Mohandas Karamchand Gandhi

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Mahatma Gandhi
Mahatma Gandhi
Mohandas Karamchand Gandhi 1929an
Datu pertsonalak
Izen osoa Mohandas Karamchand Gandhi
Jaio 1869ko urriaren 2a
Porbandar (India)
Hil 1948ko urtarrilaren 30a
New Delhi (India)

Mohandas Karamchand Gandhi (gujarateraz: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, mohandās karamchand gā̃dhī; Porbandar, India, 1869ko urriaren 2a - New Delhi, India, 1948ko urtarrilaren 30a) abokatua, politikaria eta buruzagi erlijiosoa izan zen. Mahātmā Gandhi izenaz egin zen ezaguna (sanskritoz: mahā ātmā, «arima handia»). Indiako estatuaren sortzaileetariko bat izan zen, eta Bapu izena ere ematen diote han, gujarateraz બાપુ bāpu hitzak «aita» esan nahi baitu. Mahatmaren filosofiak bakezaletasuna iraultzarako bitarteko gisa aldarrikatzen du. Bizitza osoan, mota guztietako indarkeriaren aurka egin zuen. Ekonomiari buruz, uste zuen kapitala ez dela lanaren gainetik jarri behar, ezta alderantziz ere, bi ideiak arriskutsuak zirelako. Oreka aurkitu behar zen, biak zirelako garrantzi handikoak garapenerako. Oso bizimodu umila izan zuen, soinean zeramatzan arropak berak egiten zituen. Begetarianoa zen.

XIX. mendean erreforma garrantzitsuak gertatu ziren Indian. Mugimendu horiek Hinduismo tradizionala, erreforma sozial eta ideia politiko berriekin elkartzea zuten helburu. Arlo horretan, Gandhik eragin handia izan zuen. 1918tik aurrera, indiar mugimendu nazionalistaren buruzagia izan zen. Borrokatzeko metodo berriak ezarri (grebak, gose grebak) eta borroka armatuari uko egin zion, britainiar dominatzaileei eusteko bakezaletasuna bultzatuz. Kontzientziari egin behar zitzaion so eta desobedientzia zibila ere aldarrikatu zuen; tradizio indioetara itzultzeko deia egin zuen. Lev Tolstoirekin gutunak gurutzatu zituen, bortizkeriaren aurkako kontzeptuan haren eragina baitzegoen. Gatzaren martxa egin zuen, gatzaren gaineko zergaren aurkako manifestazio handi batek India osoa zeharkatu ondoren.

Askotan espetxeratu zuten eta berehala hartu zuten heroi ospea. 1931n, Londresen izan zen hitzaldi bat ematen eta Indiaren independentzia aldarrikatu zuen. Kongresuan, eskuinarekin elkartu zen eta Nehru bere jarraitzailearekin arazoak izan zituen, hura ezkerraren ordezkari baitzen. 1942an, Londresek Richard Stafford Cripps bidali zuen bitartekari nazionalistekin negoziatzeko, baina ez zuten irtenbiderik aurkitu eta erradikalizatu egin ziren. Gandhi eta emazte Kasturba kartzelan sartu zituzten eta hantxe hil zitzaion andrea. Berak, berriz, 21 eguneko baraualdia egin zuen.

Indiaren independentziarako funtsezko eginkizuna egin zuen, baina Pakistan banatu izanak asko desanimatu zuen. Independentziaren ondoren, Gandhi Indiako gizartea eraldatzen saiatu zen eta maila behereneko kastak integratzeko ahalegina egin zuen (shudrá edo esklaboak, pariak edo ukiezinak eta mlecha edo barbaroak), nekazari guneak garatzen saiatu zen bezalaxe. Ez zituen Indiaren independentziaren ondoren etorri ziren erlijio istiluak ontzat hartu; aitzitik, hinduen lurraldeetako musulmanak defendatu zituen. Horregatik, 1948ko urtarrilaren 30ean, 78 urte zituela, Nathuram Godsek, indiar integrista fanatikoak hil zuen. Errautsak Ganges ibaira bota zituzten.

Haren printzipioek gerora arrazismoaren aurka eta demokraziaren alde borroka egin izan duten pertsonaia ugari inspiratu zituzten; besteak beste, Martin Luther King, Jr. eta Nelson Mandela.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mohandas Gandhi gaztea

Mohandas Gandhi gaurko Guyarateko Porbandarren jaio zen (India).

Aita Karamchand Gandhi izan zen, Porbandarreko diwana (lehen ministroa). Sendia vaisia kastakoa zen, merkatariak. Ama, Putlibai, aitaren laugarren emaztea zen eta eragin handia izan zuen Gandhiren haurtzaroan. Oso gazte ikasi zuen mutilak ez ziola bizirik zegoenari minik egin behar, komeni zela begetariano izatea, baraualdiak egokiak zirela eta tolerantea izan behar zela beste sineskera eta erlijioekin.

