Alexandria

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Alexandria

Alexandria
Alexandria bandera

Alexandria armarria

Herrialdea  Egipto
Probintzia Alexandriako eskualdea
Herritarra alexandriar
Koordenatuak

31°11′53″N 29°55′09″E / 31.19806°N 29.91917°E / 31.19806; 29.91917Koordenatuak: 31°11′53″N 29°55′09″E / 31.19806°N 29.91917°E / 31.19806; 29.91917

Alexandria non dagoen adierazten duen Egipto-ko/-go/-eko mapa
Alexandria
Eremua 2.679 km²
Sorrera
K. a. 331, Alexandro Handiaren omenez
Biztanleria 3.811.516 bizt.
Dentsitatea 1.422,74 bizt./km²

Alexandria[1][2] (arabieraz: الإسكندرية‎al-Iskandariyyah, grezieraz: ΑλεξάνδρείαAlexándreia) Alexandro Handiak K. a. 331. urtean sortutako Egiptoko hiria da. Afrikako hiririk jendetsuenetan laugarrena da (jendetsuagoak dira Lagos, Kairo eta Kinshasa). 3.806.300 biztanle ditu (4.345.800, metropoligune osoak). Antzinako Egiptoko lehen portua eta hiriburua izan zen.

Barrutiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egungo Alexandria sei barrutitan banatuta dago:

  • al-Montaza (1.190.287 bizt.)
  • Sharak (985.786 bizt.)
  • Wassat (520.450 bizt.)
  • al-Amriya (845.845 bizt.)
  • Agamy (386.374 bizt.)
  • al-Gomrok (145.558 bizt.)

Gainera, Alexandriaren eskualdean beste bi hiri daude:

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu klimatikoak (Alexandria)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 18.4 19.3 20.9 24.0 26.5 28.6 29.7 30.4 29.6 27.6 24.1 20.1 24.9
Batez besteko tenperatura (ºC) 13.4 13.9 15.7 18.5 21.2 24.3 25.9 26.3 25.1 22.0 18.7 14.9 20.0
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 9.1 9.3 10.8 13.4 16.6 20.3 22.8 23.1 21.3 17.8 14.3 10.6 15.8
Euria (mm) 52.8 29.2 14.3 3.6 1.3 0.01 0.03 0.1 0.8 9.4 31.7 52.7 195.9
Euri egunak (≥ 0.01 mm) 11.0 8.9 6.0 1.9 1.0 0.04 0.04 0.04 0.2 2.9 5.4 9.5 46.9
Eguzki orduak 192.2 217.5 248.0 273.0 316.2 354.0 362.7 344.1 297.0 282.1 225.0 195.3 3307.1
Iturria: World Meteorological Organization (UN),[3] eta Hong Kongeko Behatokia[4] eguzki orduetarako

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinako Alexandria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alexandro Handia, Alexandria sortzen.

K. a. 332. urtean, persiarrek mendean zuten Egipto. Urte hartan, Alexandro Handia garaile sartu zen Egipton, persiarren errege Dario III.a garaitu ondoren. Egiptoarrek Alexandro onartu zuten eta askatzailetzat aldarrikatu. Kontuan izan behar da Egipton aspaldidanik zeudela hainbat greziar kolonia; beraz, haien ustez konkistatzaile berriak ez ziren atzerritarrak.

K. a. 331eko apirilean, Alexandrok bere izena eman zion Niloren deltan fundatutako hiriari. Hiri hura Rakotis izeneko arrantzale herrixkaren gainean eraiki zen. Kokapena oso egokia zen, alde batetik Nilo ibaiaren gorabeheren babestuta zegoelako eta bestetik, ibilguaren hurbil egonda, merkantziak porturaino helaraztea posible zelako. Helburu horrekin, ubide bat egin zuten Nilo eta portua komunikatzeko, Mareotis aintzira zeharkatuz.

Hiriaren kokalekua Faros uhartearen aurrean zegoen. Denbora igaro ahala, dike bat egin zuten uhartea hiriarekin elkartzeko. Rodasko Dinokrates arkitektoa zen arduraduna. Dikearen luzera zazpi estadiotakoa zen (estadio bat 185 metro dira), hortik datorkio Heptastadio (antzinako grezieraz: Επτασταδίων) izena. Dikeak bi portu zituen: ekialdekoa, Portu Handia, garrantzitsuena zen; eta mendebaldean Itzulera Oneko Portua (Εύνοστος), oraindik ere erabiltzen da.

