Tarpan

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Wikipedia:Taxotaula bat irakurtzeko eraTaxotaula bat irakurtzeko era
Tarpan
Status iucn3.1 EX eu.svg

Kontserbazio egoera: Galdua

Fosilen hedapena: Pleistozeno-1.909 Ma

Azken tarpan zaldia Moskuko Zoologikoan, 1868. urtean. Zalantzak daude ea arraza garbiko tarpana zen, ala etxeko zaldiekin nahasitako abere bat.
Azken tarpan zaldia Moskuko Zoologikoan, 1868. urtean. Zalantzak daude ea arraza garbiko tarpana zen, ala etxeko zaldiekin nahasitako abere bat.


Sailkapen zientifikoa
Erreinua: Animalia
Filuma: Chordata
Klasea: Mammalia
Ordena: Perissodactyla
Familia: Equidae
Generoa: Equus
Espeziea: Equus ferus
Trinomial izena
Equus ferus ferus'
Boddaert, 1785
Sinonimoak

Eurasiako basa zaldia,

equiferus Pallas, 1811
gmelini Antonius, 1912
sylvestris Brincken, 1826
silvaticus Vetulani, 1928.
tarpan Pidoplichko, 1951

Tarpana [1], (izen zientifikoa: Equus ferus ferus), Eurasiako basa-zaldia izenez ere ezaguna, egun desagertutako basazaldiaren arraza bat da. Ondo dokumentatutako azken abelburua, 1876. urtean Ukrainan harrapatua izan zena, Moskuko Parke Zoologikoan hil omen zen 1909an, baina zalantzan dago ea aberea arraza garbikoa zen ala etxeko zaldiekin nahastutako animalia ote zen.[2][3]

Jakina da arraza garbiko tarpanak desagertu eta gero, XIX. mende osoan eta XX. mendearen hastapenetan, bizirik eta libre Ukrainako estepetan etxeko zaldiekin nahasi ondoren berriro basati bilakatutako hainbat tarpanek iraun zutela.

Tarpanek, zuten tamainagatik, poniak zirela esan daiteke, eta gaur egungo poni arraza askoren jatorrian daude. Antzinako poni arrazen hazleek beren abereek tarpanekin duten senidetasuna nabarmendu ohi dute, arraza bakoitzaren antzinatasuna aldarrikatzeko orduan.

Sakontzeko, irakurri: «Poni»

Hainbat adituren arabera, ordea, baliteke arrazak bizirik irautea Ukrainan 1918 arte eta Polonian 1919 arte,[4] hori dioten hainbat lekukotasun baitaude. Datuta zehazten zaila da, ordea, eta kontutan hartu behar da lehen esan den bezala, azken ale basati horiek etxeko abereekin nahasiko tarpanak izatearen aukera.

Egun, munduan irauten duen basa zaldi bakarra Przewalski zaldia da, eta baditu zenbait antzekotasun antzinako tarpanekin.

Tarpana eta Przewalski zaldiak antzinako Equus ferus Europako basa zaldiaren azpiespezietzat hartzen dira, baina dena den oraindik eztabaida handia dago zaldi horien taxonomiaren inguruan. Zenbait adituren ustez, Przewalski zaldia antzinako Equus ferusen ondorengoa da, eta ez espezie bereizia.[5] Beste zenbait ikerlariren arabera, tarpana eta Przewalski zaldia duela 160.000 mila urte bereizi ziren.[6]

Sakontzeko, irakurri: «Przewalskii_zaldia#Taxonomia»

Tarpan motak eta azpiespezieak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezinezkoa da jakitea zenbat basazaldi eszpezie, azpiespezie edo mota zeuden Eurasian animalia hauek etxekotzen hasi baino lehen, baina tarpanari dagokionez behintzat bi mota nagusi izan omen zirela uste da[7]:

  • Estepetako tarpana. Itsaso Beltzaren gainaldearen iparreko estepetan bizi zen. Baita bertako baso saretuetan ere. Germaniar esploratzaile batek 1769. urtean aurkitu zuen bertan, eta antza errusiar kolonoek galdu omen zuten tarpan mota hura, zuzenean ehizatuz zein beren zaldiekin gurutzaturik. Antza tarpan mota hau izan zen eszitek aurreneko aldiz etxekotu zuten zaldia.