Hamahiru urte zituenean, gurasoek Kasturba Makharjirekin ezkondu zuten, bera baino urtebete zaharragoa zen neskatila batekin; lau seme-alaba izan zituzten.

Gandhi ez zen ikasle aparta izan Porbandarreko eskolan eta Rajkoten ere ez zen bereziki nabarmendu. 1887an Mumbaiko Unibertsitatea sartzeko azterketa gainditu eta Bhavnagarren matrikulatu zen, Samaldasesko Eskolan. Ez zen denbora luzean ibili han eta Ingalaterrara joateko aukera izan zuen, Londresko unibertsitatean Zuzenbidea ikasteko. Lizentziatu eta Indiara itzuli zen.

Mumbain abokatu lanak egiten saiatu zen, baina ez zuen arrakasta handirik izan eta Rajkotera itzuli zen; gorabeherak izan zituen britainiar ofizial batekin eta lana utzi beharrean izan zen.

Lana Hegoafrikan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karamchand Gandhi, Gandhiren aita
Putlibai Gandhi, Mohandasen ama
Mohandas Gandhi, 1883an
Mohandas Gandhi, 1886an
Mohandas Gandhi, 1891n

1893an, KwaZulu-Natalen (Hegoafrika) lan egiten zuen konpainia batekin sinatu zuen kontratua. 150.000 indiar bizi ziren han eta Gandhik haien egoerari erreparatu zion, baita Hegoafrikako lege diskriminatzaileen aurka egin ere. Hortxe hasi zen erresistentzia pasiboa eta desobedientzia zibila erabiltzen.

Urte batzuk pasatu ziren, gertakari zehatz batek aktibismo politikoa piztu zioen arte. Pretoriarantz zihoan trenez eta Pietermaritzburgeko geltokian jaistera behartu zuten, ez baitzuen hirugarren klasera, arraza beltzekoek erabiltzen zutenera, aldatu nahi izan.

Beste behin, diligentzian zihoan eta arraza zuriko bidaiari bat sartu zen. Gandhik ez zion eserlekua utzi nahi izan eta gidariak abokatua jo egin zuen. Irain eta mespretxu ugari jasan zituen bidaia hartan: indiarra zelako, ez zioten ostaturik eman nahi.

Bizipen horiek guztiek Hegoafrikan arraza beltzak zituen arazoetara hurbildu zuten eta, arrazakeria eta injustizia jasan eta gero, gizartearen egoera zalantzan jartzera eraman zuten.

Kontratua bukatu zitzaion eta Indiara itzultzeko prestatu zen. Durbanen agurtzeko festa antolatzen ari zela, KwaZulu-Nataleko Asanblada Legegilean indiarrak botorik gabe utziko zituen legea prestatzen ari zirela jakin zuen egunkarian. Bertan behera utzi zituen Indiara joateko asmoak eta eskariak egiteari ekin zion, bai KwaZulu-Nataleko asanbladari, baita britainiar gobernuari ere, legea onartua ez zedin izan. Ez zuen helburua lortu eta legeak aurrera egin zuen, baina Hegoafrikako indiarrek jasaten zuten arraza diskriminazio gaineko atentzioa erakarri zuen.

Egonaldia luzatuz, 1894an, KwaZulu-Nataleko Legebiltzarreko Alderdi Indiarra sortu zuen eta, erakunde honekin, Hegoafrikako indiar komunitatea bildu zuen, prentsa eta gobernuari diskriminazio eta eskubide zibilen urratzeen ebidentzia ugari bidaliz.

Indiara joan zen emaztea eta seme-alaben bila eta, 1897ko urtarrilean, berriro zetorren Hegoafrikara. Arraza zuriko gizon talde batek eraso zion eta egurra eman zion. Ondoren, bere bizitza osoan zehar egingo zuenari jarraituz, ez zituen salatu.

Hegoafrikako gerran, hasiera batean, Gandhik indiarrak, eskubide osoko hiritar izan nahi bazuten, parte hartu beharrean zeudela uste zuen. Borrokan egingo ez zuten boluntario taldeak antolatu zituen, britainiarrei laguntzeko. Hala ere, gerra amaitzean, indiarren egoerak ez zuen onera egingo.

1906an, Transvaaleko gobernuak indiar orok erregistratu behar zuela promulgatu zuen eta honek protesta itzela eragin zuen Johannesburgon. Hau izan zen Gandhik satyagraha, biolentziarik gabeko protesta, erabiliko zuen lehen aldia.