Portuaren kai zabal haietara Atlantiko eta Mediterraneo itsasoetatik zetozen itsasontziak. Ekarritako salgaiak kaietan metatzen ziren, hala nola, Iberiar Penintsulako brontzezko lingoteak, Britainiako eztainuzko barrak, Indiako kotoia, Txinako zetak, eta abar. Nabigatzaileei bidea erakusteko, itsasargi famatua zuen Alexandriak, Faros uhartean K. a. 280. urtean eraikia. Gainaldean etengabeko sua piztuta zegoen, baina 1340. urtean desagertu zen.

Dinokrates arkitektoa Alexandriaren trazaketaz arduratu zen, diseinu hipodamiko bat eginez. K. a. V. mendetik erabiltzen zen sistema honen ezaugarri nagusiak ziren: plaza handi bat, kale nagusi batek (30 m. zabalera eta 6 Km. luzera) hiria zeharkatzen zuena. Honek bazituen kale paraleloak eta perpendikularrak. Honetaz gain, auzoak eratu ziren eta kaleen zehar ur gezaren hornidura zegoen hodieriak erabiliz. Administratzeko bost distritutan banatu zen zeinak identifikatuta zeuden greziar alfabetoko lehenengo hizkiekin, hurrenez hurren. Alexandrok Egiptotik alde egin zuenean pertsiarren kontrako gerra jarraitzeko Naukratisko Kleomenes utzi zuen Alexandriako gobernadore.

Hiri oparoa izan zen. Ptolomeoko sagak marmolezko jauregi bat egin zuen non lorategi handi bat, iturri eta irudiekin, baitzegoen. Lorategi horren beste aldean, marmolezko beste eraikin bat, Museo izenekoa (Μουσείον), jaso zen. Hau Ptolomeo I.a Soterren berrikuntza zen, garai hartako jakintza guztia biltzeko. Museoak liburutegi handi bat zuen. Eraikin honen ondoan, greko-egiptiarreko Serapis jainkoaren oroimenez tenplu bat altxatu zen. Hiriko gunean Biltzarra, enparantzak, merkatuak, tenpluak, bainuak, gimnasioak, estadioak eta gainerako instalazioak kokatzen ziren.

Hiri honen biztanle gehienak greziarrak ziren. Hala ere, bazeuden kolonia judu bat eta arrantzaleen auzo bat. Azken hau, hiritik pobreena zen. Luze gabe, Alexandria greziar kulturaren erdigunea bilakatu zen. Modu honetan, erromatarrak heldu zirenerako Egipto elebiduna zen. Egiptiar estiloarekin bakarrik artea eta arkitektura lantzen zen. Hiri hura Egiptotik hurbileko Alexandria izenaz ezaguna zen (latinez: Alexandria ad Aegyptum), Egiptoren garrantzia eklipsatuz.

Alexandroren ametsa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Idazle greziarra Plutarkok, (Kristo ondoko 46-125), Alexandro Handiaren biografia idatzi zuena, kontatzen du nondik konkistatzaileak hartu zuen inspirazioa hiria fundatzeko. Dirudienez, amets batean agure bat agertu zitzaion behin eta berriz Odiseako pasarte bat errezitatuz: “Jarraian badago irla bat itsas zurrunbilotsuan, Egiptoko parean, Faros deitutakoa”.Altxatu zenean irlara joan zen, bere egoera pribilegiatuz nabarituz, baina hobe zitekeen dike batekin kostara lotuz gero. Orduan, igeltsuaren faltan, irinarekin markatu zuen eraikitzekoa zen tokia. Bukatu orduko, ibaitik eta itsasotik hainbat motatako txoriak etorri ziren hedatutako irina jatera. Alexandro, hau ikustean, asaldatu zen augurio txarra zela pentsatuz. Baina Aristandrok, bere ondoan zegoen igarleak, seinale ona moduan interpretatu zuen: txorien prozedurak iragartzen zuen hiri aberatsa izango zela, edozein arrazako gizakiak elikatzeko modukoa.

Museoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ptolomeo I.ak jauregi handi bat agindu zuen eraikitzea dinastia ptolemaiko guztiari ostatua emateko. Bere semea, Ptolomeo II Filadelfos, lorategiaren beste aldean zegoen eraikinaren bultzatzailea zen. Eraikin honen izena Museo zen, jakintzaren errespetuz eta musen ohorez –arteen eta zientzien jainkosak- sagaratutako santutegia zelako. Askoren ustez, munduko lehen zientziategia zen, goi mailako unibertsitate bat zuena.

Eraikinaren parte batzuk jakintzari dedikatuta zeuden. Hau, denboraren poderioz, handitu ziren garrantzi gehiago hartuz. Hauetariko bat, handiena eta ospetsuena, liburutegia zen.

