberdina da udalerriz udalerri; Utsjokin, besteak beste, ipar samiera -hedatuen dagoen samiera- utsjokiarren %47ren jatorrizko hizkuntza da, eta gainontzekoak elebidunak edo elebidun hartzaileak dira. Inariko samiera edo inariera, bestetik, udalerriko jatorrizko samien hizkuntza da, 300 bat hiztun baino ez dituena; dena den, aipatzekoa da, azken urteotan, inariko samien elkarteek, Siida museoak eta eskolek lan handia egin dutela hizkuntza honen berreskuratzean. Azkenik, skolt samiera XX. mendean ekialdetik iritsitako skolt samien jatorrizko hizkuntza da, 400 inguru hiztun dituena, eta, inariko samierarekin batera, ekialdeko samieren barrualdeko adarra osatzen duena. Azpieskualdearen izen ofizialak "Davvi-Lappi" eta "Pohjois-Lappi" dira, ipar samieraz eta finlandieraz, hurrenez hurren.

Biztanleriaren bilakaera [49]
1970 1975 1980 1985 1990 1995 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 Orain
18.969 18.274 18.496 19.257 19.649 20.155 19.295 18.676 18.108 17.787 17.428 17.060 16.970 16.834 16.939


Johanna Sinisalo idazlea.

Azpieskualdeko bizilagun ospetsuenak zinean lan egiten duten Anni-Kristiina Juuso eta Kari Väänänen inariar antzezleak dira. Anni-Kristiina Juusok -sami jatorriko ivaloar gazteak- hainbat sari irabazi du atzerrian azken urteotan eginiko lanengatik. Besteak beste, The Cuckoo edo Kukushka errusiar filmeko antzezpenagatik Errusiako aktore onenaren saria (Nika saria) 2003an eta Errusiar Federazioko 2004. urteko estatu saria jaso zituen. Gainera, Kautokeino-opprøret edo Guovdageainnu Stuimmit norvegiar filmarengatik ere, 2008ko Amanda saria lortu zuen. Bestetik, 1953. urtean jaio Ivalon jaio zen eskarmentu handiko Kari Väänänen antzezleak herrialdean ekoiztutako hirurogei film baino gehiagotan parte hartu du eta Finlandiako zinemetako aktore ezaguna da [50][51].

Andreas Alariesto eta Johanna Sinisalo sodankylär artistek ere ospea dute herrialdean. Lehenengoa sami margolari garrantzitsua izan zen, 1970eko hamarkadan herrialdean entzute handia izan zuena; batik bat, Lappiko paisaiak eta eguneroko irudiak margotzen zituen. Johanna Sinisalo, aldiz, zientzia-fikzio eta fantasiazko nobela idazle ezaguna da, eta Ennen päivänlaskua ei voi obragatik 2000. urteko Finlandia Saria irabazi zuen [52].

Musika munduak ere zenbait pertsonaia ezagun ekarri ditu; Amoc rapper samia dugu guztietan ospetsuena. Inarieraz abesten duen nazioarteko musikari bakarra da eta Lappiko rapperrak biltzen dituen Guerra Norte kolektiboaren burua ere bada. Bestalde, aipatzekoa da Angeli herrian sortu zen Angelit folk musika taldea, sami musikagintzan oihartzun handia izan duen taldea. Azkenik, Jaakko Ruha snowboarderra eta 1991ko Eurovision Abesti Jaialdian parte hartu zuen Kaija Kärkinen abeslaria ere sodankylär seme-alabak dira [53].

Sami danbor tradizionala Siidan.

Samiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Samien Lurraldea (Finlandia)», «Sami etnia» eta «Sápmi»

Azpieskualdea samien jatorrizko lurraldearen barnean dago, Sápmi deituriko lurraldean. Samiak, euskaldunekin batera, Europako gutxiengo indigena bakarrak dira, eta hauen jatorria ezezaguna izaten jarraitzen du egun. Kultura eta hizkuntzagatik, badirudi antzinaroko Komsa edo Gorravárri tribuen eta beranduago (Harri Aroan) Eskandinaviara ekialdetik sartu ziren herri uraldarren nahasketaren emaitza direla; baina, kontua ez da argi. Ziurra den bakarra da samiak Eskandinavia iparraldean historiaurretik bizi diren herria dela [22].