Kolore urdinxka edo hauts kolorekoa zen.

Die Nibelungen olerkian zera kontatzen da; nola Sigfridok "zaldi amorratu" bat akabatu zuen Wasgosko basoan izandako ehizaldi batean. Antza zaldi hura basoko tarpan zaldi bat omen zen.

Espezie hau, gaur egungo etxeko zaldi arraza ezberdinen arbasotzat jotzen da. Esate baterako, Iparraldeko zenbait pottoka zaleek Euskal Herriko poniari "Pirineoko tarpana" izena ematen diote[8], arrazaren "antzinakotasuna" azpimarratzeko. Oro har, desagertutako tarpana Europako zaldi arraza zahar ezberdinen ezaugarriekin konparatzeko joera handia dago. Era horretan, arraza bakoitzaren zaletuek, beraien abereen arkaikotasuna nabarmendu nahi dute[9].

1930. urtean hasita, zenbait saiakera egin dira tarpan zaldia birsortzeko, zaldi arraza ezberdinen elkarren arteko gurutzaketen bidez. Haren ondorioz, esate baterako, Heck zaldia arraza sortu dute. Baita Hegart zaldia, Stroebel zaldia izenez ere ezaguna.

Poloniako konik zaldi arraza, tarpana baino apur bat txikiago eta zabalagoa, arraza birsortzeko saiakeretan ere erabili dute. Aditu gehienen arabera, hau da desagertutako tarpanarekin antzik handiena gorde duen etxeko zaldien arraza. Haren zergatia zera da; garai historikoetan, bertako nekazariek beraien zaldiak azken tarpan basatiekin gurutzatu zituztela.

Sorraia zaldiak. Enzebroaren teoria.[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sorraia arrazako moxala zebra-marra nabarmenekin

Beste zaldi arraza bat, azken tarpan basatiekin zuzenki lotuta, Sorraia zaldia da[10], Portugaleko hegoaldekoa. Oso esanguratsua da zaldi mota honek tarpan zaharren zebra-marrak edo arraiak, denak antzinako ekido arrazen ezaugarriak mantendu izana hanka zein bizkarrean[11]. Zebradura hauek labar pinturetan marraztutako zaldietan ere ageri dira, esate baterako Ekaingo leizearen zaldietan. Marrazki hauek bat datoz agiri zaharretan agertzen diren enzebra izeneko ekidoaren deskribapenekin.

Hainbat teoriak Iberiar Penintsulan garai historikoak arte mantendu zen enzebroa izeneko ekido bat, toponimian eta erdi aroko agirietan erruz agertzen dena, tarpanarekin lotzen dute, eta bere azken oinordekoak sorraia zaldiak lirateke. Beste hainbatentzat ordea, enzebrak edo enzebroak Equus hydruntinus izeneko Europako basa astoak lirateke, Iberiar Penintsulan XV. mende arte iraun zutenak nahiz eta Eurasiako gainontzeko lurraldeetan askoz lehenago galdu.

Sakontzeko, irakurri: «Enzebro»

Izena eta etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alemaniako Erlebnisparkeko "tarpan berriak" edo basazaldiak

Tarpan edo tarpani izena turkieraren familiako kirgizera eta kazakhera hizkuntzetik dator, eta zaldi basatia esan nahi du.

Tartar eta kosakoek ondo bereizten zituzten basazaldiak etxeko zaldietatik. Azken zaldi basatiei Takja edo Muzin izena eman zieten[12].

Zoritxarrez, tarpana bizi izan zen bitartean, zoologoek ez zuten harengan arreta gehiegi jarri, eta, ondorioz, haren deskribapen gutxi dago.