Gandhik indiarrak lege berriaren aurkako protestara animatu zituen, baina biolentziarik gabe eta gobernuak ezarritako zigorra jasanez. Desafioak 7 urtez iraun zuen eta milaka indiar kartzelaratu, jipoitu eta fusilatu ere egin zituzten. Erregistratzeari uko egin zioten eta derrigortutako erregistro txartelak erre zituzten, beti biolentziara jo gabe.

Gobernuak indiarren protesta erreprimitzea lortu zuen, baina atzerrian izan zuten Hegoafrikako gobernuak erabiltzen zituen metodo bortitzen berri eta, Jan Christian Smuts jeneralak Gandhirekin soluzio bat negoziatu behar izan zuen.

Inspirazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mohandas Gandhi eta emazte Kasturba, 1902an
Kasturba Gandhi, lau seme-alabekin
Mohandas Gandhi Johannesburgen, 1905ean
Mohandas Gandhi eta Kasturba, 1914an
Mohandas Gandhi eta Kasturba

Hegoafrikan eman zituen urteetan zehar, Bhagavad Gita izan zen Mohandasen inspirazioa eta baita Tolstoiren liburuak ere. 1880ko hamarkadan, autore hau anarkismo kristaurantzerako bidean sartu zen eta Gandhik hura 1910ean hil arteko harremana mantendu zuen.

Henry David Thoreau estatubatuarra, Desobedientzia Zibila entseguaren autorea, izan zen Gandhiren beste inspirazio iturrietako bat. Gandhi bera ere gaur egun anarkismo bakezalearen ordezkari kontsideratuta dago.

Indiara bueltan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gandhi gorutan
Mohandas Gandhi, 1915ean
Mohandas Gandhi Gatzaren Martxan
Gandhi 1931n
Nehru eta Gandhi

1915ean, Gandhi Indiara itzuli zen. Garai honetarako, bizimodua aldatuta zuen, Indiako ohitura tradizionalenak praktikan jarriz. Egunkari berri bat sortu eta abokatu lanetan hastekotan ibili zen, baina Gopal Krishna Gokhalek nazioarentzako garrantzi handiko pertsona zela sinestarazi zion.

Gandhi eta emazte Kasturba India osoan bidaiatzen ibili ziren. Korrespondentzia aberatsa zeraman pertsonaia garrantzitsuekin eta dietarekin esperimentatzen jarraitu zuen, erlijioa eta filosofian eta, batez ere, politikan, sakonduz.

Lankidetzarik eza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Politika arloan, Lehen Mundu Gerra eta gero, Gandhiren pentsaera argi zegoen. Hona hemen 1922an egin zen Gandhiren deklarazioa: "Britania Handiarekin elkartzeak India politikan eta ekonomian herririk indargabeena bihurtu zuela atera nuen ondoriotzat (...). Ingelesak etorri aurretik, Indiak eho eta irun egiten zuen milioika langabetuek nekazaritzako errekurtso eskasei irauteko gutxienekoa gehitu ahal izateko beste. Etxeko industria hori Indiaren bizitzan oso garrantzitsua zen eta hondatu egin dute bide anker eta krudelekin (...). Hirietako biztanleek ez dakite Indiako masak goseak erdi hilik, elikagai faltaz hiltzen doazela; ez dakite euren erosotasun arbuiagarria atzerritar zapaltzailearengandik hartzen duten dirutik datorrela eta diru eta ondasun horiei masei kendu zaizkiela. Ez dira konturatzen Legeak Indian ezarritako gobernua masak zapaltzeko baino ez dela (...). Nire iritziz, txarrarekin ez elkartzea onarekin elkartzea bezain betebehar argia da (...). Nik herritarrei erakutsi nahi izan diet indarkeriazko elkartasunak txarra handitu baino ez duela egiten eta txarrak indarkeriaz bakarrik irauten duenez, txarra indartu nahi ez bagenuen, beharrezkoa zen indarkeriari uko egitea. Indarkeriarik ezak txarrarekin bat egin ez izateagatik irabazitako zigorraren menpe borondatez jartzea dakar."

Mohandas Gandhiren deklarazioa 1922an egin zen "Prozezu handia" izenekoan, 1921ean India Gaztea (Young India) aldizkarian ateratako artikulu idatziengatik.

Bigarren Mundu Gerra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1939an, Alemaniak Polonia inbaditu zuenean, Bigarren Mundu Gerra hasi zen. Hasiera batean, Gandhi indiferentzia eta britainiarren kontrako biolentziaren aurkakoa izan zen, baina, herriari galdetu gabe, India gerran sartu zuten eta Legebiltzarreko liderrak haserretu egin ziren, denek dimisioa aurkeztu zutelarik.