Ipar Lappiko hiru udalerriak -Inari, Sodankylä eta Utsjoki- samien jatorrizko lurraldean dauden arren, etnia honen egungo egoera eta bilakaera historikoa guztiz desberdina da udalerri bakoitzean. Esate baterako, Utsjoki sami etniako biztanle ehuneko altuena duen Finlandiako udalerria da, guztira, utsjokiarren %59,35 da samia eta %47k du lehen hizkuntza ipar samiera. Sodankylän, aldiz, samiak gutxiengoa dira, %3 inguru, eta %1,6ren jatorrizko hizkuntza baino ez da ipar samiera. Inariko egoera, azkenik, guztiz bestelakoa da, bertan, Finlandian dauden hiru sami azpitaldeak bizi baitira: ipar samiak, skolt samiak, eta jatorrizko inariko samiak. Ugarienak inariko samiak dira, 700-900 inguru, eta euren bereizgarri nagusia euren hizkuntza da: inariko samiera. Bestetik, Sápmin hedapen handiena duen taldea aipatu beharra dago, ipar samiena; guztira, 800 lagun inguru dira Inarin, eta elur-orein zaintzari lotutako bizimoduagatik eta hiztun kopuru handiena duen samiera (ipar samiera) hitz egiteagatik dira ezagunak; azkenik, 500 bat diren eta errusiar jatorria duten skolt samiak daude, erlijio (ekialdeko eliza) eta hizkuntzagatik (skolt samiera) ere bereiziak. Inariarren %31,71 da sami; 2011n, guztira, 2.137 lagun [54].

Samiak Siida museoan.

Hain zuzen ere, Inari aintziraren ertza sami herriaren aspaldiko bizileku ezagunenetakoa da, aztarnategi garrantzitsua. Aintzira samiek Finlandian jasan duten lekualdatze eta atzerakadaren lekuko da, samien azken mendeetako babeslekua. XIX. mendean, hegoaldetik, Kemi ibaiaren arrotik (Rovaniemi eta Kemijärvi ingurutik), kemiko samiak iritsi ziren, finlandiar kolonoek bereganatutako euren jatorrizko lurrak atzean utzita; 1852. urtean, aldiz, Norvegia eta Errusiaren arteko muga itxi egin zenean, iparraldean (Norvegia aldean) bizi ziren sami asko etorri zen bertara, ipar samiak. Kemiko samiek Inarikoekin kultura eta hizkuntza antzekotasun handiagoa zutenez, bat egitea erraza eta azkarra izan zen; ipar samiekin harremana aberasgarria izan bazen ere, euren jatorrizko hizkuntza eta bizimoduari (elur-orein zaintza) eutsi zioten. Azkenik, Kola penintsulatik, 1940ko hamarkadan, ekialdeko skolt samiak iritsi ziren udalerrira; Bigarren Mundu Gerraren eztandak euren jatorrizko lurraldetik ihes egitera behartu zituen [22].

Sami biztanleak (2011-2013)
Udalerria Samiak Ehunekoa

Inari 2.137 [55] %31,71
Sodankylä 300 [56] %3,37
Utsjoki 768 [57] %59,35


Sodankylän dauden Kemi, Kitinen eta Luiro ibaien arroak ere samien bizilekuak izan ziren aspaldian; dena den, Inari aintzira ez bezala, ibai hauen arroan dagoeneko ez dago jatorrizko samien arrastorik. Hain zuzen ere, bertan bizi ziren samiek azpimultzo bereizi bat osatzen zuten, lehen aipatutako kemi sami edo kemiko sami izenekoa. Talde honen berezitasun nabarmenenak hizkuntza -XX. menderako desagertua zen, baina lekukotasunak utzi dituen kemiera edo kemiko samiera- eta aparteko bizimodua -ibaiko arrantza, nagusiki- ziren. Dena den, XVIII. mendean hasi eta XX. mendera arte luzatu zen hegoaldeko finlandiar kolonoen etorrerak kultura berezia desagerrarazi zuen. Hala, kemi sami gehienek iparraldera jo zuten, Inari eta Utsjoki aldera, eta Sodankylän gelditu zirenek, aldiz, iritsi ziren finlandiarren ohiturak eta hizkuntza bereganatu zituzten. Azkenean, XX. menderako euren kultura galdua zen betiko. Gaur egun udalerrian bizi diren samiak, beraz, iparraldean Vuotso eta Lokka inguruan (Sompio) bizi diren ipar sami azpimultzoko samiak dira, inariar samiekin duten harremanak euren bizimodua mantentzen lagundu baitzien [22].

1973. urtean, Inarik, Sodankyläk eta Utsjokik, Enontekiörekin batera, Samien Lurraldea izeneko erakundea sortu zuten, samien ohiturak, hizkuntza eta lurrak babesteko asmoz. Gaur egun, Samien Lurraldea kudeatzen duten arduradunen irizpideen arabera, azpieskualdeko biztanleen %20 inguru samia da (3.500 lagun inguru), eta, beraz, Samien Parlamenturako hauteskundeetan parte hartu dezake; hala eta guztiz ere, gaur egun arbasoen kultura galdua duten arren, pentsatzen da ipar lappiar gehienak samien ondorengoak direla. Azkenik, samieren ofizialtasuna udalerri bakoitzari dagokion eskumena da; esate baterako, Utsjokiko eta Sodankyläko hizkuntza ofizialak finlandiera eta ipar samiera dira, eta, hurrenez hurren, Ohcejohka eta Soađegilli izenak jasotzen dituzte azken hizkuntza horretan. Inarin, aldiz, lau dira hizkuntza ofizialak: inariko samiera, ipar samiera, finlandiera eta skolt samiera, eta udalerriak lau izen ofizial ditu: Aanaar, Anár, Inari eta Aanar [58].

