Edinburgh

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Edinburgh
Dùn Èideann
Edinburrie

—  Hiria eta Autoritate Unitarioa  —
Edinburgh hiriaren ikuspegia Scott Monument gainetik ikusita. Edinburgheko Hiri Zaharra, North Bridge zubia eta atzealdean Arthur's Seat muinoa ikus daitezkelarik.
Edinburgh hiriaren ikuspegia Scott Monument gainetik ikusita. Edinburgheko Hiri Zaharra, North Bridge zubia eta atzealdean Arthur's Seat muinoa ikus daitezkelarik.
Edinburgheko bandera

Edinburgheko armarria

Izen ofiziala City of Edinburgh
Estatua
Herrialdea
Tenientetza
 Erresuma Batua
 Eskozia
Edinburgh
Koordenatuak 55°57′00.37″N 3°11′15.24″W / 55.9501028°N 3.1875667°W / 55.9501028; -3.1875667Koordenatuak: 55°57′00.37″N 3°11′15.24″W / 55.9501028°N 3.1875667°W / 55.9501028; -3.1875667
EdinburghDùn ÈideannEdinburrie non dagoen adierazten duen Eskozia-ko/-go/-eko mapa
Edinburgh
Dùn Èideann
Edinburrie
Eremua 259 km2
Biztanleria 477.660 bizt. (2009)
Dentsitatea 1.844,25 bizt./km²
http://www.edinburgh.gov.uk

Edinburgh[1] (Eskoziako gaeleraz Dùn Èideann, eskozieraz Edinburrie) Eskoziako hiriburua eta bigarren hiririk handiena da, Glasgowren atzetik. Herrialdearen ekialdean kokaturik dago, Fortheko fiordoan. 2010ean 486.120 biztanle zituen.

1437. urtetik aurrera Eskoziako hiriburua da. Argien mendean Edinburgheko Unibertsitateari esker Europako hezkuntza eta kultur hiri garrantzitsuenetako bat izan zen. 1995an UNESCO erakundeak Edinburgheko Hiri Berria eta Hiri Zaharra Gizateriaren Ondare izendatu zituen. Urtero bataz-beste 13 milioi lagunek bisitatu ohi dute, udaro bertan Edinburgh Jaialdi sonatua ospatu ohi delarik.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

"Edinburgh" izena britainierazko zelta hizkuntzako Eidyn leku izenatik dator, hau antzinako galeserazko hainbat aipamenetan ere agertzen delarik.[2][3][4] Kenneth H. Jackson hizkuntzalari eta itzultzaileak "Eidyn" leku izenak gaur egungo Edinburgh hiria dagoen lekua izendatzeko erabilia zela argudiatzen zuen,[5] baina Ifor Williams eta Nora K. Chadwicken arabera, hiriaz gain eremu zabalago bat izendatzen zuela baieztatzen zuten.[6][7] Dena dela, "Eidyn" leku izenak beste tokietan ere biziraun du, adibidez, hamabost milia mendebaldera dauden Dunedin eta Carriden (Caer Eidyn) kokalekuen izenetan.

Gaur egungo Edinburgh hiriaren kokalekua Din Eidyn herrixkarena izan zen, hau Gododdin erresumako dun edo gotorleku bat zelarik.[8] Gaur egungo Eskoziako gaelerazko "Dùn Eideann" izena zuzen-zuzeneran britainierazko Din Eidyn izenetik eratorria da; ingelesezko "Edinburgh" eta eskozierazko "Edinburrie" izenek antzekotasun eta sustrai berbera dute, aurrizkiari -burgh elementua gehituz, hau antzinako ingelesezko burh hitzetik datorrelarik, bere esanahia "burgu" delarik.[9] Beste aipamen batzuren arabera Edinburgh izena antzinako ingelesezko Eadwinesburh izenetik eratorria egonen zen, leku izen hau VII. mendeko Edwin Northumbriakoa erregeari lotua litzatekelarik, erreinu horren barruan egon baitzen.[10] Halaber, gaur egungo adituek azken baieztapen hau ukatu egin ohi dute, Eidyn leku izena Edwin berezko izena baina antzinagokoa dela argudiatuz.[11]

Hiria gotorlekutik banadutako erakunde gisa erregistratutako lehenbiziko datuak XII. mendearen hasierakoak dira, garai honetan errege gutuna eman baizitzaion, 1124an Dabid I.a Eskoziakoak Holyrood abadiari gaur egun hiria dagoen lekuan lursailak eman baizizkion. Honen arabera hiria ezofizialki 1018 eta 1124 bitartean jada eratua izango zen (Malcolm II.a Eskoziakoak secured the Lothian eremua Northumbria erresumako erasoetatik babestu zuen garaia).[12] 1170 inguruan Gilen I.a Eskoziakoak latinez gutun batean "Edenesburch" leku izena aipatu zuen, honela ondorengo 1124ko Dabid I.a Eskoziakoaren aipamena ere baieztatuz.[13]

Ezizenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriak hainbat ezizen ere baditu, horien artean honako hauek: Auld Reekie, Athens of the North ("Iparraldeko Atenas"), Edina, Dunedin...

