Aleman

Wikipedia(e)tik
Alemaniera» orritik birbideratua)
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Alemana
Deutsch
Non mintzatzen den:  Alemania
 Austria
 Suitza
 Luxenburgo
 Liechtenstein
 Belgika
 Italia (Bolzano-Hego Tirol),  Frantzia (Alsazia eta Lorrena)
 Danimarka (Hegoaldeko Jutlandia
Eskualdea: Nagusiki Erdialdeko Europa
Hiztunak: 185 milioi, hauetatik 105 milioik ama-hizkuntza bezala 
Rankina: 10
Hizkuntza familia: Indoeuroparra
 Germaniarra
  Mendebaldeko germaniarra
   Goi-alemana
    Alemana 
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak: Alemania, Austria, Liechtenstein, Suitza, Luxenburgo, Belgika, Europar Batasuna. Tokiko hizkuntza ofiziala: Bolzano-Bozen (Italia), Krahule (Polonia), Vatikano Hiria (Suitzar Goardiaren hizkuntza)
Erakunde araugilea: Rat für deutsche Rechtschreibung
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: de
ISO 639-2: ger (B)  deu (T)
ISO 639-3: deu

 

New Map German World.png
Alemana munduan

   Hizkuntza ofiziala

   Oso mintzatua eta ulertua eta/edo hizkuntza nazionala

   Eskualde mailan mintzatua

 

Alemana[1] (Deutsch) indoeuropar hizkuntza bat da, germaniar hizkuntzen taldekoa. Alemania, Austria, Liechtenstein eta Suitzan hitz egiten da batez ere, eta Mundu osoko 11. hizkuntza da hiztun kopuruarekiko (120 milioi hiztun). Europar Batasuneko hizkuntza mintzatuena da, 100 milioi hiztunekin. Hizkuntza horren euskal izenak alamanen germaniar tribuan du jatorria.

Banaketa geografikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alemana nagusiki Alemania (herrialde honetako biztaleriaren %95a baino gehiagoren ama hikuntza da), Austria (%89) eta Suitzako (%65) hikuntza da. Luxenburgo eta Liechtenstein herrialdeetako hikuntza ofiziala ere bada.

Alemaniar hiztunen komunitateak dituzten beste europar herrialde batzuk honako hauek dira: Italiako iparraldean Bolzano-Hego Tirolgo probintzia), Belgikako alemaniar hiztunak dituzten ekialdeko kantoiak, Frantzian Alsazia eta Lorrena departamentuak, eta azkenik Danimarkan Hegoaldeko Jutlandian hainbat mugako udalerri ere badaude.

Bestalde, alemaniar hiztunen komunitateak Txekiar Errepublika, Eslovakia, Hungaria, Polonia, Errumania, Serbia, Errusia nahiz Kazakhstanen ere topatu litezke.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aldaerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dialektoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alemana germaniar hizkuntzen familiako mendebaldeko adarra osatzen du, germaniar hizkuntzen familia bera indoeuropear hizkuntzen multzoaren barnean dagoelarik. Germaniar dialektoak usadioz bi talde nagusitan banatzen dira: goi-alemana eta behe-alemana.

Alemanaren dialektoen arteko ezberdintasunak nabarmenak dira, honela bada, mugakideak diren dialektoak bakarrik elkar ulertu daitezke. Dialekto batzuk soilik aleman estandarraz mintzatzen diren hiztunentzat ulergaitzak dira.

Goi-alemana[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Behe-alemana[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Behe-alemanezko hitza Goi-alemanezko hitza Euskarazko esanahia
ik ich ni
maken machen egin
Dorp Dorf Udalerri
tussen zwischen artean
op auf gain /gainean
Korf Korb Saski
dat das hori
Appel Apfel Sagar

Inguruko hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikusi: Alemanezko literatura.

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gramatika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gramatika aldetik nahiko hizkuntza konplexua da:

  • Hiru genero daude: maskulinoa, femeninoa eta neutroa, hitzak sailkatzeko arau zehazturik ez dagoelarik. Adibidetzat, har genitzake: der Sohn (semea, maskulinoa), die Frau (femeninoa, emakumea) eta das Mädchen (neutroa, neskatoa).
  • Izenak esaldi eta testuetan beti letra larriz idazten dira adb: der Sohn, die Stadt... (semea, hiria)
  • Hizkuntza nahiko flexiboa da, bai artikuluek, bai adjetiboek eta bai izenek zenbakian, kasuan eta generoan konkordatu egiten dute.
  • Preposizioek ondoren datorren hitzarekin kasu gramatikalean konkordatzen dute:
    • Ich gehe zu dem/zum Arzt: Ni medikuarengana noa.
    • Ich mag ins Kino gehen: Nik gustoko dut zinemara joatea.

Artikuluak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikuluak
Zehaztuak
(bestimmter Artikel)
Singularra
(Euskarazko -a artikulua)
Plurala
(Euskarazko -ak edo -ek artikuluak)
Zehaztugabeak
(unbestimmter Artikel)
Singularra
(Euskarazko "bat" artikulua)
Der (gizonezkoa) Die (gizonezkoa) Ein (gizonezkoa)
Die (emakumezkoa) Die (emakumezkoa) Eine (emakumezkoa)
Das (neutroa) Die (neutroa) Ein (neutroa)

Hitzen pluralak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alemanaz hitzen plurala osatzeko garaian ez da arau finkoren bat jarraitzen, hortaz alemana ikasterakoan hitz bakoitzaren plurala ikasi beste irtenbiderik ez dago. Adibidez:

  • Der Sohn / Die Söhne (Semea / Semeak), Die Schwester / Die Schwestern (Alaba / Alabak) edo Das Haus / Die Häuser (Etxea / Etxeak).

Deklinazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alemanaz hitzak deklinatu egiten dira (euskara edo latinaren gisan), horretarako lau kasu daude: nominatiboa, akusatiboa, datiboa eta genitiboa.


Deklinabidea
Deklinazioa Alemanaz Euskaraz
Nominatiboa
(sujetua)
Der Mann ist hier Gizona hemen dago
Die Frau ist hier Emakumea hemen dago
Das Kind ist hier Umea hemen dago
Akusatiboa
(osagarri zuzena)
Ich treffe den Mann Nik gizona aurkitzen dut
Ich treffe die Frau Nik emakumea aurkitzen dut
Ich treffe das Kind Nik umea aurkitzen dut
Datiboa
(Noren)
Ich sage das dem Mann Nik gizonari hori esan diot
Ich sage das der Frau Nik emakumeari hori esan diot
Ich sage das dem Kind Nik umeari hori esan diot
Genitiboa
(Zeharkako osagarria)
Der Hund des Mannes Gizonaren txakurra
Der Hund der Frau Emakumearen txakurra
Der Hund des Kindes Umearen txakurra

Izenordeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Ich = Ni(k)
  • Du = Hi(k) / Zu(k)
  • Er (gizonezkoa) / Sie (emakumezkoa) / Es (neutroa) = Bera(k) / Hura (Hark)
  • Wir = Gu(k)
  • Ihr = Zuek
  • Sie = Haiek / Berori / Berorrek

Aditza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sein (Izan / Egon)
Orainaldia Lehenaldia Etorkizuna
Ich bin (Ni naiz / Ni nago) Ich war (Ni nintzen / Ni nengoen) Ich werde sein (Ni izango naiz / Ni egongo naiz)
Du bist (Hi haiz / Hi hago) Du warst (Hi hintzen / Hi hengoen) Du wirst sein (Hi izango haiz / Hi egongo haiz)
Er / Sie / Es ist (Bera da / Bera dago) Er / sie / es war (Bera zen / Bera zegoen) Er / sie / es wird sein (Bera izango da / Bera egongo da)
Wir sind (Gu gara / Gu gaude) Wir waren (Gu ginen / Gu geunden) Wir werden sein (Gu izango gara / Gu egongo gara)
Ihr seid (Zuek zarete / Zuek zaudete) Ihr wart (Zuek zineten / Zuek zeundeten) Irh werdet sein (Zuek izango zarete / Zuek egongo zarete)
Sie sind (Haiek dira / Haiek daude) Sie waren (Haiek ziren / Haiek zeuden) Sie werden sein (Haiek izango dira / Haiek egongo dira)
Haben (Eduki)
Orainaldia Lehenaldia Etorkizuna
Ich habe (Nik dut) Ich hatte (Nik nuen) Ich werde haben (Nik izango dut)
Du hast (Hik duk / dun) Du hattest (Hik huen) Du wirst haben (Hik izango duk / dun)
Er / Sie / Es hat (Berak duk) Er / sie / es hatte (Berak zuen) Er / sie / es wird haben (Bera izango du)
Wir haben (Guk dugu) Wir hatten (Gu genuen) Wir werden haben (Guk izango dugu)
Ihr habt (Zuek duzue) Ihr hattet (Zuek zenuten) Irh werdet haben (Zuek izango duzue)
Sie haben (Haiek dute) Sie hatten (Haiek zuten) Sie werden sein (Haiek izango dute)

Oinarrizko esaldiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Guten Tag (formala) = Kaixo/Egun on.
  • Hallo (informala) = Epa / Aupa.
  • Wie geht’s? = Zer moduz?
  • Danke, gut = Ongi, eskerrik asko.
  • Wie heißt du? / Wie heißen Sie? = Zein da zure izena? / Nola deitzen zara?
  • Ich heiße Jürgen = Jürgen izena dut / Jürgen deitzen naiz.
  • Bitte = Mesedez.
  • Bitte sehr! = Ez horregatik!
  • Ja = Bai.
  • Nein = Ez.
  • Hilfe! = Lagundu!
  • Sprichst du Baskisch? = Euskaraz hitz egiten al duzu?
  • Gibt es hier jemanden, der Baskisch spricht? = Ba al dago euskaraz mintzatzen den norbait?
  • Ich kann nicht [so gut] Deutsch sprechen = Ez dut alemanaz [ongi] hitz egiten.
  • Ich verstehe das nicht = Ez dut ulertzen.
  • Wo ist die Toilette? = Non dago komuna?
  • Guten Morgen = Egunon.
  • Guten Abend = Arratsaldeon.
  • Gute nacht = Gabon.
  • Auf Wiedersehen = Agur/ Ikusi arte.

Gramatikak eta hiztegiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Duden: Die Grammatik. Mannheim: Dudenverlag ⁸2009 (alemanez).
  • Duden: Die deutsche Rechtschreibung. Mannheim: Dudenverlag ²⁵2009 (alemanez).
  • Rubio, E.M.: WörterbucHiztegia euskara alemana. Donostia: Elkarlanean 2005.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Aleman Aldatu lotura Wikidatan
Wikipedia
Hizkuntza honek bere Wikipedia du.
Bisita ezazu.