Inariko armarria
Sodankyläko armarria
Utsjokiko armarria

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Armarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Inariko armarria», «Sodankyläko armarria» eta «Utsjokiko armarria»

Azpieskualdeko hiru udalerrietako armarriek berezko ezaugarri batzuk dituzte; besteak beste, hiruetan Lappiko ikurretan ohikoak diren kolore ilunak agertzen dira, eskualdeko neguko zeruaren belztasuna irudikatzen dutenak. Gainera, autoreek bertako sinbologiaren bitartez, udalerriek naturarekin, antzinako kulturarekin eta samiekin duten harremana adierazi nahi izan zuten.

Ahti Hammar artistak sortu zuen Inariko armarrian, zelai beltz baten gainean, zilar koloreko koregono arraina agertzen da, elur-oreinen urrezko adarrak dituena buruaren soinean. Biak udalerriko animalia ohikoak dira, antzinako garaietatik udalerriaren motore ekonomikoaren funtsa izan direnak eta herritarren izaera markatu dutenak. Gaur egun, elur-orein zaintzak Inariren diru-sarrera nagusien iturri izaten jarraitzen du; eta koregonoa, aldiz, urtero eskualdeko turismoa sustatzen duten milaka arrantzale erakartzen dituen arraina da. Biak ala biak sami kulturan eta sinbologian eragin handia duten animaliak dira [59].

Bestetik, Aarno Liuksialak ere Sodankylären eta naturaren arteko lotura nabarmendu nahi izan zuen udalerriarentzat sortu zuen armarrian; zelai beltzaren aurrean, sei puntako zilarrezko izarra eta, aurrean suzko gar gorriztak dituen eta zilarrezkoa ere den banda horizontala daude. Sei puntako izarrak iparrizarra irudikatzen du, neguko gau ilun, hotz eta luzeetan zerua argiztatzen duen argi nagusia; honek, era berean, udalerriaren kokapena adierazten du, herrialdearen iparraldean eta Zirkulu Polar Artikoaren gainean. Bestetik, suzko garrak ipar argiak dira. Oso ohikoa da Finlandian fenomenoa gar bidez irudikatzea, ipar argien finlandierazko izena revontulet baita, euskaraz, "azeriaren sua". Azkenik, Gustaf von Numers autorearen Utsjokiko armarrian, Sodankylän agertzen diren ikur eta irudi berdinak agertzen dira; atzealde beltzaren aurrean, zilarrezko lau puntako izarra eta eguzkiaren garrak daude. Lau puntako izarrak iparrizarra irudikatzen du eta eguzkiaren gar edo izpiak ere ipar argiak dira, iparraldeko eskualdeen bereizgarri nagusiak direnak. Horrela, esan daiteke Utsjokiko armarriak gau polarra adierazten duela [59].

Samien Parlamentuaren egoitza nagusia Inarin.

Elkarte eta Erakundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zientzia eta ikerkuntzarekin, herrialdearen defentsarekin eta, batez ere, samiekin lotutako gune garrantzitsuak daude azpieskualdean:

