Islandiar poni

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Islandiar ponia
Zaldi arraza
800px-Vestmannaeyjar112 Edit.jpg
Espeziea Equus ferus caballus
Jatorria  Islandia
Egoera FAOren arabera ez dago arriskuan
Sinonimoak Islandiar zaldia

Islandiar ponia, (islandieraz: Íslenski hesturinn), Islandiako bertako zaldi arraza bat da[1]. Islandiako bertako zaldi arrraza bakarra izanik. Bere tamaina txikia dela eta, zein beste hainbat ezaugarriengatik, zaldi mota hau ponien sailkapen taldean kokatzen da.

Gizakia Islandiara heldu baino lehen bertan ez zegoen zaldirik. Bikingoek ekarri zituzten aurreneko abereak IX. eta X. mendeen bitartean. Norvegiatik ekarri zituzten lehendabizikoak eta gero Britainar uhartetatik.

Islandiarrak oso harro egon dira beti haien zaldiez, beraien antzinako erligiaren, kultura eta historiaren parte dira eta animali hauek askotan agertzen dira, esate baterako, islandiar sagetan. Uharteko eguraldi zakarrak eta larre eskasek moldatu dute arraza mendetan eta baita Islandiako isolamenduak. Bertako arraza bakarra izanik, islandiar poniak ez du jaso ia kanpoko eraginik bikingoek ekarritako aurreneko poni haietatik. 1100. urtean, gainera, Islandiako agintariek zaldien inportazioa debekatu zuten arraza garbia mantentzeko, eta gainera, antza, nahasketa gutxi edo bat ere eman zen XI. mendetik aurrera. Hau funtsezkoa zen, zeren eta Islandiako baldintza ekologikoek bertara ondo moldatutako zaldi arraza behartzen zuten. Hala ere teoria baten arabera zantzuak badaude pentsatzeko islandiar poniaren arrazengan Euskal Herriko zaldi pottokaren eragina ere badagoela, euskal arrantzaleek Ternuako bidean traturako ekarritako abereen bitartez. Egun ikerketa abiaturik dago guzti hau aztertzeko.

Bertako eguraldi zakarrek, larre eskasak eta uharteko isolamenduak amaitu zuten arraza berezi hau moldatzen.

Tamainaz gora behera, esan behar da beste hainbat poni arrazekin gertatzen den antzera, hainbat adituek Islandiako ponia zaldi sailkapenean hartzen dutela[2]. Baina iritzi hauen baitan, askotan, zera egoten da; zaldi tamainako arrazek poniek baino prestigio gehiago daukatela[3]. Egia da islandiarrek hitza daukatela haien hizkuntzan abere hauek deitzeko, smáhestur, hau da, "zaldi txikia". Esanguratsua da zeren eta euskaraz pottoka adiera berbera dauka eta polonieraz konik arrazarekin berdin gertatzen dela. Hizkuntz eslaboetan konik edo antzeko hitzek zaldi txikiaren esanahia dute.

Bizitza luzeko zaldi gogorrak dira eta Islandiako bertako zaldi arraza bakarra da. Estuki lotuta agertzen da uharteko bizimodu eta kulturarekin.

Islandian aurreneko errepideak XIX. mende arte ez ziren eraiki. Hau dela eta, islandiar ponia funtsezkoa izan zen mendetan garraiorako.

Islandian hedadura handiko zaldia da. Horrez gain, munduan zehar ere nahiko zabaldutako arraza da. Nekazaritzako lanetan, zela-zalditzat, gurdi zalditzat edo haragitarako erabiltzen da.

XX.mendetik aurrera Islandiar poniak kanpora esportatzen hasi ziren. Arrakasta handiko arraza izan da munduan barrena eta egun islandiar poniaren 19 elkarte ofizial daude herrialde ezberdinetan. Esportatutako zaldi gehienak Eskandinabian, Alemanian zein Ipar Ameriketan daude. Uhartetik esportatutako zaldien erdiak Alemaniara eramaten omen dituzte.