Aro modernoan tarpan izena erabili izan da gaur egungo etxeko zaldien arbasoa izendatzeko, Equus ferus, bai eta garai historikoetan etxekotu aurretiko zaldi azpiespezieak, hau da, Equus ferus ferus. Azkenean oro har izena Europako zaldi arraza "basati" edo antzinakoak izendatzeko erabiltzen da. Baita tarpanak berreskuratzeko asmoz sortutako arrazak ere, esate baterako heck zaldia.[13]

Izen zientifikoari dagokionez, Johann Friedrich Gmelin ek deskribatu zuen lehendabiziko aldiz 1774en urtean. Gmelinek zaldi hauek aurrenekoz 1769ean Bobrovsk eskualdean ikusi zituen, Vorónezhtik hurbil. 1784ean Pieter Boddaert Equus ferus deitu zuen espezie, Gmelinek egindako deskribapenean oinarriturik. Boddaert izena ezagutu gabe, Otto Antoniusek argitaratu zuen Equus gmelini izena 1912an, berriro Gmelinen deskribapenak oinarri hartuta.

2003, Nazioarteko Nomenklatura Zoologikoaren Kodeak, etxeko arrazen arbaso edo garai berekoak ziren 17 arraza basatien adiera espezifikoak mantendu zituen, tarpanarentzat E. ferus izena finkatuz.[14]

Sinonimo historikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arrazak hainbat izen zientifiko hartu ditu, adituaren eta garaiaren arabera: Equus caballus ferus (Boddaert, 1785), Equus equiferus Pallas (1811), Equus sylvestris (Brincken, 1828), Equus ferus sylvestris (Brincken, 1828), Equus caballus sylvestris (Brincken, 1828), Equus gmelini (Antonius, 1912), Equus ferus gmelini (Antonius, 1912), Equus caballus gmelini (Antonius, 1912), Equus gmelini silvatica (Vetulani, 1927), Equus tarpan (Pidoplichko, 1951).

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tarpanaren fenotipo ezberdinak (kolorearen arabera), labar-artearen hainbat marrazkiren arabera. Berriki ADN azterketek berretsi dute kolore aniztasun hori.[15]
  • Adituek uste dutenez, tarpanak ez ziren zaldi handiak; gehiago hurbiltzen ziren egungo ponien tamainara 1,30 eta 1,40 metro altura inguru soin-gurutzera.[16]
  • Antza, tarpanek, edo zenbaitzuek behintzat, "zebra marrak" zeuzkaten hanketan eta soinean. Baita Przewalski zaldien antzeko mando marra zurdatik isatseraino. Kolore argikoak ziren, grisak oro har ("sagu-kolorea" delakoa), eta hankak eta burua ilunagoak. Tarpanen kolore horiek, ordea, egun eztabaidagai daude, azken ikerketen ondorioz eta labar artearen marrazkien azterketaren ondorioz. Baliteke sagu-kolorea ekialdeko tarpanen ezaugarri izatea, baina ez lehen desagertutako beste hainbat tarpanen fenotipoena.
  • Burua. Soslai apur bat ahurra. Soslaian beraz, Przewalski zaldiarekiko ezberdintasun nabarmena zuten.
  • Hortzak Przewalski zaldia baino txikiagoak zituzten.
  • Zurda latza, nahiko tentetua eta motza, aberearen kopetaren gainetik altxatzen zena. Hala ere, Przewalski zaldiarena baino luzeagoa zuten.
  • Oro har, Przewalski zaldiak baino lirainagoak ziren.

Tarpanaren historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konik zaldia da, aditu gehienen arabera, antzinako tarpanekin antz handiena gorde duen egungo zaldi arraza.

Tarpana, esan bezala, etxekotutako zaldi arraza gehienen arbasotzat jotzen da. Hainbat aditurentzat etxeko zaldia eta tarpana espezie berberaren azpiespezieak baino ez dira. Aldiz zenbaitzuek nahiago dute espezie ezberdintzat hartzea galdutako tarpana eta etxeko zaldia.