  • EISCAT: Eguzkia eta Lurraren arteko elkarreragina aztertzen duen europar zientzia elkartea da. Egoitza nagusia Tromsøn den arren, elkarteak, guztira, lau radar ditu: hiru Eskandinavian (Kirunan, Tromsøn eta Sodankylän bertan) eta bat Svalbard uhartedian. Hain zuzen, EISCATek sakabanatze inkoherentea duten hiru radar sistemarekin lan egiten du (224 MHz, 931 MHz eta 500 MHz), eta, azken urteotan, ionosfera eta magnetosferan izan diren aldaketak aztertu dira [60].
  • Samien Parlamentua, Sámediggi, Sämitigge edo Sää´mte´ǧǧ: sami herriak Finlandian duen erakunde politiko gorena da. Sami Lurraldea osatzen duten udalerriek sortu zuten 1973. urtean, eta, hain zuzen ere, inoiz sortu den samien lehenbiziko erakunde politikoa da, Norvegiako Parlamentuaren eta Suediakoaren aitzindaria. 1996. urtean, bestetik, egungo izaera ofiziala bereganatu zuen eta, harrezkero, Parlamentuaren eginkizun nagusiak samien kultura babestu eta sustatzeko bidea ezartzea, eta herri honen iritzi ofiziala aditzera ematea dira; gainera, batzarrak mozioak eta proposamenak aurkezteko eskumena du, betiere samiei dagozkien gaien ingurukoak badira. Erakundea 2012. urtean ateak ireki zituen Sajos Kultura Etxean dago, Inari herrian, eta, zehazki, hogeita bat ordezkarik eta lau begiralek osatzen dute batzarra, lau urtean behin ospatzen diren hauteskundeen bitartez hautatuak direnak -azken hauteskundeak 2011ean ospatu ziren eta egungo presidentea Klemetti Näkkäläjärvi enontekiöarra da-. Aipatzekoak dira, esate baterako, Herri Indigenen Film Zentroa eta, azken urteotan, bost sami hizkuntza nagusien arteko zubi lanak egin dituen Sámi Giellagáldu elkargunea [29].
  • Sodankyläko Behatoki Geofisikoa edo SGO: Elizateko Tähtelä auzoan dagoen eta Ouluko Unibertsitateak kudeatzen duen behatoki geofisikoa da. Finlandiako Zientzien Akademiak sortu zuen 1914. urtean, eta hainbat hamarkadaren ostean, 1997an, erakundea Unibertsitatearen esku gelditu zen; gaur egun, behatokiaren zuzendaria Esa Turunen zientzialaria da. SGO zentroaren ikerketa esparru nagusiak Lurra eta honen inguruko espazio hurbila dira; besteak beste, Lurraren magnetismoa, pultsazio magnetikoak, eta izpi eta zarata kosmikoak aztertzen dira. Dena den, ikerketa garrantzitsuenak ipar argien eta hauek Lurrean duten eragina aztertzen dutenak dira. Egoitza nagusian lurrikarak neurtzeko sismografo bat ere bada [2].
Siida museoaren ataria (2013).

Museoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ipar Lappiko museo garrantzitsuenak azpieskualdearen historia eta artea gaitzat dutenak dira:

  • Museo-Galleria Alariesto: Andreas Alariesto sodankylär margolari samiaren museoa da. Egoitza nagusia Sodankyläko elizatean dago, eliza zaharraren eta "Elur-oreina eta samia"-ren estatuaren artean, eta 1986. urteko uztailean ireki zituen ateak, Alariesto hil baino hiru urte lehenago. Museoak erakusketa bakarra du, "Andreas Alariesto (1900-1989)" izenekoa, eta bertan, margolariaren bizitzako artelan nagusiak biltzen dira, haurtzaroko bizitzaren eta Lappiko paisaien berri ematen dutenak [62].