Konplexu honetako atalen artean bazeuden lorategi botanikoa, garai hartan ezagunak ziren herrialdeen landareekin, zoologikoa, behatoki astronomikoa eta anatomiazko gela non hiltzaileen bibisekzioa eta gorpuen disekzioak egiten baitziren.

Bazeuden ere logelak jakintsu, gramatiko eta medikuentzat. Gastu guztiak erregeen pentzutan zeuden. Erregeak hain arro zentitzen ziren erakunde honetaz non askotan pertsona hauekin bazkaltzen zuten. Jakintsuek, ikerketak eta ikasteak egiteaz gain, ikasleek eskatuta hitzaldiak eta irakasgaiak ematen zituzten. Alexandrian 14.000 ikasle egon ziren. Hiri honen biztanleen artean bazeuden gramatikoak, erretorika eta gramatikako legeak ezarri zituztenak; geografoak munduko mapak diseinatu zituztenak eta filosofo ospetsuak, erlijio mota bat fundatu zutenak.

Jakintsu haien artean hurrengo hauek aipatuko ditugu: Arkimedes (Sirakusakoa); Euklides, bere geometria Alexandrian garatu zuena; Hiparko Nizeakoa, trigonometria eta Unibertsoaren ikuspegi geozentrikoa azaldu zuena (honen ustez, izarrak bizirik zeuden: jaio ziren, hainbat mendetan zehar bazuten mugimendua eta azkenean hiltzen ziren); Aristarko Samoskoak kontrako teoria zuen: sistema heliozentrikoa defendatu zuen (Lurraren eta planeten Eguzkiaren inguruko mugimendua); Eratostenesek geografia bat idatzi zuen, ezagututako munduaren mapa nahiko zehatza egin zuen (honek Lurraren zirkunferentziaren kalkulatzean bakarrik % 1 baino txikiagoko akatsa egin zuen); Herofilo Kalzedoniakoa fisiologoak uste zuen adimena ez zegoela bihotzean baizik eta burmuinean; Pergamoko Apolonio matematikari handia; Heron Alexandriakoa, engranajezko kutxen eta lurrunezko izugarrizko aparailuen asmatzailea (automatak lanaren idazlea zen, munduan errobotikari buruz ezagutzen dugun lehen lana). Geroago, II.  mendean, baditugu Klaudio Ptolomeoaren -astronomoa, eta geografoa- lanak baita Galeno medikuarenak ere. Azken honek osasunaz eta anatomiazko lan asko idatzi zuen. Bere teoriek Errenazimendua arte iraun zuten.

III. mendean, zientzia berri bat agertu zen, alkimia. Hau oinarrituta zegoen egiptiarren substantzia materialeko ezagueretan eta elementuei buruzko greziar teorietan. Zientzia hau geroko kimikaren enbrioia zen. Antoine Laurent Lavoisierrek jarri zituen zientzia esperimental honen oinarriak.

Alexandriako eskola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izen honekin ezagutzen dugu korronte filosofiko neoplatonikoa, II. eta III. mendeetan hiri honetan garatu zena. Korronte honen ezaugarria sinkretismoa eta eklektizismoa zen. Olinpiodorok eta Hipatiak teoria honen sustatzaileak ziren.

Alexandriako eskola izena erabili zen ere Filoneko filosofia judua adierazteko. Pertsona hau Alexandrian bizi zen I. mendean eta Biblia interpretatu zuen platonismo estoikoaren metodoak erabiliz. Pentsalari alexandriarren eskola filosofikoak, II. eta III. mendeetakoak, eragina handia izan zuen hasierako kristautasunean. Ordezkaririk aipagarrienak Klemente Alexandriakoa (greziar filosofo kristaua) eta Origenes (Elizaren aita).

Zentzu zabalagoan, Alexandriako eskolak dira,  K. o. lehenengo mendeetako eskola zientifikoak. Beren ideia eklektikoek eta neopitagorismo paganoek beste hiritan eragina izan zuten. Pertsona ospetsuenak:Aristarko Samoskoa (astronomo eta matematikari greziarra), Hiparkoa Nizeakoa (astronomo, geografo eta matematikari greziarra), Klaudio Ptolomeo (geografo eta matematikari greko-egiptiarra), Diofanto (matematikari greko- egiptiarra), Eratostenes (greziar matematikari, geografo eta astronomoa), Ammonio Saccas (neoplatonismoaren fundatzailea) eta Filon Alexandriakoa (filosofo judua, greko-egiptiar jatorrikoa).