Azken tarpanen inguruko bi ikuspegi ezberdin daude. Aurrenak dio tarpanak Pleistozenoko zaldi basatien ondorengo zuzenak zirela, kontutan hartu gabe haietako zenbat etxekotu edo etxeko zaldiekin nahastu ziren. Bigarrenak dio berez zaldi basatiak zirela, besterik gabe, eta haien antzinatasuna kontutan hartu gabe. Arkeologi aztarnek zein labar-arteak adierazten digute zaldiak izan zirela Europan Pleistozenoan zehar. Are gehiago, zaldi basatiak, antza mota eta azpiespezie ezberdinak Asia, Europa eta Ipar Ameriketako ordokietan bizi omen ziren Pleistozeno berantiarrean barrena.[17] Azken Izotz Aroa eta gero basoak etengabe zabaltzerakoan estepa hotzen kaltetan zaldia Ipar Ameriketatik desagertu zen ( duela 12.500 urte) eta bere kopurua eta banaketa eremuan atzera joan zen Eurasian.

Gaur arte dakigunaren arabera, Eszitak izan omen ziren tarpan basatiak etxekotzen aurrenekoak. Hori duela 5.000 urte inguru gertatu omen zen. Eszitek sortu zituzten zaldi zela, aho-sokak eta zaldi gainean ibiltzeko hainbat apareju.

Historiaurreako garaietan, tarpan basatiak Europa guztian barrena Iberiar Penintsulatik Asiako Turkestaneraino bizi omen ziren.

Tarpan antzeko zaldiak marraztuta erruz azaltzen dira Europako labar-artean. Bereziki Euskal Herria hartzen duen zonalde Franko-kantabriarreko leizeetan.[18]

Sakontzeko, irakurri: «Pottoka#Pottoka eta zaldia labar-artean, aztarnategi arkeologikoetan eta garai zaharretan. Euskal Herria eta bere ingurua»

Tarpanen kopurua murriztuz joan zen arrazoi ezberdinengatik. Aldaketa klimatikoek eragindako habitaten eraldaketak aipatzen dira, baina baita gizakiek burututako ekosistema-aldaketak, eta nola ez, ehiza zuzena, etxeko zaldiekin eragindako nahasketa baztertu gabe ere[19][20].

Borgoinan kokatutako Solutréko leizean delako aztarnategi arkeologikoan, garai paleolitikoan ehizatutako ehunka zaldien hondakinak agertu dira. Antza garai batean gizakiek zaldi samaldak amiltzen zituzten bertako amildegitik behera ehizatzeko. Dirudienez zaldi hauek egungo bertako hainbat poni arrazen ezaugarriak zituzten jada, tarpan eta equus ferus przewalskiren nahasketa.[21]

Ez bakarrik garai paleolitikoetan, baizik eta aro modernoan ere etengabe ehizatu zituzten tarpan basatiak. Ukrainan, esate baterako, ohikoa zen errusiar militarrek entretenimendu gisa tarpanak ehizatzea. Hondar tarpanak, beste aldetik, etxeko zaldiekin nahasiz joan ziren, arraza galdu zen arte. Egoera hori ohikoa izaten da espezie baten kopurua bat-batean murrizten denean.

 Lituania[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1814. urtean tarpan basati bat ikusi omen zuten Lituaniako Konigsbergeko basoan,[22] eta Latvia basoko populazioa ere 1814an desagertu zen.[23]

 Ukraina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1851 eta 1866 artean Ukrainako Kherson distrituaren azken 20 tarpanak akabatu zituzten. Ukrainako estepetako azken tarpanak XIX.en mendeko erdialdean akabatu zituzten.

Taurida eskualdeko tarpanek, antza hemen basazaldi hauek oso ugari ziren, bertako nekazariek antolatutako etengabeko ehizaldiak nozitu zituzten erabat iraungi arte. 1876. urtean behor bat baino ez zen geratzen populazio hartatik. Behorra etxeko zaldien talde bati lotu zitzaion eta bertako zaldiarekin bi moxal izan zituen, baina handik hiru urtetara estepara ihes egin zuen. Lekukoen arabera, behor hura oso izua zen, eta harrapatzeko zaila. Sena basatia beti mantendu zuen. 1879. urtea dibertimendu gisa bertako nekazariek behorra jazarri zuten elurtutako estepan barrena. Arrakala batean amildu zen, eta han hanka bat apurtu eta hil zen azken tarpan hura, Ukrainako egungo Askania Novako babesgunetik 35 kilometrora. Inork ez zuen gorde azken tarpan haren hezurdura edo larrua.