  • Siida edo Samien Museoa: sami etniaren kultura eta historiari buruzko museoa da, Inari herrian dagoena. Museoa Lappiko jatorrizko etniaren erakustoki nagusia da. Bertan daude erakusgai, besteak beste, samien jantziak, harribitxiak, lan eta ehiza tresnak, etxebizitzak, margolanak eta musika instrumentuak; baita Izotz Arotik honera eskualdean aurkitu diren aztarna arkeologiko nabarmenenak ere. Gainera, samien kultura, arte eta bizimodu tailerrak antolatzen dira, eta iparraldeko beste hainbat herriren erakusketak ere jasotzen dira; hala nola, inuitenak eta nenetsenak. Dena den, sami herriaren erakusleiho nagusi izateaz gain, zabalik dirauen urte guzti hauetan, museoa sami kulturaren hauspoa ere bihurtu da; izan ere, etnia honen gaineko ikerkuntza zientifikoak eta bestelakoak babesteko eta sustatzeko ekintza garrantzitsuenak museoa kudeatzen duen elkarteak antolatzen ditu. Bestetik, eraikin nagusia Juhani Pallasmaa arkitektoaren obra da eta Inari aintziraren ertzean dago, mendeetan inariko samien bilgune izan den aintziraren ertzean, alegia. Museoaren egoitza nagusiak 1998. urtean ireki zituen ateak eta hurrengo urtean, 1999an, Museo Nazional kategoria eskuratu zuen. Ipar Lappiko museo garrantzitsuena da [63].
  • Urre bilatzailearen Museoa edo Kulta museo: Tankavaaran (Vuotsotik hurbil, Sodankylkän) dagoen urre sukarrari buruzko museoa da. 1973. urtean sortu zen, Finlandiako urre bilaketaren historia gorde eta ikertzeko asmoz, eta, hain zuzen, urre bilaketa gaitzat duen mundu osoko museo bakarra da. Erakusketa iraunkor bakarra Lappiko urrearen historiari buruzkoa da, urre bilatzaileen bizimoduaren kronika, dokumentuak, tresneria eta irudiak biltzen dituena. Udan, bestetik, Auraria izeneko gunea irekitzen da; bertan, bisitariek ibaian urrea bilatzeko saiakera egiteko aukera dute [64].
XVIII. mende hasierako Pielpajärviko baseliza.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azpieskualdeko ondasun nabarmenak erlijioarekin lotura duten leku eta eraikinak dira. Besteak beste, garrantzitsuenak Inari herriko eta Ivaloko elizak, Pielpajärviko baseliza, samientzat sakratua den Ukonkivi, Utsjokiko eliza nagusia, eta Sodankyläko eliza zahar eta berria dira, baita Inari ipar-ekialdean dauden skolt sami komunitatearen eliza ortodoxoak ere. Gainera, aipatzekoa da bertako eraikinen balio historiko eta kultural handiari esker, Angeli, Kierinki, Lisma, Nellim, Seipäjärvi, Talvadas eta Utsjoki herriak Finlandiako eraikitako kultur inguruneko zerrendan sartu zirela 1993. urtean. Hauekin batera, babestuak izan ziren Ivalo ibaiko urre ingurua -1868an egin zen urrearen aurkikuntzaren ondorioz garatutako meatzaritza eta urre-sukarraren aztarna dena-, Inari aintzirako Ukonsaari uhartea -samien sakrifizio gune garrantzitsua zena-, Petsikkotunturi eta XIX. mendeko Sallivaara elur-orein haztegiak, Suomujokiko XX. mende hasierako etxaldea, mugan dagoen Raja-Joosepi etxaldea, Utsjoki eta Nuorgam artean dauden Teno ibaiaren hegoaldeko egurrezko etxeak, Utsjokiko antzinako posta bidea, Niva ibaiaren ertzak, Teno ibaiko Lohisaari uhartean dauden arrantzaleen etxolak, eta lehen aipatutako Sodankyläko eliza zaharra eta XVIII. mende hasierako Pielpajärviko baseliza ere [65].