Arrazaren garbitasuna mantentzeko, debekaturik dago uhartetik ateratako abereak edo bere ondorengoak Islandiara berriro ekartzea[4].

Islandiako jendea zaldi haragiaren jaleak izan dira betidanik, hau da, islaindarra herri hipofagiko edo zaldijalea da.

Arrazaren historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Islandiar ponien talde bat uharteko negu gorriari aurre egiten

Jatorria eta historia zaharra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Islandiar poni arrazak ondo dokumentatako historia luzea dauka, neurri batean aspaldiko populazioa delako, eta aldi berean leku isolatu batean mendetan bakarturik iraun duelako[5]. Islandian, gizakieran etorrrera baino lehen, bertan ez zegoen zaldi alerik. Zaldia IX. mendean heldu zen uhartera. Bikingoek ekarri zituzten beraien zaldiak Norvegiatik Islandiako kolonizazioaren garaietan. 860. eta 935. urteren artean kokatzen da zaldien etorrera hori. Islandiako kolonizazioetako urteren zaldiaren eta Norvegiako zein Alemaniako zaldi arrraza zaharren arteko konparaketak adierazten du oso antzekoak zirela hezurduran. Zenbait adituek diote "Ecuus scandianavicus" izeneko aparteko arraza edo espezie bat zegoela. Kontinentean arraza hau beste hainbat arrrazekin nahastu zen, baina ez Islandian. Bertan arraza tipo hau nahiko garbia mantendu zen.

Hainbat adituen arabera Islandiar ponia Shetland poniarekin senideturik dago, baina islandiarrak oso aparteko genotipoa dauka Europako beste hainbat zaldiekin konparatuz gero.

Geroko kolonoak Ipar Irlandatik, Man uhartetik eta Eskoziako mendebaleko uhartetatik etorri ziren beraien aberekin[6]. Ekarritako poni arrazetan Shetland poniak, Highland poniak eta Connemarako poniak zeuden. Abere hauek Eskandinabiar zaldiekin gurutzatu zituzten. Hau dela eta, islandiar poniaren jatorrian eskandinabiar zein Britainiar Uhartetako zelta poniak delako zaldi arrazak daude. Uharteko baldintzek ezarritako hautespen naturalak arrazaren ezaugarriak ezartzen amaitu zituzten.

Baliteke arrazak Yakutiako poniarekiko senidetasuna izatea ere. Morfologikoki antzekotasuna dago Norbegiako nordlandshest zaldiarekin, Faroeetako poniarekin zein fjord arrazarekin. Azken hauek seguruen bikingoek ekarri zituzten Islandiara .

Duela 900 urte inguru, ekialdeko zaldien inportazioek abereen ezaugarrien galera ekarri zuten. Horregatik Alþingik, hau da, Islandiako legebiltzarra, legeak onartu zituen zaldien inportazioa galarazteko, nahasketak geratzeko. Hau dela eta, arraza nahiko garbia mantendu da mila urtetan.

Hala ere zantzauk badaude pentsatzeko geroztik euskal balezaleek ekarritako zaldi pottokak arrazaren jatorrian daudela ere. Euskal balezaleek Ternuako bidean hainbat gai garraitzen zuten merkatarizatrako, eta haien artean pottokak. Garai haietan euskal poniek estimu handia zuten, esate baterako, Britainiar uhartetan. Hau dela eta, pottokek arrasto nabarmena utzi dute Britainiar uhartetako mendi eta eremuetako poni delako arrazetan.

Guzti honengatik hainbat adituek islandiar ponia zelta poniak arraza multzoetan sartzen dute, eta ez eskandinaviar zaldi arrazetan[7].