Ponpeioko zutabea

Alexandria erromatarra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Julio Cesarrek, Kleopatra eta Ptolomeo XIII.a anaia-arreben arteko liskarrez baliatuz,  K. a. 46an Alexandria menperatu zuen. Itsasoko gudan Alexandriako sute bat piztu zen Alexandrian. Zenbait liburu biltegi erre ziren portuan, baina Liburutegi Handia ez. Kleopatra Egiptoko tronuan ezarri eta bere neba txikiarekin –Ptolomeo XIV.a- ezkondu ondoren, Julio Cesar Erromara itzuli zen. Julio Cesar hil eta gero, Erroman gerra zibila hasi zen. Lehiakide bat, Marko Antonio, Egiptora joan zen Kleopatraren laguntza lortzearren. Egipto galtzaile irten zen gerra horretan. Augustok,K. a. 30ean, hiria eta Egipto kontrolatzean eta bere jabego bilakatu ondoren, Egiptoko independentzia amaitu zen.

Erromatarrek Egipto inperioaren aletegia bilakatu zuten. Hiriak garrantzia handiago hartu zuen bere portuko biltegian uzta gordetzen zelako: gariari zegokionez, urtero Erromak kontsumitzen zuenaren heren bat Alexandriatik irten zen. Hiri honetako burtsan, Egiptoko annonak prezio eta kantitatea zehazten ziren. Herrialdea isolatuta izatearren, ez zen erromatar moneta erabili tokikoa baino. Neurri hauek hiriaren garapena eta kosmopolitismoa ahalbideratu zuten. Alexandria zonaldeko gune finantzario bilakatzean ehun mila baino gehiagoko populazioa lortu zuen.

Erromatar garaian hiriak hondamendi anitz izan zituen: Gerra Bukolikoa (172-175); Karakalaren arpilatzea 215ean; Valerianoren txikizioa 253an; Zenobia, Palmiraren erreginaren hondatzea 269an; Aurelianoren sakaila 273an. Azken honek arpilatu eta zeharo birrindu zuen Brutxiona eta honekin batera Museoa eta Liburategia. Dirudienez, jakintsuek Serapeuman babesa bilatu zuten, baina beste  batzuek, berriz, Bizantziora emigratu zuten. Beranduago, 297an Lucio Domicio Domiciano usurpatzailearen matxinadan, Dioclecianoren tropek, zortzi hilabeteko setioaren ondoren, hiria menperatu eta arpilatu zuten (garaipen hau Ponpeio zutabeak gogorarazten du). Hiria konkistatu ondoren, Dioclecianok agindu omen zuen sarraskiarekin jarraitzeko, odola bere zaldiaren belaunaldiraino heldu arte. Agindu hau ez zen bete Diocleciano, odol putzu batean laban egin ondoren, hil zelako.

Honetaz gain, zenbat lurrikara bortitzak jaso ziren. Kalte gehien egin zuena 365ko uztailaren 21ekoa izan zen. Iturri askoren arabera, 50.000 hildako gertatu ziren Alexandrian. Franck Goddioren taldeak, Institut Européen d´Archéologie Sous-Marine, portuaren ur azpian ehunka objektu eta zutabeen zatiak aurkitu ditu. Honen arabera hiriaren %20 uretan hondoratu zen, Brutxiona barne, liburutegia kokatuta zegoen tokia.

Azkenean, 616an, Kosroes II.aren pertsiarrek hiria okupatu zuten.

Kristautasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzineko ohitura baten arabera, Alexandriara heldutako lehenengo kristaua Markos deuna izan zen, K. o. 63an. Tradizio berberak dio aurreneko kristautasunera bihurtutakoa Aniano izan zela. Markos deunak haren eskuko zauria sendatzeaz gain, kristautasunaz hitz egin zion. Garai hauetatik aurrera, Alexandriako eta Egiptoko kristauek tradizio ebanjeliko handia izan zuten. Markos deuna jazarrita izan zen Neron enperadorearen garaian. Azkenean, 68an martirizatua eta erailda. Ordutik  eta Trajano enperadorearen garaia arte (II. mendearen hasieran), kristauek jazarpenen beldur, beren sineskerak ezkutatu zituzten. Geroago, Alexandrian eta Nilo ibaiaren luzeran, tolerantzia hedatu zen.

Bigarren mendean, Pantenok eta beranduago Alexandriako Klementek eta bere ikasleak Origenes teologiazko eskola ezarri zuten -Alexandriako eskola katekista-, baina kristandadeak mesfidantzaz ikusi zuen. Konstantino I.a Handia enperadorearen garaian, Afrikako iparraldean eta Alexandrian liskar larriak zeuden kristau komunitatearekin. Tentsio horiek zismara eraman zuten. Haustura honetan zerikusi handia izan zuten Arrio presbiteroak eta bere doktrinak, arrianismoak. Hori dela eta, enperadoreak Nizea kontzilioa konbokatu zuen, non kredoaren oinarriak ezarri baitziren.