Denen artean, ondokoak dira Ipar Lappiko ondasun nabarmenenak:

  • Pielpajärviko baseliza: Inari herritik 10 bat km iparraldera dagoen baseliza da. Eraikina basoaren erdian dago, Pielpajärvi aintziratik hurbil, eta 1760. urtean eraikia izan zen hondatua zegoen aurreko elizaren gainean. Zutik dirauen azpieskualdeko egurrezko eraikin zaharrena da Sodankyläko eliza zaharraren atzetik. Dena den, Pielpajärvi ez da beti leku desertua izan; inariko samiek, sasoiaren arabera, arrantza eta ehizaren arabera, egonlekuz aldatzen zuten, eta neguko hilabete luzeak igarotzeko geldialdia egiten zuten ingurune honetan. Horrela, Pielpajärvi neguko herria sami gizartearen gune nagusia izan zen hainbat mendez. Elizaren nagusitasuna, zehazki, XVII. eta XVIII. mendeetan eman zen, harik eta Inari herri berria finkatu zen arte. Ondorioz, XIX. mendearen erdialdean hondatzen hasi zen, eta 1888. urtean Inariko eliza eraiki zenean, alde batera utzia izan zen. Hala ere, XX. mendean, susperraldia etorri zen. Neguko Gerrako bonbardaketa batean, Inariko eliza suntsitua izan zen, eta baselizak ateak ireki behar izan zituen, berriro ere, 1940. urtean. Gaur egun herrigunean eliza berria eraiki den arren, Pielpajärvikoa oso baseliza arrakastatsua eta maitatua bihurtu da inariarrentzat. Aste Santuko eta udako elizkizunak, ezkontzak, bataioak eta beste hainbat ospakizun bertan burutzen jarraitzen dira. Osorik egurrezkoa den eraikinak greziar gurutze itxurako oinplanoa du, 14 metroko luzera eta 13,6 metroko zabalera [66][67][68].
Finlandia eta Norvegia bat egiten dituen Sami zubia.
  • Sajos Samien Kultura Etxea: Inari herrian dagoen kultura etxea da. 2012ko apirilean ireki zituen ateak, eta bertan daude, besteak beste, Samien Parlamentua, Samien Hezkuntza Institutua, Lappiko eskualde gobernua eta sami herriaren artxibo nagusia. HALO arkitektoak Ouluko enpresak diseinatu zuen eraikina, eta helburua argien arteko kontrastea egitea izan zen; hain zuzen, Sajosen aurrealde beltzaren, eta barrualdeko pinu zuriaren eta neguko elurraren arteko kontrastea burutzea. Eraikina samien jatorrizko eraikuntzagintzan dago oinarrituta, eta Sajos izenak ere inariko samiera jatorria du. Horrela, Kultura Etxea Ipar Lappiren eta samien elkargune nagusia bihurtu da azken urte honetan, eta Inariko ekitaldi eta ospakizun bereziak bertan antolatzen dira [69].
  • Sami zubia: Norvegia eta Finlandia bat egiten dituen zubi tenkatua da, 1993. urtean eraiki zena. Guztira, 316 metroko luzera eta 12 m-ko zabalera du, eta argi luzeena, aldiz, 155 m-koa da. Deatnu edo Teno ibaia zeharkatzen du, beraz, zubiaren hegoaldea Utsjoki udalerriaren barruan dago eta iparraldea, aldiz, Tana norvegiar udalerria da. Bertatik igarotzen da E75 errepidea [70].
  • Sodankyläko eliza zaharra: Sodankylän eraiki zen lehenbiziko eliza eta zutik dirauen Lappiko egurrezko eraikin zaharrena da. Tenpluak 1689. urtean ireki zituen ateak, Suediar Inperioak abian jarritako egitasmo baten eskutik; hain zuzen, XVII. mendean, Inperioak ipar-ekialdeko mugan zeuden menpeko lurraldeetan agintea indartzeko asmoz, bertan bizi ziren samiak kristautzeko neurriak hartu zituen. Aurreneko elizak Inari, Kemijärvi eta Kuusamon eraiki ziren, eta hauekin batera, suediar kultura, lege eta aginpidea hedatzea lortu zen. Horrela, Lappiko kultura eta historian duen lekukotasunagatik, Sodankyläko eliza zaharra eskualdeko ondare nabarmenetakoa da. Eraikinak garaiko ostrobotniar egurrezko elizen diseinu bera du; hortaz, erdi aroko finlandiar arkitektura erlijiosoaren eredu garrantzitsua da. Eliza zaharra hainbat aldiz eraberritu behar izan den arren, jatorrizko diseinu eta egitura mantentzen ditu -azken berritzea, hain zuzen, 90eko hamarkadan egin zen-. Gaur egun, ondasuna zaintzeko asmoz, udan eta ospakizun berezietan baino ez da erabiltzen eliza. Guztira, 220 eserleku inguru dauzka [71][72].
Ukonsaari uhartea (Ukonkivi) Inari aintziran.
  • Ukonkivi (euskaraz, "Ukkoren arroka"): Inari aintzirako Ukonsaari uharte harritsuan dagoen leku sakratua da. Izenak berak dioen moduan, finn herriaren Ukko jainkoaren edo samien Äijih baliokidearen uhartea da, alegia, zeruaren, gertaera klimatikoen, eta beste hainbat erabilera naturalen jainko gorenaren arroka. Guztira, uharteak 30 metroko altuera eta 50 metroko zabalera du; luzera, aldiz, 100 bat metrokoa. Inariko samientzat sakrifizio gune garrantzitsua izan zen, eta XIX. mendera arte erabilia izan zela uste da. Gutxienez, bi seita edo sakrifizio leku aurkitu dira; lehena, 1873. urtean aurkitu zuen Sir Arthur Evans britainiar arkeologo ospetsuak, uharteko kobazulo batean antzinako hainbat harribitxirekin topo egin zuenean; bigarrenaren berri, aldiz, finlandiar arkeologoek eman zuten 2007. urtean. Uharteko kobazueloetan, hain zuzen ere, elur-orein hezurrak, harribitxiak eta txanponak aurkitu izan dira urte hauetan. Ukonsaari Inari herritik 11 km-ra dago, eta hango Siida museoak gidatutako bidaiak antolatzen ditu udaran [73].

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Luosto (eski estazioa)» eta «Saariselkä (eski estazioa)»

Ipar Lappiko kirol azpiegitura nagusiak Inari hegoaldean dagoen Saariselkä eta Sodankyläko Luosto eski estazioak dira. Lehena da bietan handiena, Saariselkäko eski estazioa. Hurrenez hurren, 438 eta 416 metro dituzten Kaunispää eta Iisakkipää muinoen artean dago, eta, guztira, hamabost eski pista daude -zortzi Kaunispään eta zazpi Iisakkipään-. Pista hauek luzera eta tamaina desberdinekoak dira; alde batetik, hasiberrientzako pista errazak (urdinak) eta oso errazak (berdea) daude, bakoitzetik lau; bestetik, maila ertaina duten eskiatzaile edo snowboarderrentzako hiru pista daude (gorriak); eta, azkenik, adituenentzako hiru pista beltz. Gainera, 1.200 metroko luzera duen jeitsiera bat ere badago, lera bidez botatzeko gordea dagoena. Pista hauetatik bost argiztatuak daude, gauez ere ibili ahal izateko, eta, Kaunispää muinoan hasten diren pistetara igotzeko, aldiz, 950 metroko luzera eta hiru pertsonentzako lekua duen teleaulkia dago. Hain zuzen, muinoaren tontorrean Saariselkä eski estazioko jatetxea dago [74].