Aberea ikusi zuen Paul Sisoyev errusiar zaldi-hazleak honela deskribatu zuen azken tarpan behor hura:

« Txikia zen, poni baten antzera, soslaia "ahari"aren antza zeukan, kolore grisa, zurda laburra, isats motza, hanka ilunak eta bizkarraren erdialdean arraia ilun bat.  »

 Polonia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tarpanaren marrazki zaharra "Brockhaus eta Efron Hiztegi Entziklopedikoan" delakoan, 1890–1906 urteren artean argitaratua. Goialdeko eskuineko aberea da tarpana.

XVIII. mendearen erdialdean, basoko tarpanen samalda txiki batek irauten zuen Białowieża baso ospetsuan, baina azken hondarrak 1812an harrapatu zituzten. Ondoren, tarpan haiek, hainbat urte mantendu zituzten Bilgoraiko parke pribatu batean, Zamoiski kondearen parkean hain zuzen, eta bertan egon ziren 1810-1815 urteetaraino. Azkenean, inguruko baserritarren artean banatu zituzten; haiek etxeko zaldiekin nahasi zituzten, eta konik arrazaren tarpan ezaugarriak areagotu. Batzuen ustez, ordea, Poloniako azken tarpan basatia 1918 edo 1919 urtean galdu zen.[24] Poloniako Gobernuak abere horien babesgunea sortu zuen Bialowiezako basoan. Urteekin abere horiek antzinako tarpanen gero eta ezaugarri gehiago garatzen joan dira. Egun arraza hori "Poloniako antzinako zaldia" izenez ere ezaguna da.

Azken finean, Europako nekazariek tarpana aro modernoko Ameriketako Estatu Batuetako nekazari eta abeltzainek mustang zaldi basatiak edo bertako basa astotzat ikusten eta tratatzen zituzten, beraien abereen bazkarako konpetentzia gisa; kendu beharreko arazotzat.[25] Bestalde, tarpanaren haragia gutiziatzat hartzen zuten bertakoek.[26]

Aipatutako azken tarpan samalda asko ordea, berriro basatiak bilakatutako etxeko zaldiekin nahastutako tarpanak izango ziren seguraski. Hau dela eta, oso zaila da arrazari iraungitze data jartzea. Dena den esan beharra dago oraindik ezbaian dagoela XVIII. eta XIX: mendean zehar Europako Bazter hauetako basoetan kontserbatutako zaldi txikiak benetan basa zaldiak ziren, inoiz etxekotu gabeak, Przewalski zaldien eta etxeko zaldien arteko hibridoak edo benetako zaldi basatiak. Honen inguruko ikerketa geheinak soilik kontserbatutako bi abereen hondakinetan oinarritu dira eta ezin izan dute tarpana Holozenoko edo Pleistozenoko bertako zaldi populazioekin lotu.[27] Itxura ezberdinetako zaldiak dira. Hainbat przewalski zaldiaren motakoak, besteak tarpanetik hurbilagoak]] Hau da behintzat "Mammal Species of the World", aldizkarian 2005. urtean Grubb-ek mantendutakoa. Ezin da zehaztu edo basoratu zaldiak omen izan ziren edo benetan zaldi basatiak.

Tarpan labar-artean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Magdaleniar aldiko zaldien marrazkiak Ekainberrin

Tarpan itxurako zaldia erruz azaltzen da labar-marrazkietan Europan zehar, baita Euskal Herrian ere.[28] Hala ere, lehenago aipatu denez, baliteke tarpan basatiak deitutako askenetariko zaldiak etxeko zaldiekin nahastutako tarpanak izatea. Hauxe dela eta, zaila da espezieari iraungitze data zehatza ezartzea, eta aditu ezberdinak ez datoz bat puntu honetan.

Lehen aipatu denez, hori dela eta, ezbaian jartzen dira lehen aipatutako XX.en mendeko Ukraniako estepetako tarpan basatien buruzko lekukotasunak.