Eztabaida luzeak izan ziren eta Gandhik askatasun demokratikoaren alde egiten zen gerran ez zutela parte hartu nahi deklaratu zuen, askatasun hori Indiari ukatzen zitzaiolako. Gerra aurrera zihoan heinean, Gandhi independentziarako eta britainiarrak Indiatik bidaltzeko urratsak ematen hasi zen.

Indiarentzako, mugimendu indartsuena izan zen hura; atxilotuen zerrenda bukaezina zen eta biolentzia erabatekoa. Poliziak milaka indiar hil edo zauritu zituen eta kartzelak lepo zeuden.

Gandhik eta haren jarraitzaileek ez zuten gerran lagunduko, independentzia ez bazuten lortzen. Liderrak askatasuna lortzeko ahimsa (biolentziarik ez) eta karó ia maró (emandakoa edo hartutakoa) praktikan jartzera deitu zituen.

1942ko abuztuaren 9an, britainiarrek Gandhi kartzelan sartu zuten eta bi urte eman behar izan zituen Puneko Aga Khanen jauregian. Mohandasen bizitzak bi zartako handi jaso zituen; bihotzeko batek bere idazkari Mahadev Desai hil zuen bat-batean, 42 urterekin; eta 1944ko otsailean Kasturba emaztea hil zen, 18 hilabetez kartzelan egon ondoren. 6 astez malariak jota egon zen, eta 1944ko maiatzaren 6an askatu zuten oso ahul zegoelako. Britainiarrek ez zuten kartzelan hiltzerik nahi, indiarren haserrea pizteko beldur.

Gerraren amaieran, britainiarrek agintea indiarren eskuetara transferitzeko agindua eman zuten, baina Gandhik borrokarako deia egin zuen.

Independentzia eta Indiaren banaketa (1945-1947)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gandhi ez zen britainiarren proposamenez fidatzen eta 1946an onartzearen aurka agertu zen.

1946 eta 1947 artean, 5.000 pertsona baino gehiago hil zen indiar eta musulmanen arteko borroketan. Ligak arrakasta izan zuen musulmanak gehiengo ziren guneetan, Punjab, Bengala, Sindh, NWFP edo Balutxistan bezalako lekuetan.

Indiaren banaketa onartu zen Legebiltzarrean, gerra zibilari ekiditeko xedean. Liderrek bazekiten Gandhi kontran zegoela, baina ezinezkoa zen plana aurrera ateratzea honek ez bazuen onartzen, Indian indar ikaragarria baitzuen. Sadar Patel izan zen Gandhiren banatzeko planaren aurreko onespena lortzeko ahalegina egingo zuena.

Gandhik eragin handia zuen indiar eta musulmanen komunitateetan. Bera agertzeak bakarrik, desordenak eta mutinak baretzen zituen eta ez zuen, inolaz ere, India banatzerik nahi.

Bestalde, Musulmandar Ligak hinduek musulmanen gutxiengoa zapaltzen joango zirela uste zuen eta, banaketa zen soluzio bakarra, baina kontuan izan behar zen, era berean, hinduen ondoan, sikh, budista, kristau, jain, parsi eta juduak ere bizi zirela eta horiek denak Indiaren batasunaren aldekoak ziren.

Mohammed Ali Jinnahek aldeko ugari zuen Mendebaldeko Punjaben, Sindh, NWFP edo Ekialdeko Bengalan, hau da, gaur egun Pakistan eta Bangladesh osatzen duten gunean. Agintearen eskualdatzea izan zenean, Gandhik ez zuen gainontzeko indiarrek bezala prestatu eta bakar-bakarrik eman zuen eguna Kalkutan.

Erailketa eta azken hitzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1948ko urtarrilaren 30ean, Gandhi errezatzera zihoan, New Delhiko Birla Bhavanen asasinatu zutenean. 78 urte zituen Nathuram Godsek tiroz hil zuenean. Badirudi erradikal hark Indiako ultra eskuinarekin zerikusia zuela, Hindu Hahasabha alderdiarekin adibidez, eta haiek gobernua ahultzen zuen errua botatzen zioten.

Godse eta haren lagun Narayan Apte epaitu eta heriotza-zigorrera kondenatu zituzten. 1949ko azaroaren 15ean, urkatu zuten. Vinayak Damodar Savarkar, Hahasabha alderdiko presidentea eta hilketaren sustatzaile kontsideratzen dena, berriz, aske geratu zen, kondenatzeko probarik ez zelako lortu.

Hil aurretik esandako hitzak hauek izan ziren:

  • Hey, Rama!.

Espiritualismoak lagundu zion azken unean ere, eta bere herriarentzako bakearen bilatze idealista bat dago tartean. Haren omenez, hitz horiek New Delhin eraikitako monumentuan idatzita daude .



Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Mohandas Karamchand Gandhi Aldatu lotura Wikidatan
Wikiesanetan artikulu bat dago honi buruz:
Mahatma Gandhi