Kaunispääko eski-pista elurtuak (Saariselkä).

Bestetik, Luosto eski estazioa dago, izena 514 metroko garaiera duen Luosto muinoari zor diona. Meendi honen magalean daude, hain zuzen ere, eski jaitsiera guztiak, eta eski estazioa Pyhä-Luosto Parke Nazionalaren sarrera atea da, Pelkosenniemin dagoen Pyhä eski estazioraino iristen dena; ondorioz, bisitari ugari jasotzen ditu urte guztian zehar. Guztira, hamar eski pista daude; hasiberrientzako pista berde bat eta sei pista urdin daude, maila ertaina duten eskiatzaile edo snowboarderrentzako pista gorri bakarra, eta adituenentzako, azkenik, pista beltz bi. Bi hauen artean, Kilparinne (euskaraz, "Lehiaketa jaitsiera") izeneko jaitsiera dago, 1,1 km-ko luzera duena eta txapelketetarako erabiltzen dena. Muinoa igotzeko eta bertako eski-pistetaraino iristeko hiru teleski daude. Luoston, gainera, hiru jatetxe, hotela, bungaloak eta karabanentzako aparkalekua daude [75].

Luosto muino elurtua maiatzean.

Arrakasta handiena duten kirolak iraupen eskia, eski alpinoa, snowboarda, elur-erraketak, ibiltaritza eta orientazioa dira. Izan ere, eski-pistez gain, inguruko mugetan sartzen den iraupen luzeko ibilbide sare zabala dago; Saariselkän, esaterako, iraupen luzeko 180 km-ko ibilbide sarea dago, 34 km argiztatuak dituena. Bestalde, azpiegiturak urria erdialdean ireki eta maiatza inguruan itxi ohi dira. Dena den, urte osoan zehar, Pyhä-Luosto Parke Nazionalaren sarrera atea den Luosto eta Inariko Saariselkä herrietan, kirola eta naturarekin lotutako ekintza ugari eskaintzen dituzte; esate baterako, elur motor safariak, husky txakurrek gidatutako lera safariak, ametista meategira bisitak, izotz arrantzan jarduteko irteerak, izotzean eskalatzen hasteko ikastaroak, elur-orein basetxeak ezagutzeko bisitak, txirrindularitza lehiaketak, natura ibilaldiak, eta ipar argiak ikusteko txangoak.

Ospakizun bereziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sami abeletxea
Paratiisikuru ibarra, ur-jauzia eta aintzira udaran; Ukselmapää muinotik ateratako argazki panoramikoa.