Beste aldetik, adostasunik ez dago ere azken tarpan hauei buruzko datu urriak aztertzerakoan. Argazki zein marrazkietako tarpanek itxura ezberdina azaltzen dute, eta hau dela eta, "tarpan mota ezberdinez" hitz egiten da. Esate baterako, artikulu buruan azaltzen den argazkiko tarpana 18 urteko zaldia zen (21 bat urterekin hil zen), hiru urtekin igendu zutena, eta bere kolorea gris iluna zen ("gris sagua" detitako zaldi kolorea). Orbain zuriak zeuzkan aurreneko hanketan. Hankak beltzak zeuzkan eta isatsa zaintzaileek moztu zioten. Zurdaren ile txorta bat egungo konik ponien edota zelta ponien antzera, kopeta gainera etortzen zitzaion, ez zeukan tente. Beti pentsatu da tarpanek, przewalski zaldien antzera, zurda tente zeukatela. Gainera zurda bera naro samarra zeukan, poni "modernoen" antzera.

Zalantzak daude beraz ea nahastutako tarpana ote zen edo hainbat tarpanek halako itxura zeukaten benetan. Horregatik abere hau "Khersongo tarpana", deitua izan da, eskualde hartan harrapatu baitzuten. Bazeukan ere lerro bat bizkarraldean, przewalski zaldiak bezala.

Dena den, tarpan ezberdinen morfologiari dagokionez, kontutan hartu behar da posiblea liratekela tokiz-tokiko azpi-motak egotea, lehen aipatutako estepetako tarpana eta basoko tarpanez gaina. Ezberdintasun horiek ere zaldien koloreari eragingo liokete.[29]

Tarpana berreskuratzeko saiakerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konik zaldia, Bialowieza.  Polonia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1936ean, eta lehen aipatutako konik zaldia eta tarpanaren arteko hurbiltaunaz baliaturik, hainbat saiakera egiten hasi zen tarpana berreskuratzeko. Poloniako gobernua, oro har, nahiko arduratu zen XX.en mendean zehar poni poloniar hauek babesten. Zenbait adituek konik zaldiak "Poloniako antzinako ponia" deitzen dituzte.

Konik poniak, babesleku batean.

Antzinako tarpanari hurbiltzeko saiakerarik tajuzkoena, lehen aipatutako Białowieżako konik zaldiak erabiliz burutu zen. Poni poloniar hauek tarpanen kolore urdinzka argia mantentzen dute ("gris sagua" deitzen dute) udan, eta zurizkagoa neguan. Baita tarpanaren zenbait ezaugarri (gogoratu bertako azken tarpanak beraiekin gurutzatu zirela).

1955en urterako, ponien samaldak oso portaera basatia zeukan jada, eta Białowieżako babeslekuaren arduradunek jarraitzen zuten galdutako tarpanaren ezaugarriak berreskuratu nahian. Taldea gainera ez zeukan inolako problemik ugaltzeko, ezta basoaren baldintza gogorretara moldatzeko. Otsoen eta hartzen erasoak barne.

Heck zaldia Alemaniako Sababurgeko babesleku batean.

Bialowiezako saiakera hauek tarpana berreskuratzeko beste zenbait saiakera baino arrakastatsuagoak suertatu dira. Saiakera hauen egileak saiatu ziren ere "tarpanak" lortzen arraza ezberdinetako poni irlandarrak przewalski zaldi batekin gurutzatuz, arrakasta handirik gabe ordea.

Heck zaldia.  Alemania[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beste saiakera aipagarri bat tarpana berreskuratzeko Europako eta bereziki Alemaniako zenbait zoologikoek egindakoa da. Haren ondorioa Heck zaldia izeneko aberea da.

Heck anaiak hasi ziren tarpana berreskuratzeko saiakera honekin. Uroa bersortzeko saiakeretan ibili ziren albaitero berberak eta antzeko oinarriak erabiliz, hau da, espezie bat ez dela erabat desagertzen bere ondare genetikoa beste arraza edo espezietan gordeta dagoen bitartean. Hautatutako gurutzaketen bidez posiblea dela desagertutako arrazak edo espezieak berreskuratzea. Saiakera haien ondorioa "Uro berriak" edo Heck azienda delakoa izan bazen, kasu honetan Heck zaldia dugu. Uroaren kasuan bezala bereziki abereen itxuran jarri zuten beraien ahaleginak, basa zaldien beste ezaugarriak gutxiago kontutan hartuz.