Erdi arotik XX. urte arte. Zaldia armadan eta gizartean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskandinabiar herriek zaldia ugalkortasun ikur bezala gurtzen zuten. Ohikoa zen Islandiako aurreneko erligioan zaldi zuriak sakrifikatzea. Eskandinabiar mitologian zaldia itzal handiko izakia da. Bereziki ospetsua da Sleipnir izeneko aberea, Odin jainkoaren zortzi hankako zaldia zena.

Idatzitako testu batean bere izen propioez aipatutako lehen islandiar zaldia Skalm behorra da. Landnámabók liburuan agertzen da animalia. Landnámabók liburuaren arabera Seal-Thorin buruzagiak kolonia bat sortu zuen, eta bertan Skalm geratu zen eta atzedena hartu zuen etzandan bere samarekin.

Zaldiek oso paper garrantzitsua dute saga islandiarretan, Hrafnkel , Njáll the Burnt eta Grettir sagen kasuan. Izkribu hauek XIII. mendekoak dira, eta hirurak IX. mendean hasten dira. Literatura hau ospetsua da gaur egun ere uhartean eta Islandiar poniaren hainbat elkartek saga hauen eta mitologiako izenak hartzen dituzte.

Islandian zaldia aberastasun baliotsuena izan zen ertaroan [8] Animali hauek ezinbestekoak ziren gerlarientzat, batzuetan gerra zaldiak haien jabeekin batera lurperatzen zituzten.

Islandarrak ohituraz beti hipofagikoak izan dira, hau da, zaldijaleak. Uhartean inoiz ez da bete 732. urtean Gregorio III.a eta bere ondorengo Zakarias aitasantuek zaldi haragia ez jateko agindua. Aitasantuak agindu zien bertako jendeari kristautzerakoan zaldi haragia jateri uztea, ohitura hura paganismoarekin lotzen zutealako, baina azkanean agintari kristauek onartu behar izan zuten bertakoen ohitura hau.

Izenaren etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arrazaren ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2016-06-18 11-29-52 63.0 Iceland - Flúðum Borg.JPG

Ezaugarri fisikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • 132 eta 142 cm altuera artean soin gurutzera.
  • Ohiko pisua; 330 eta 380 kg artean.

Islandiar poniaren soin gurutzeraino altuera zein pisua ohikoak dira ponietan. Hala ere, lehen aipatu den bezala, arrazaren kudeatzaileek poni izena baztertzen dute eta "islanidar zaldia" terminoa erabiltzen dute[9].

  • Buruak neurri egokiak dauzka, proportzionatuak. Soslaia zuzena da eta kopeta zabala.
  • Sudur zulo zabalak eta behean kokaturik.
  • Lepoa motz eta gihartsua da, zabala bere oinarrian.
  • Besaburu gihartsuak, makurdura egokiarekin.
  • Hankak. Ez oso motzak. Bertikaltasun egokia daukate.
  • Isatsa eta zurda. Iletsu eta trinkoak, bereziki lepoko zurda oso potoloa da. Buztanaren hasieta behean dauka.
  • Ilajea. Ilajeak ile geruza bikoitzaz osatuta dago eta oso tenperatura baxuetara egokituta dago.
  • Apatxak. Islandiar poniaren apatxak oso gogorrak dira. Horregatik askotan zaldi hauek ez dira ferratzen zaldiketa edo zamari lanak egiteko[10].
  • Ilaiaren koloreak. Hasiera batean edozein ilaia kolore ametitzen da arrazarako. Kolore ezberdinetako islandiar poniak daude.

Ezaugarri psikikoak eta izaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Islandian ez daude zaldiak akabatzeko moduko harraparirik, otso edo hartzak. Baina beste aldetik eguraldiak eta geografiak arrisku asko sortzen dute. Hondar mugikorrak, malkar irristakorrak, korronte aldakorreko errekak... hau dela eta, ihes egiteko sena baino, baliogarriago izan da ponientzat egoera ezberdinak baloratzeko sena. Horregatik zaldi hauek, zaldi gehienak ez bezala, ez dira hain izu. Izaki bizidunei beldur falta honen ondorioz, pertsonekiko lotura handia garatzen dute eta oso maitagarriak dira.