Beste aldetik, garai hartako hiri garrantzitsuenen artean (Konstantinopla eta Alexandria) lehia sortu zen. Norgehiagoka honetan monofisitek eta Kalzedoniako ortodoxoek Kristoren natura eztabaidatzen zuten.

Kristauen arteko borrokek jarraitu zutenez, Justiniano I.a enperadoreak 553an  Konstantinoplako II. Kontzilioa antolatu zuen. Han Alexandriarren ortodoxia heretikotzat hartu zen. Enperadore honen azken urteetan Siriako monofisitek beste kristauen aparteko eliza bat, berezko egiturarekin, eratu zuten.

Arabiarrek Egipto konkistatzean 641ean, hango kristauei qubt deitu zioten, hortik kopto hitza. Kristoren gurutzearen sinboloari dagokionez, Alexandrian hasi zen erabiltzen. Katakonbetan ez zen existitzen ezta Konstantinoren labaruan ere, non Krismon bat baitzegoen.

Islama[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musulmanen konkistaren garaian, Alexandria Mediterraneoko hiri garrantzitsuenetariko bat zen. Bere patriarkak, Zirok, inbaditzaileen aurrean 641eko irailean kapitulatu zuen. Gobernu inperialak errendizioa onartu ez zuenez, alexandriarrak musulmanen kontra altxarazi zituen. Hamalau hilabeteko setioren ondoren, musulmanek hiria 642an konkistatu zuten. Eutikio historialariak gutun bat aipatzen du (ilberriaren ostiralean idatzitakoa, Hejirako 20. urtean) non komandante musulmanak, Amr ibn al-Asek, hirian sartzean Mahomaren bigarren ondorengoari, Umar ibn al-Jatabbi, Alexandriako inbentarioa bidali zion: “4.000 jauregi, 12.000 koipe-merkatari, 12.000 lorazain, 40.000 judu, 400 antzoki eta aisialdirako toki”. Ibn al-Kiftik jakintsuen kronikan adierazten du Liburutegi Handia birrindu zela. Posible da arabiarrek liburu asko erretzea baina ordurako Liburutegi Handia eta Serapeoarena ez ziren existitzen. Hauek aspaldidanik desagertuta zeuden erromatarren guda zibiletan, hondamendi naturalen erruz eta koptoen fanatismoarengatik. Egipto birkonkistatzeko flota inperial bat lehorreratu zen Alexandrian 645ean, baina arabiarrek armada hau garaitu zuten. Setio berri eta luze baten ondoren, 646an, arabiarrek hiria hirugarrenez hartu zuten eta geroago birrindu bizantziarrek lubakitu ez zitezkeen itsasoaren laguntzarekin. Honela 975 urteko lotura mundu greko-latindarrarekin amaitu ziren. Hiria 811 eta 827ren bitartean, pirata andaluziarren esku egon zen, geroago arabiarrek kontrolatu zuten. Veneziako nabigatzaileek Markos deunaren gorpua 828an hiritik berreskuratu zuten eta espresuki helburu horrekin eraikitako Veneziako Markos deunaren basilikan utzi zuten. Gainbehera luze baten ondoren, Gurutzaden garaian Alexandria birsortu zen eta oparotasunezko aldia bizi zen merkataritzari esker. Aragoitarrek, genoarrek eta veneziarrek, ekialdetik zetozen produktuak Itsas Gorriaren zehar, banatzen zituzten. Gurutzatuek, Txipreko Pedro erregeak zuzenduta, arpilatu zuten hiria. Beranduago, XIV. eta XV. mendeetan Veneziak, konkurrentziarik gabe, Alexandriako biltegia erabili zuen Europan espeziak banatzeko. Monopolio hau desagertu zen portugaldarrek 1498an Lurmuturreko bidea zabaldu zutenean. Data honetan Veneziako gainbehera komertziala hasten da. Napoleon heldu zenerako XIX. mendearen hasieran, Alexandria 7.000 biztanleko herria zen. Mehemet Alik-ek mende horretan Alexandria berreraiki zuen eta Egiptoko porturik handiena bilakatu zuen. Britainiar flotak 1882an portua bonbardatzearen ondorioz sute handia piztu zen. Beduinoek abagunea aprobetxatu zuten hiria arpilatzeko. Hilabete bat geroago, britainiar armada sendo bat lehorreratzearekin Egiptoren gaineko britainiar protektoratua hasi zen.