Zaldi mota hau eskuratzeko Europako hainbat zelta poni arraza elkarrekin gurutzatu zituzten. Dena den Heck zaldi hauek, gehien bat, zoologiko animaliak dira, nahiz eta "tarpan" izena jarri bisitariak erakartzeko. Bereziki alemanian ikusi daitezke abere hauek, baina baita Holandan ere. Konik zaldien antza handia daukate.

Sakontzeko, irakurri: «Heck zaldi»

Pottoka. Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konik zaldiak, Poloniako baso batean
Pottoka gaztea Euskal Herrian
Pottoka gazteak Pagoetako natura parkean. Esan behar da zelta poni arraza gehienek neguan ile ugari dutela, eta itxura "antzinakoago" eta trinkoagoa. Udan lirainagoak azaltzen dira, hainbeste ilerik gabe. Kolorea ere aldatzen zaie aro batetik bestera. Gutxiago edo gehiago arraza eta abere bakoitzaren arabera

Euskal Herriaren kasuan, gogoratu behar da lehen aipatutako Pirineoetako tarpana adiera pottoka izendatzeko. Bereziki Bidarraiko Pottoka Etxekoek erabiltzen dute. Beraientzat euskal pottoka arraza "antzinakoa" berreskuratu eta gure mendietan ahal den baldintza basatienetan mantentzea, nolabait, Bialowieza basoko konik zaldiekin egiten ari den antzeko lana da[30].

Dena den ez du ematen sekula pottoka erabili denik tarpanak berreskuratzeko lehen aipatutako saiakeretan.

Beste aldetik, pottokak libre bizi baldin badira gure hainbat mendietan, aspalditik ez dira animalia basatiak zentzu zehatz batean.

Behi betizuen kasuan, Nafarroako Zarikieta mendian ia baldintza basatietan bizi diren hamarnaka buru daude, Nafarroako Gobernuaren esku. Pottoken kasuan ez dago halako samalda "basatirik" Euskal Herrian.

Berriki saiakera bat egiten ari da Kataluniako Pirineoetan Euskal Herritik eramandako pottokekin arraza baldintza nahiko basatietan mantenduz "basatze" prozezua aztertzeko. Baita Extremadurako mendimultzo batean, non 1.200 hektarea inguruko gune batean baldintza basatietan dauden pottokak askatu dituzte eta beraien "basatze" prozezua jarraitzen ari dira Lucy Rees etologo galestarraren eskutik [31].[32]

Sakontzeko, irakurri: «Pottoka»

Sorraia zaldia.  Portugal[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugaleko Sorraia zaldiek antzineko tarpan zaldien ezaugarri ugari gorde dituzte. Zenbait adituentzat antzineko iberiar hegoaldeko tarpananen ondorengo zuzenak dira. Beste aldetik, Ameriketako Estatu Batuetan tarpana berreskuratzeko egitasmoaren oinarrian, Ameriketako Konkistan espainarrek bertara eramandako sorraia zaldien ondorengoak omen daude.

Stroebel zaldia.  Ameriketako Estatu Batuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amerikako Estatu Batuei dagokienez, 1960.en hamarkadaren erdialdean, Harry Hegard egitasmo bat hasi zen zaldi mustang basatiak bertako errantxoetako zaldiekin nahastuz. Egitasmoaren bultzatzileen arabera, hango mustang zaldiek Portugaleko Sorraia arrazako ezaugarri asko dute, kolonizatzaile espainarrek halako ugari hara eraman zutelako. Haren ondorioz Stroebel zaldia sortu zuen, Hegardt zaldia izenez ere ezaguna dena. Egitasmoak jarraipena izan du, eta ondorioz antzinako tarpanekin antza handia duten zaldiak lortu dituzte[33].