Islandiar poniaren erabilerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Poniak garraio lanean Islandian XX. mendean

Islandian aurreneko errepideak XIX. mende arte ez ziren eraiki. Lehendabizikoa 1870. urtean eraikia izan zen. Hau dela eta, islandiar ponia funtsezkoa izan zen mendetan garraiorako.

Islandiar ponia Islandiako kulturan eta mitologian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Crimson Fairy Book-The Horse Gullfaxi and Sword Gunnfoder2-Deadly Hailstorm.jpg
Sakontzeko, irakurri: «Zaldia eskandinabiar mitologian»

Eskandinaviar mitologian Lokik, jainko iruzurgilea, behor ama bat eskuratu zuen Erraldoi baten zaldia erakartzeko. era horretan erraldoia eta Freyjaren, hau da edertasuraen jainkosaren arteko maitasun harremana galerazi nahi izan zuen. Bi zaldi haien arteko nahsketatik Sleipnir izan zen. Odin, jainkoaren zortzi hankadun zaldia[11].

"Gizaki eta jainko-jainkosen artean, zaldi hau hoberena da" halaxe dio XIII. mendean Snorri Sturlusonek idatzitako eskandinaviar mitologiako hainbat kontu jasotzen duen Edda liburuan. Bertan Sleipnir zaldia oso ospetsua den irudi batean agertzen da bere zortzi hanka luzaturik hegaldatu baino lehen.

Beste jainko-jainkosa eskandinaviarrek zaldiak zeuzkaten ere. Gna jainkosa, mezularia, "aire eta itsasoaren gainetik korrika egiten zuen" Hófvarpnir izeneko zaldiaren jabea zen.

Egunaren eta gauaren jainko-jainkosek Shining Mane eta Frosty izeneko zaldiek tiraka eramaten zituzten zalgurdiak gidatzen zituzten. Eguzkiaren distira egunaren zaldiaren zurdaren distira zen. Ihintza berriz, Frosty behorraren muturretik tantaka erortzen zen lerdea omen zen.

Zaldiak ugalkortasunaren jainkoa zen Freyr jainkoarekin lotzen ziren, eta bere ohorez sakrifikatzen zituzten abereak.

Zaldi borrokak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldien arteko borrokak sarri agertzen dira Islandiako Estatu Librearen literaturan zein agiri ofizialetan 930.tik 1262. urtera arte[12]. Bikingoek gustukoak zituzten ikuskizun hauek. Zaldien arteko borroka hauek ikuskizuna izateaz gain, paradako zaldirik hoberenak aukeratzeko modu bat zen. Beste aldetik zaldi borrokak izaten ziren bitartean, ohikoak ziren ere ikusle aurkarien arteko borrokek ere beraien irudi sozial eta politikoa finkatzeko aukera eskaintzen zien. Batzuetan taldeen arteko aliantza politikoak berregituratzeko aukera ere eskaintzen omen zuten. Denaden, askotan, borrokak askotan ez ziren serioak, eta zaldien arteko borrokek lagun eta etsaiekin borroka ludikoak egiteko aukera eskaintzen zuten. Baita gazteek haien arteko harremanak izateko eta bikoteak egiteko.

Islandiar zaldi arrazaren hautapen eta garapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hautapen naturalak inguru baldintza latzetan arrraza moldatu du.

Hautapen naturalak zaldi hauek kanpoan bizitzean bizkorrago eta indartsuagoak egin ditu. Zaldi asko akabatzen dira eguraldi zakarragatik zein larre faltagatik[13].

Arrazaren egoera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpoko loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bideoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Arrazaren inguruko jailadi bati buruzko bideoa. [1]


Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Islandiar poni


Argazki galeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]