Alexandriako juduak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elefantinako papiroek Alexandriako komunitate juduaz informatzen gaituzte, K. a. 586. urtean Nabukodonosor II.ak Jerusalem konkistatu ondoren. Hala ere, badaude datuak Manases garaiko kokaleku juduez ere. Lagida dinastiatik, diasporako juduak hirian ezarri ziren. Museoak erakarrita eta paganoen tolerantzia zela eta, gune intelektual bat eta hebrear ikasketazko eskola bat sortu zuten. Juduek, edozien greziar hiritar bezala, eskubide zibil guztiak zituzten, baina politikoki komunitate independente bat osatzen zuten, nahiz eta pertsiarren, Ptolomeo dinastiaren eta beranduago erromatarren menpekoak izan. Diasporako karguak mantentzen zituzten: arkonteak gai administratiboez eta judizialez arduratzen zirenak; artxisinagogoak kultua zuen ardura eta etnarka botere zibilak zuena Egiptoko edo Erromatar inperioko funtzionarioekin arazoak konpontzeko. Alexandriako populazioaz aparteko talde etniko bat osatu zuten. Bere isolamendu linguistiko, ekonomiko eta kulturalak baimentzen zien, arraza, erlijioa, antzinako legea eta ohiturak mantentzea. Erromatarrek, inperio baino lehenago haien aliatuak izanik, zenbait pribilegio eman zieten, adibidez sabbat ospakizuna ahal izatea. Alabaina, Alexandriako greziar idazleek juduen kontrako sentimendua berotu zuten, esklusibismo, zakarkeriaz eta leialtasun falta haiei leporatuz. Seguru asko, juduekiko inperioaren tolerantziak egiptiarrak haserretzen zuen, zeren eta egiptiarrak, greziar eta geroago erromatarren menpean baitzeuden. Samintasun hau juduen aurkako xenofobia bilakatu zen. Herriko bekaizkeriak juduen loraldiarekin zerikusi zuen eta lehenengo idatzitako erasoei hasiera eman zion. Hauetariko baten ondorioz, Apion eragindakoa K. o. 38an, milaka juduak hil ziren. Halere, bi pertsona jarri ziren Apionen kontra: Flavio Josefo “Apionen kontra” obra idatzi zuena eta Filon Alexandriako filosofoa. Azken honek delegazio bat zuzendu zuen Kaligularekin hitz egiteko hiriko bortizkeriarekin bukatzeko asmoz. Juduak monoteistak izanik, enperadorearen gurtza ofiziala egiteari uko egin zioten eta bitan matxinatu ziren, erromatarren erantzun gogorra eraginez. Errepresioak Alexandriako populazioa detxematu zuen (eta Jerusalemekoa ere), K. o. II. mendean hiriko %40 osatzen zuena. Aurrerantzean, greziar eta juduen arteko harremanak tirabiratsuak bilakatu ziren Alexandria antisemitismoaren gunea bilakatu arte. Lisimako, Alexandriako Liburutegiaren zuzendaria, juduen kontrako iskanbilen sortzaileren bat izan zen. Hurrengo mendeetan Egipto juduentzat toki seguru bazen ere, Alexandrian, tradizio antisemita eusten, aldian behin biolentzia pizten zen.

Alexandriako eskola judua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Helenizatutako juduek, haien erlijiokideen gainean eragina handia izan zuten. Bereziki seleuziden eta asmoneoien garaian. Biblia, hirurogetahamarreko bertsioa izenekoa, greziera itzuli zuten K. a. III. eta II. mendeetan. Honetaz gain, hizkuntz honetan hebrear literatura ugari idatzi zuten. Ezagunen artean: Aristearen gutuna, Orakulu ulergaitzak eta Salomonen jakintzaren liburua. Egileen artean Eupolemo, Artipon Demetrio, Ariston eta Filon ditugu. Filosofia greziarrak nabarmen eragin zuen Alexandriako eskolan. Juduek uste zuten greziar filosofian kontzeptu moral eta espiritual asko bateragarriak zirela Moisesen Legearekin. Honen arabera, filosofo greziarrek, Platonek bereziki, iturri honetatik edan zuten. Horren froga interpretazio alegorikoa zen, Palestinako juduek erabiltzen zutena eta greziar inguruetan oso preziatua zena. Ezagututako lehenengo ordezkaria Aristobulo zen. Honi buruz bakarrik dakigu Alexandrian bizi zela Ptolomeo VI Filometerren garaian. Aditu horrek pasarte biblikoak modu alegorikoan adierazten zituen, Biblia eta mito grekoen arteko sailtasunak erraztuz. Filon, Jesukristoren garaikidea, ideia greziarrak eta juduak sistematikoki lotzen zituen. Bera da Plotinoren neoplatonismoaren aitzindaria eta Elizako Gurasoenak ere. Alexandriako Eskola exegetikoa, greziar filosofia eta kristaunasuna bateratu nahi zuena, juduarena ondorengotzat hartzen zen. Erromatar enperadoreen erlijio monoteisten kontrako jazarpenek amaiera eman zioten jarduera literarioei.

