Hegoafrika

Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea
Hego Afrika» orritik birbideratua)

Hegoafrikako Errepublika
Republiek van Suid-Afrika
iRiphabliki yeSewula Afrika
iRiphabliki yomZantsi Afrika
iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika
iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika
Repabliki ya Afrika-Borwa
Rephaboliki ya Afrika Borwa
Rephaboliki ya Aforika Borwa
Riphabliki ra Afrika Dzonga
Riphabuḽiki ya Afurika Tshipemba
Ereserkia: Hegoafrikako ereserki nazionala
Goiburua: !ke e: ǀxarra ǁke
("Batasuna Aniztasunean")
Flag of South Africa.svg
flag of South Africa (en) Itzuli
Coat of arms of South Africa (heraldic).svg
coat of arms of South Africa (en) Itzuli
ZAF orthographic.svg
Geografia
HiriburuaPretoria, Bloemfontein eta Lurmutur Hiria
25°44′47″S 28°11′17″E
Azalera1.221.037 km²
Punturik altuenaMafadi
Punturik sakonenaIndiako Ozeanoa (0 m)
KontinenteaAfrika
MugakideakNamibia, Botswana, Lesotho, Zimbabwe, Eswatini eta Mozambike
Administrazioa
Gobernu-sistemaparliamentary republic (en) Itzuli eta demokrazia ordezkatzaile
Hegoafrikako presidenteaCyril Ramaphosa
Hegoafrikako presidenteaCyril Ramaphosa
LegebiltzarraParliament of South Africa (en) Itzuli
Epai autoritateaConstitutional Court of South Africa (en) Itzuli
Harreman diplomatikoakWikidata logo.svg Ikusi mapa Wikidatan
Zeren kide
Demografia
Biztanleria59.622.350 (2020)
Red Arrow Down.svg0 (2020)
Dentsitatea48,83 bizt/km²
Hizkuntza ofizialak
Erabilitako hizkuntzak
Emankortasun-tasa2,363 (2014)
Eskolaratu gabeko umeak1.815.742 (2005)
Bizi-itxaropena62,774 (2016)
Giniren koefizientea63,1 (2009)
Giza garapen indizea0,699 (2017)
Ekonomia
BPG nominala349.419.343.614,09 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg53.656.658.466,422 (2016)
BPG per capita5.723,97 US$ (2015)
BPG erosketa botere paritarioa767.166.964.845 nazioarteko dolar (2017)
Green Arrow Up.svg24.094.477.227 (2016)
BPG per capita EAPn13.526,189 nazioarteko dolar (2017)
Green Arrow Up.svg260,703 (2016)
BPGaren hazkuntza erreala0,3 % (2016)
Inflazioa6,7 % (2016)
Green Arrow Up.svg1,4 (2015)
Historia
Sorrera data: 1910eko maiatzaren 31
Bestelako informazioa
Aurrezenbakia+27
ISO 3166-1 alpha-2ZA
ISO 3166-1 alpha-3ZAF
Ordu eremua
Elektrizitatea230 V. 50 Hz.Europlug (en) Itzuli, AC power plugs and sockets: British and related types (en) Itzuli, BS 546 (en) Itzuli eta IEC 60906-1 (en) Itzuli
Internet domeinua.za
gov.za

Hegoafrika[1][2][3] Afrika hegoaldeko muturreko estatua da, Atlantiko eta Indiako ozeanoen artean kokatua. Mugakide ditu Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mozambike eta Swazilandia; bestetik, Lesotho guztiz inguratzen du.

Hiru hiriburu ditu: Lurmutur Hiria (legegilea), Pretoria (administratiboa) eta Bloemfontein (judiziala). Hala ere, hiri handiena Johannesburg da.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hegoafrika, satelite iruditik ebakita

Hegoafrika 1.219.080 km² luze-zabal da eta, izenak berak dioen bezala, Afrika kontinentearen hego muturrean dago. Mugakide ditu Namibia, Botswana, Zimbawe, Mozambike, Swazilandia eta Lesotho (azken herrialde hori guztiz inguratzen du). Hegoaldean Itxaropen Onaren Lurmuturra dago, Indiako ozeanoa eta Atlantikoa banatzen dituen lurmutur ezaguna, Lurmutur Hiriari izena ematen diona.