Aul Reekie ezizenak eskoziera "Tximini Zaharra" edota "Keatu Zaharra" esan nahi du. Hiriak ezizen hau erregai bakarra egurra eta ikatza ziren garaian bertako tximiniek egunero bota ohi zuten ke kopuru handiari zor dio, bai eta garai hartan hirian zeuden usain txar eta osasun baldintza txarrei ere.

Beste batzuk Edinburgh hiriari Iparraldeko Atenas (Athens of the North). Ezizen hau erabiltzeko hainbat oinarri daude: batetik, Edinburgheko Hiri Zaharrak Akropoliarekin zuen antzekotasun geografiko eta kulturala zen. Alde batetik, biak kilometro batzutara zegoen portu bateruntz maldan behera zihoan lur lau eta emankokarra zuten. Nahiz eta Hegoaldeko Europan topografia hau ohikoa izan, Iparraldeko Europan ez ohikoa baita. Bestalde, XVIII. mendeko Eskoziar Ilustrazioari ere aipamena egiten dio, Edinburghko kultur eta filosofia mugimendu honen gune nagusia izan baitzen. Mugimendu honen pertsonaia garrantzitsu batzuk hiri honetan bizitako David Hume eta Adam Smith izan ziren. Behin Eskozia Ingalaterraren mende jarri eta Edinburgh hiriak bere politika garrantzia galdu ondoren, askok Edinburgh hiriak Londres hiriburuan antzinaroan Atenas hiriak Erroman izan zuen eragin berbera izateko itxaropena baizuten. Ezizen honen beste zergati garrantzitsu bat hiri honetako Arkitektura Neoklasikoa izan zen, bereziki William Henry Playfair arkitektoak diseinatutakoa. Halere, behinola, idazle batek txatxetan honako hau esan omen zuen: "Iparraldeko Atenas baino Hegoaldeko Reykjavik ezizena egokiagoa litzatekek!".

Edimburgh hiria Eskoziako gaeleraz Dunedin izenez deitua da, hau Dùn Èideann leku izenetik eratorria dagoelarik. Zeelanda Berrian eskoziar emigranteek Dunedin hiria sortu zuten, jatorriz honi "Edinburgh Berria" deitu ohi zaitzaion eta oraindik gaur egun "Hegoaldeko Edinburgh" ezizena ere badu.

Robert Burns eta Robert Fergusson olerkariek batzutan euren idazlanetan latinezko hiriaren Edina izena erabili ohi zuten. Ben Jonson ingeles olerkari eta dramagileak "Britainiaren beste begia" bezala deskribatu zuen, eta hiriko semea kutuna zen Sir Walter Scottek "Iparraldeko Urrutiko Enperatriza" ezizenez deitu zuen ("Yon Empress of the North").

Leloa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriaren leloa latinez Nisi Dominus Frustra da ("Jainkoak ez baldin badu, alferrik"). Hau Bibliako 127. salmoaren laburdura da: "Jainkoak etxea eraikitzen ez baldin badu, eraikitzen dauden langileak alferrik lan egiten dute. Jainkoak hiria zaintzen ez baldin badu, zaindaria ernai alferrik dago."


Edinburgh hiriko erdigunea Scott monumentua dorrearen goialdetik ikusita, tartean Balmoral hotela, North Bridge zubia, Edinburgheko Waverley tren geltokia, Edinburgheko Hiri Zaharra, Edinburgheko gaztelua, Princes Street Gardens parkea, Eskoziako Galeria Nazioala eta Eskoziako Errege Akademia daudelarik.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun Edinburgh hiria dagoen eremuan gutxienez Brontze Arotik gizakien kokalekuak bazeuden, adibidez, topatu izan diren aztarna zaharrenak Holyrood, Craiglockhart Hill eta Pentland Hills topatu izan direlarik.[14] Burdin Aroan bertako kulturak Erdialdeko Europatik zetozten Hallstatt eta La Tène kultura zelten eragina jaso zuen. I. mendean erromatarrak Lothian eskualdera ailegatu eta bertan tribu britoi bat topatu zuten, hauei Votadini izena ipini zioten, euren buruei beren ama hizkuntzan deitzeko erabiltzen zuten izenaren latinezko bertsioa.