Juduak Alexandrian XX. mendean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hainbat mendeko elkarbizitza baketsuaz eta gero, 1940ko hamarkadan Egiptoko juduek jazarpenak eta atentatuak jasan zituzten. Israelgo independentzia eta 1948ko arabiar-israeldar gerraren ondoren, 100.000 judu inguru susmagarritzat hartuta, haien kontrako areriotasuna gero eta handiagoa izan zen. Egoera okerrera joan zen Suezko krisialdiarekin: 25.000 juduren bat traizioz egotzita izan ondoren, beraien ondasunak eta lurrak konfiskaturik izan ziren. Haietariko talderik handienak Israelen bilatu zuen babesa, baina beste batzuk Frantziara eta Amerikara emigratu zuten. Urte gutxitan, juduen Egiptoko milaka urteko presentzia desagertu zen, Alexandriako komunitatea barne, arabiartze eta islamizazio baino lehenagokoa zena.

Alexandria modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaurko Alexandria penintsula baten gainean kokatuta dago. Faros irlaraino hedatzen da eta lehorrez, ekialdeko porturaino. Alderdi kontinentalean europarrak bizi dira, penintsulan, berriz, auzo egiptiarra dago.

Portu-hiria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinatik, Alexandriak bi portu izan ditu. 1870ean harri-lubeta bat egin zen, 1906an berriztu zena. Harri-lubeta honek mendebaldeko portua luzatzeaz gain, ekialdeko Mediterraneoko porturik onena bilakatu du, Egiptoko itsas-trafikoaren % 80ri eusten diona, zingo handiko 250 itsaontzi jasotzeaz gai delako. Zonalde honetan, Suez-El Kairo-Alexandria oliobidearen terminala dago, petrolio findegi bat, merkatal gunea, aduana eta anitz biltegi. Arrantza-ontziek ere hemen dute beren basea. Ekialdeko portua kirol-portua bilakatu da. Hiriko eraikin erlijiosorik garrantzitsuena Abu al-Abbas al-Mursi meskita da, XIII. mendeko murtziar jeke batek eraikitakoa, alexandriar arrantzaleen patroia.

1882ko gatazka[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1882ko ekainaren 11n, mugimendu xenofobo bat Alexandrian sortu zen eta berandu gabe, Nilo deltako beste hirietara hedatu zen. Mugimendu honen bortizkeriaren ondorioz 200 atzerritar inguru hil ziren. Gatazkaren jatorria zen Alexandriako portuan frantziar eta ingelesen ontziteriaren sarrera, Jediwe Tewfik jekearen uzkailtzea ekiditzeko. 1882ko uztailaren 11n, britainiar ontziteriak hiria bonbardatu eta okupatu zuen. Urte horren irailaren 13an, Egipto protekturatu britanikoa bilakatu zen. Egoera horrek 1946 arte jarraitu zuen.

Gaur egungo Alexandria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XXI. mendeko Alexandria hiri modernoa da, lauki trazadurakoa (plan hipodamikoa), greziar erara edo XIX. mendeko europarrera, islamiar hiri laberintikoarekin konparatuz gero oso desberdina. Alexandria kotoiaren merkatal gunea da, estatuko nekazal produkturik garrantzitsuena. Baditu ehungintza, industria kimikoak, eraikin mekaniko, nabalekoak eta banku-gune bat ere. Bere aireportua Egiptoko bigarrena da, nazioarteko trafiko handia duena. Toshka edo New Valley Plana, 1997an inauguratu zen. Honen helburua zen Nilo aranaren delta alternatiboa eta paraleloa egitea, basamortuko lurrak eskuratzeko eta negozioak zabaltzeko. Nazioarteko komunitateak, UNESCOren bidez, Alexandriaren Antzinako Liburutegiaren Berregitearen proeiektua finantzatu zuen. Liburutegi honen aretoak dira: hitzaldi-gunea, zientzietako museoa, planetarioa, ikasketa-gunea, Instituto Kaligrafikoa eta Museoa. Bere hedadura 85.000m2 koa da eta zortzi milio liburu inguru ditu, (euskaraz badaude ere)[5], antzinako 100.000 eskuizkribu eta 10.000 liburu arraro. Honetaz gain, baditu ikus-entzunezko materiala eta data baseak ere.