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b Pinta-alat kunnittain (Excel) 1.1.2017 Maanmittauslaitos. 2017.07.02 Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name "Bibliografia1" defined multiple times with different content
  2. a b c d e Ennakkoväkiluku sukupuolen mukaan alueittain, elokuu 2017 Tilastokeskus. 2017.10.07 Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name "Bibliografia2" defined multiple times with different content Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name "Bibliografia2" defined multiple times with different content Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name "Bibliografia2" defined multiple times with different content Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name "Bibliografia2" defined multiple times with different content
  3. Pasvik-Inari Park 2013.04.14
  4. North nature Lemmenjoen kansallispuisto. 2013.04.23
  5. Revontulten 2010.12.17
  6. Kevon ilmasto 2014.01.24
  7. Sodankylän ilmasto 2014.02.15
  8. Kansalaisen karttapaikka (nimet, korkeudet mpy. ja KKJ-koordinaatit) 2014.02.11
  9. Greenpeace Lapland state of conflict. 2013.04.20
  10. Greenpeace 80,000 Hectares of Finnish Forest Protected in Landmark deal. 2013.04.10
  11. Lemmenjoen kansallispuisto 2013.04.23
  12. Luontoon.fi Pyhä-Luoston kansallispuisto. 2013.10.14
  13. Metsa Kansallispuistoittain. 2013.04.24
  14. Urho Kekkonen kansallispuisto 2013.04.27
  15. Outdoors Sompion luonnonpuisto. 2013.11.01
  16. a b Lundui.fi Geavu luonddumeahcci. 2013.12.28
  17. a b luontton.fi Utsjoen esihistoriaa. 2014.02.28
  18. Inarin esihistoria 2011.06.24
  19. Ojanlatva, Eija. «Historia Anarâš», Siida. Viitattu 2010.08.04
  20. Saamelaiset eilen ja tänään Lapinkyläjärjestelmästä. 2014.02.28
  21. a b Lehtola, Teuvo (1998). «Inarin historia 1500-luvulta jälleenrakennusaikaan». S.22.
  22. a b c d Gáldu The ski-going people. 2013.09.04
  23. a b Sodankylän historia Lokan allas. 2013.11.03
  24. Lapin historia Saamelaiset ja poronhoito. 2013.05.02
  25. Helsingin Sanomat Lapin sota. 2012.02.26
  26. Lapin sota 2012.02.26
  27. Sodankylän historia Lapinkylät ja uudisasutus. 2013.11.03
  28. Fonecta 2013.04.13
  29. a b Samediggi Sami Parliament of Finland. 2013.08.21
  30. E75 Nelostie. 2010.12.29
  31. Liikennevirasto Sodankylä. 2013.10.22
  32. Eskelisen Lapin Linjat Pohjois-Lappi. 2013.05.14
  33. Pohjois-Lappi Matkahuolto. 2013.05.14
  34. Ivalon lentoasema Finavia. 2013.05.08
  35. Finavia Matkustajat 2013. 2014.02.20
  36. Sodankylän lentokenttä VFR Suomi. 2013
  37. Sodankylän koulut Koulujen yhteystiedot. 2013.10.13
  38. Utsjoen saamelaislukio 2013.12.30
  39. Inarin koulut Palvelut. 2013.08.31
  40. SOG/SAKK Information. 2013.09.03
  41. Revontuli-opisto 2013.10.13
  42. Lapin Sairaanhoitopiiri 2013.09.03
  43. Terveys Inari. 2013.09.03
  44. Terveydenhoito Utsjoki. 2013.12.30
  45. "Edustajainkokous 23.8.2017 valitsi yksimielisesti Lapin liiton valtuustoon seuraavat jäsenet ja henkilökohtaiset varajäsenet kaudelle 2017-2019". Lapin liitto. 2018.12.26
  46. Talousarvio 2013 Sodankylä. 2013.10.22
  47. Tilastotietoja Inarin kunnasta 2013.04.18
  48. Väestö kansalaisuuden mukaan Lapin seutukunnissa 2010.12.31
  49. Tilastokeskus (Suomen tilastotiede) 2014.01.31
  50. Anni-Kristiina Juuso 2013.04.29
  51. Kari Väänänen 2013.04.29
  52. Internet Speculative Fiction Database Johanna Sinisalo. 2013.11.17
  53. Embassy of Finland Amoc is rapping the Sámi language onto the map. 2013.04.29
  54. Saamelaiset tilastotiede 2013.03.29
  55. Tilastotietoa Inari. 2014.02.25
  56. Sodankylä Basic information. 2014.02.25
  57. Saamen kielen käyttö Utsjoella Väestö. 2014.02.25
  58. Sodankylän kunta Sami. 2013.12.20
  59. a b   «Heraldica Fennica». Den moderne finlandske kommunalheraldik – verdens bedste! Suomen Heraldinen Seura ISBN 951-35-1695-4 .
  60. EISCAT about. 2013.12.10
  61. Jääkäriprikaatin Kilta Sodankylä. 2013.12.19
  62. Lapinmuseot Museo-Galleria Alariesto. 2013.11.22
  63. Siida Ikkuna saamelaiseen kulttuuriin ja pohjoiseen luontoon 2013.08.13
  64. Kultamuseo 2013.11.22
  65. 1993: Säilyttäminen lista Rakennettu kulttuuriympäristö 2014.02.26
  66. Inarin seurakunta Inarin kirkko (Saamelaiskirkko), Ivalon kirkko, Pielpajärven kirkkokenttä. 2013.08.07
  67. Outdoors.fi History of the Pielpajärvi Wilderness Church. 2013.08.10
  68. Gerald Zojer Walk to one of the oldest buildings in Lappi. 2013.08.10
  69. Jenni Leukumavaara, Saamelaiset saivat komean kodin, HS 2012.02.06 s. C1
  70. Karppinen, Lasse: SuunnitteluKortes luottaa vientiin : 40-vuotias toimisto aikoo kasvaa tänäkin vuonna. Artikkelin verkkoversio 2010.02.10
  71. Kultturiymparisto.fi Sodankylän vanha kirrko. 2013.11.27
  72. Sodankylän seurakunta Vanha kirkko. 2013.11.27
  73. Spottinghistory Ukonkivi. 2013.08.09
  74. Ski Saariselkä Resort Rinteet. 2013.09.10
  75. Luosto Koe & Näe. 2013.12.15

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendebaldeko eta Ekialdeko Finnmark Ekialdeko Finnmark Ekialdeko Finnmark
Tunturi Lappi, Mendebaldeko Finnmark Compass rose simple plain.svg Ekialdeko Finnmark, Petxenga
Rovaniemi Rovaniemi, Ekialdeko Lappi Ekialdeko Lappi, Kola


Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]