V. mende hasieran erromatarrek alde egin zutenetik gutxi gora behera 638 urterarte, Edinburgo izango zena eta berarekin batera gaur egungo Eskoziako hego-ekialdea britoien menpe egon zen, hauek Gododdin izeneko erresuma bat sortu zutelarik. Haren hiriburua Din Eidyn zela uste da, hau da, gerora Edinburgo izango zena.[15] Urte hartan baina, Northumbriako angloek erreinu hori setiatu zuten, handik gutxira Eskoziako Hego-Ekialdea hauen menpe erori zelarik. Pikto eta eskotoek eginiko presioa gora behera, Eskoziako eremu hau angloen mende egon zen 950 urterarte.[16] Orduan, Konstantino II.a Eskoziakoaren semea zen Indulf erregearen agintaldian, Piktoen Kronikaren arabera 'oppidum Eden',[17] kokalekua eskotoen mende erori eta azkenik euren eskuetara iragan zen.[18] Angloen menpe egon zen hiru mende horietan Eskoziako hego-ekialdean antzinako ingelesa hitz egin zen, horren ondorioz hiriak '-burh' germaniar atzizkia bereganatu zuelarik,[19] gainera gaur egungo Eskoziera hizkuntza germaniarraren hazia ere erein zen.

Edinburgh hiria 1670an.

XII. mendean Edinburgheko gaztelu ospetsua harkaitz bolkanikoaren gainean eraiki eta bertan Eskoziako Errege Burgu zaharrenetako bat ezarri zen. XII. mendean The Canongate barrutia sortu eta Holyrood abadiaren laguntzaz ekialderuntz hedatu zen. Honela Goi Erdi Aroan hiria piskanaka handituz joan zen, Berpizkunde Aroan hazkuntza honen jarraipena eman zelarik. XVI. mendean hiria Eskoziar Erreforma eta XVII. mendean Covenant Gerren lekuko izan zen.

1603an Jakue VI.a Eskoziakoa Ingalaterrako Erresumako errege ere bilakatu zen, Jakue I.a Ingalaterrakoa eta VI.a Eskoziakoa bilakatu eta bi monarkien batasuna gauzatuz. Eskozia erresuma subirano bezala mantendu zen, Edinburgh hirian Eskoziako Legebiltzarra zegoelarik.[20] Hiru urtero Edinburgh hirira itzuliko zela hitza eman ondoren, behin bakarrik itzuli zen, 1617an.

1639an Presbiteriar Covenanterrak eta Eliza Anglikarraren arteko gatazkak Hiru Erresumen Gerrei bide eman zien. Ingalaterrako Hirugarren Gerra Zibilan zehar jazotako Worcesterreko guduan Karlos II.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoaren gudarostearen porrotaren ondoren, Oliver Cromwell agindupean Ingalaterrako Commonwealtheko gudarosteek Edinburgh hiriaz jabetu ziren.

XVII. mendean Flodden Wall izeneko harresiak hiriaren mugak ezartzen zituen, harresi hau XVI. mendean Jakobo IV.a Eskoziakoak 151ko Floddengo gudua galdu eta bertan hil ondoren hiriak jasandako ingelesen erasoei aurre egiteko asmoz eraiki zen. Eraikitzeko leku mugatua zegoenez, hiriko etxebiziten garaiera handituz joan zen, ondorioz hortaz 11 maila edo solairutako eraikinak ohikoa egin ziren, 14 eta 15 solairuko errekorretara ere ailegatu izan zelarik,[21] gaur egungo garaiera ertaineko eraikinen aintzidari izan zirelarik. Harrizko eraikin hauetako asko gaur egun oraindik Edinburgheko Hiri Berrian ikusgai daude.

1706 eta 1707an Batasun Agiriaren ondorioz Ingalaterra eta Eskoziako Legebiltzarrak nahiz bi erresumen arteko batasuna gauzatu zen, Britainia Handiko Erresuma sortuz. Ondorioz Eskoziako Legebiltzarrak Ingalaterrako Legebiltzarrarekin bat egin eta Britainia Handiko Legebiltzarra sortu zen, bere egoitza Londres hiriko Westminster barrutian zuelarik. Garai hartan eskoziar ugari batasun honen aurka azaldu ziren, ondorioz Edinburgh hiria manifestazio eta liskar ugariren lekuko izan zen.[22]

Edinburgh hiria Calton Hill muinotik iusita, 1865-1895 bitartean.