Bizitza soziala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Itsasoaren hurbil egoteak erraztu du janzteko ohiturak. Kairon baino erlaxuatuagoak badira ere, toki publikoetan (hondartzan edo kafetegietan) oraindik ere puritanismoa da nagusi gizonezko guneak direlako. Otoitzaldiak errespetatzen dira eta alkohola, Kairon nahiko usua dena, hemen arraroa da. Eguraldi ona denean, biztanleak kalean daude edo kornitxean (20 km.ko itsas ondoko paseoa), kafetegietan dominora jolazten eta ohiko ur-pipa erretzen edo erosketak egiten. Mohamed Ali enparantzatik barneko zonaldera hiri guztia ohiko zoko eta merkatalgune modernoaren nahasketa da. Hondartzaren amaieran, Qaytbay gotorlekua, itsas-museoa eta mezkita bat dituena, bilerak egiteko toki bat bilakatu da. Handik, tea hartzen den bitartean, hiria begietsi daiteke. Alexandriako bizitza oso kosmopolita eta mendebaldekoa zen XX. mendearen hasieran. Hori desagertu zen errepublika aldarrikatu zenean eta Suezko krisialdiarekin. Europar eta judutar komunitateen emigrazioarekin batera kosmopolitismoa joan zen. Azken urte hauetan gatazka erlijiosoak sortu dira koptoen (populazioaren %10) eta islamiar erradikalen artean.

Monumentuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinako monumentu horiek, Alexandriako historian agertzen direnak, gehienak desagertu dira. Hauetariko sakabanatutako aztarna batzuk baino ez dira geratzen.

Greko-erromatar aldia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Itsasargia: Ptolomeo II.ak agindu zuen egitea eta historiaren arabera antzinako munduko Zazpi Miraren bat zen. Berriki urpeko ikerketak egin dira eta, dirudienez, dorre horren aztarna asko aurkitu dira.
  • Ponpeioren zutabea: Serapeoko edo Serapis jainko egiptiarraren tenpluko parte bat zen. Gaur egun kokatuta dago Rakotis barrutiaren mendixka baten gainean.
  • Serapeo: Tenplu honen ezer gutxi geratzen da: tunel batzuk, kriptak eta horma-hilobiak eta marmolezko zenbait zutabe.
  • Zesareuma Teofiloren armadak desagertaraziko monumenturen bat da. Bere ordez Saad Zaghloul alexandriar nazionalistaren estatua dago.
  • Quaitbay gotorlekua: Defentsarako gotorleku hau izen bereko sultanak agindu zuen eraikitzea. Oso erakargarria da jakitea bere kokapena eta antzinako itsasargiarena berbera dela.
  • Anfushi hilobiak, 1901 eta 1921 urteen artean aurkitutakoak.
  • El Shatby hilobiak.
  • I. eta II. mendeetako Kom el Shukafa katakonbak.
  • Erromatar antzokia eta txorien villa.
  • Taposiris Magna tenplua, Alexandria fundazioaren garaikidea. Honen kanpoko harresiarez aztarnak eta pilono bat baino ez daude.

Meskitak, elizak eta jauregiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Meskita Terbana, greko-erromatar monumentuen hondarrekin eginda.
  • Abbu El Mursi mezkita
  • Motazah jauregia, errege familiaren udako egoitza izan zena. Egiptoko jedibea (erregeordea) Abbas IIak agindu zuen erikitzea (1892-1914). Europar estiloko lorategiez inguratuta dago.
  • Deikunderen katedral ortodoxo greziarra.
  • El Swesrian eliza greziar ortodoxoa.
  • Katalin deunaren eliza katoliko erromatarra.
  • Markos donearen eliza koptoa.
  • Sinagoga judua.

Museoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Museo greko-erromatarra, Abbas Helmi II.aren agintaldian, 1893an, eraikitakoa. Gehienbat arte alexandriarrari buruzkoa da.
  • Alexandriako Museo Nazionalak, 2003an inauguratuta, faroien, greko-erromatarraren, koptoaren, arabiarraren aldiaren eta XX. mendeko artea barne du.
  • Urperatutako monumentuak. XX. mendearen azken hamarkadan Antigoalekoko Kontseiluak eta Antigoalekoko Europar Institutuak ikerketa proiektu bat portuaren ekialdeko zonaldean burutu zuten. Emaitzak harrigarriak izan ziren eta aurkitutako aztarnei esker tokiko ikasketa egin zen bere historia ezagutzeko.
  • Kavafis Museoa, greziar poetaren etxean kokatuta.

Alexandriar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herri eta hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Alexandria Aldatu lotura Wikidatan