Haren eremu zabala dela-eta, muturreko klimak ditu: hegoaldean eta mendialdean, epela (Mediterraneokoa bezalakoa); ipar-mendebaldean, azpi-tropikala; eta ekialdean, erdi-lehorra. Batez besteko euri prezipitazioa 464 mm-koa da.

Ibai nagusiak hiru hauek dira: Orange (Atlantikora isurtzen da), Vaal eta Limpopo (Indikora isuriak).

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Hegoafrikako historia»
Jan van Riebeck Lurmuturrera iristean

Hegoafrikako historia askotarikoa eta aberatsa da, Historiaurretik hainbat herri, kultura eta etnia bildu eta nahastu baitira. San herriaren —europarrek boskimano deiturikoen— kultura duela gutxienez 25.000 urte dago eta bantuena, duela 2.500.

Historia idatzia europarren etorrerarekin hasi zen. Portugaldarrak iristen lehenengoak izan baziren ere, lurraldea ez zuten kolonizatu. Lehen kolonizatzaileak herbeheretarrak izan ziren, XVIII. mendearen bukaeratik aurrera, britaniarrekin lehian. Azken urteotako historia apartheid izeneko erregimen baztertzaileak eta haren amaierak markatu zuten.

Hizkuntza ofizialak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hegoafrikan hamaika hizkuntza ofizial daude: afrikaansa, ingelesa, ndebelera, iparraldeko sothoera, hegoaldeko sothoera, swaziera, tsongera, tswanera, vendera, xhosera eta zuluera. Kopuruaren aldetik, Indian bakarrik daude gehiago.

Hegoafrikako hizkuntzak.

1996ko Errolda Nazionalaren arabera, ama-hizkuntza mintzatuenak zulua (9,2 milioi hiztun), xhosa (7,2 milioi) eta afrikaansa (5,8 milioi) dira eta bigarren hizkuntza gisa, ingelesa (2,2 milioi hiztun), afrikaansa (1,1 miloi) eta zulua (0,5 milioi).

Horretaz gain, beste zortzi hizkuntza onartzen dira, ofizialak ez badira ere: fanagaloa, khoea, lobedua, nama, ndebelea, phuthia, sana eta Hegoafrikako keinu hizkuntza. Zenbait lurraldetan egoera babestuagoa daukate, baina hiztun kopuru txikia dela eta, ez dute nazio osoko onarpenik. San eta khoikhoi herrien hizkuntzak Namibia eta Botswana aldera hedatzen dira. Nolanahi ere, ehiztari-biltzaile herri horien kultura eta hizkuntza, Afrikako beste herrien aldean hain desberdina, baztertuta egon dira oso, eta galtzeko zorian daude. Hegoafrikar zuri askok beste hizkuntza europarrez hitz egiten dute: portugesez (Angolan eta Mozambiken ere mintzatua), alemanez eta grekoz, besteak beste. Horiekin batera, asiar eta indiar askok Hego Asiako hizkuntzez hitz egiten dute: teluguz, hindiz, gujarateraz eta tamileraz.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Apartheida 1994an amaitzean, Hegoafrikako 4 probintziak eta 10 bantustan independenteak bertan behera geratu eta 9 probintziok sortu ziren:

  1. Lurmutur Mendebaldea (Western Cape): lehengo Lurmutur probintziaren hego-mendebaldea.
  2. Lurmutur Iparraldea (Northern Cape): lehengo Lurmutur probintziaren iparraldea
  3. Lurmutur Ekialdea (Eastern Cape): lehengo Transkei eta Ciskei bantustanak eta lehengo Lurmutur probintziaren hego-ekialdea, gehi Indiako ozeanoko bi hegoafrikar uharteak (Marion eta Eduardo Printzearen uharteak).
  4. KwaZulu-Natal: Natal eta Zululand.
  5. Estatu Askea (Free State): lehengo Orangeko Estatu Librea eta zenbait bantustan
  6. Ipar-mendebaldea (North West): lehengo Transvaal mendebaldea, Lurmutur probintziaren iparraldea eta Bophuthatswana bantustana.
  7. Gauteng: lehengo Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging.
  8. Mpumalanga: lehengo Transvaal ekialdea.
  9. Limpopo: lehengo Transvaal iparraldea.


Hegoafrikar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. 38. araua. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-06-01).
  2. Terminologia Bankua. Euskalterm (Noiz kontsultatua: 2010-06-01).
  3. Hegoafrika sarrera. Elhuyar Hiztegia (Noiz kontsultatua: 2010-06-01).

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]