North American Tarpan Association delako taldea bere aldetik, Heck zaldiarengan jatorri daukaten zenbait "tarpan berrien" zaintaz arduratzen da[34]

Tarpana literaturan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nibelungoen kantan basoko tarpan agertzen da kantaren heroiak, Sigfrido, "zaldi basati eta amorratu batekin" borroka egiten duenean. [35]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. http://www.euskara.euskadi.net/r59-738/eu/contenidos/termino/_c05561/eu_t_0314/t0314.html
  2. Bunzel-Drüke, Finck, Kämmer, Luick, Reisinger, Riecken, Riedl, Scharf & Zimball: "Wilde Weiden: Praxisleitfaden für Ganzjahresbeweidung in Naturschutz und Landschaftsentwicklung
  3. http://breedingback.blogspot.com.es/2013/06/the-tarpan-that-wasnt.html
  4. http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/heywood/Geog358/endangr/extinctm/EurWHors.htm
  5. http://grazers.wordpress.com/2010/11/12/dont-call-me-tarpan/
  6. O A Ryder, A R Fisher, B Schultz, S Kosakovsky Pond, A Nekrutenko, K D Makova. (2011) "A massively parallel sequencing approach uncovers ancient origins and high genetic variability of endangered Przewalski's horses". Genome Biology and Evolution.
  7. http://www.equilove.ch/le_monde_equus_tarpan.htm
  8. "Pirineoko Tarpana"ri buruzko informazioa. Bidarraiko Pottokaren etxea
  9. http://grazers.wordpress.com/2010/11/12/dont-call-me-tarpan/
  10. http://ravenseyrie.blogspot.com.es/2012_08_01_archive.html
  11. http://www.sorraia.org/
  12. ^ Boyd, Lee; Houpt, Katherine A. (1994). Przewalski's Horse: The History and Biology of an Endangered Species. SUNY Series in Endangered Species. Albany State University of New York Press. ISBN 0-7914-1890-1.
  13. http://grazers.wordpress.com/2010/11/12/dont-call-me-tarpan/
  14. Opinion 2027, published in Volume 60, Part 1 of the Bulletin of Zoological Nomenclature, 31 March 2003.
  15. http://www.elmundo.es/elmundo/2011/11/08/ciencia/1320749054.html
  16. http://www.uam.es/otros/cupauam/pdf/Cupauam30/3005.pdf
  17. (Bagtache eta al. 1984; Clutton-Brock 1999; Kavar eta Dovč 2008).
  18. Bourdelle E. 1956. Les parentés morphologiques des Equidés caballins d´aprés les gravures rupestres du sud-oest de la France. Mamalia, 20:22-23.
  19. Bennett & Hoffmann 1999; Groves 1974; Lundholm 1949; Zeuner 1963.
  20. http://www.lukor.com/ciencia/11110283.htm
  21. Jose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980.
  22. Groves, 1974; Levine 2006
  23. Bennett & Hoffmann 1999
  24. Kavar and Dovč 2008
  25. http://www.ansi.okstate.edu/breeds/horses/tarpan/
  26. http://www.wildgehege-neandertal.de/tarpan_e.htm
  27. http://grazers.wordpress.com/2010/11/12/dont-call-me-tarpan/
  28. Bourdelle E. 1956. Les parentés morphologiques des Equidés caballins d'aprés les gravures rupestres du sud-oest de la France. Mamalia, 20:22-23.
  29. http://www.elmundo.es/elmundo/2011/11/08/ciencia/1320749054.html
  30. http://www.maisondupottok.com/origines.htm Bidarraiko Pottoka Etxeko informazioa Europako "tarpanei" eta pottokari buruz
  31. http://www.andn.es/articulos07.htm
  32. https://wildequus.org/2015/08/28/pottoka-piornal-ponies-we/
  33. http://www.ansi.okstate.edu/breeds/horses/tarpan/ American "tarpan"] Amerikako Estatu Batuetako zenbait "tarpan berriei" buruzko artikuloa.
  34. http://www.tarpanassociation.com/
  35. http://www.ecured.cu/Caballo_Tarp%C3%A1n
Borisov izeneko margolariak 1841. urtean egindako 5 hilabeteko tarpan moxal baten marrazkia.

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Jose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980.
  • Bourdelle E. 1956. Les parentés morphologiques des Equidés caballins d´aprés les gravures rupestres du sud-oest de la France. Mamalia, 20:22-23.
  • L. Harrison Matthews, The life of mammals. Bretaña Handia, 1971.

Kanpoko loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bideoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Tarpan