1745eko Jakobiten matxinadan jakobitek Edinburgh hiria denbora laburrez batez bereganatu eta ondoren Ingalaterra erasotzera joan ziren. Inveness hiritik hurbil jazotako Cullodengo guduko jakobitar porrotaren ondoren, Eskoziako Lur Garaietako katolikoen aurkako zuzenduriko errepresio eta baketze denboraldi bat jazo zen. Edinburgh hirian Hannover etxeko monarkak hiritarren babesa bereganatzen saiatu zen, horretarako Edinbugheko gazteluaren iparraldeko eremua etxegintza bultzatu zuen, bertan Erregea eta bere familiaren ohorez kaleak izendatu zirelarik: George Street, Frederick Street, Hanover Street eta Princes Street kaleek euren izenak Jurgi III.a Erresuma Batukoaren bi semeen omenez daramatzate.

Bestalde, XVIII. mendean Edinburgh hiria Eskoziar Berpizkundea bihotza izan zen.[23] Kontinenteko kultur pertsonaia ospetsu eta banarmen ugari hiri honetako kaleetan barna ikus zitezkeen, haietako asko eskoziarrak zirelarik: David Hume, Walter Scott, Robert Adam, David Wilkie, Robert Burns, James Hutton eta Adam Smith. Garai honetan Edinburgh hiria kulturgune garrantzitsua bilakatu zen, honen ondorioz, bai eta Edinburgheko Hiri Berriaren Greko-Erromatar estiloko arkitekturari esker hiriak Iparraldeko Artenas ezizena bereganatu zuen, gainera garai honetako eskoziar elite intelektual honek Europako elite intelektualean ere eragin nabarmena izan zuen.[24]

XIX. mendean beste hiri ugariren gisa Edinburgh industrializatu egin zen, ez ordea ordurarte Eskoziako bigarren hiria zen Glasgow adina, ondorioz Glasgow Eskoziako hiririk handi eta populatuena bilakatu zen, Britainiar Inperioko hiri garrantzitsuenetako bat ere bihurtu zelarik.

1998ko Eskoziako Agiriaren ondorioz Eskoziari Eskoziako Legebiltzarra eta Eskoziako Gobernua itzuli zitzaizkion, bien egoitzak Edniburgh hiriburuan berrezarri ziren, hauek Eskozia gobernatzeko ardura dutelarik, halere defentsa, zerga eta kanpo harremanen inguruko eskumenak Erresuma Batuko Legebiltzarraren esku mantendu ziren.


Edinburgh hiriko erdigunea Scott monumentua dorrearen goialdetik ikusita, tartean Edinburgheko Hiri Zaharra, Edinburgheko gaztelua, Princes Street Gardens parkea, The Mound muinoa, Eskoziako Galeria Nazionala, Eskoziako Errege Akademia, Princes Street kalea eta Edinburgheko Hiri Berria ikus daitezkelarik.
Edinburgh hiriko erdigunea Scott monumentua dorrearen goialdetik ikusita, tartean Edinburgheko Hiri Zaharra, Edinburgheko gaztelua, Princes Street Gardens parkea, The Mound muinoa, Eskoziako Galeria Nazionala, Eskoziako Errege Akademia, Princes Street kalea eta Edinburgheko Hiri Berria ikus daitezkelarik.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arthur's Seat mendia Edinburgh hiriaren hegoaldean dagoen Blackford Hill muinotik ikusita.
Water of Leith ibaia Dean Village gunetik hurbil.

Edinburgh hiria iparraldetik Firth of Forth estuarioak mugatzen du eta hegoaldetik Pentlandeko muinoek, aldiz hiriaren ekialdeko eremua Eskozia Erdialdeko Behe Lurretan kokatua dago.[25] Hiria sumendien eraginez eta glaziazio aroko lehen garaian sortutako paisaian kokatua dago,[26] bertan sumendien jarduerak duela 350 eta 400 milioi urte artean failarekin batera eremu honetan nahiko ohikoak diren basaltozko muino bolkanikoak sortu zituen. Muino mota hauetako adibide garbiena Edinburgheko gazteluaren muinoia da, honek aurreratuz zihoan izotz-poltsa banatzera behartuarazi zuen, harkaitz leunena pilatuz crag and tail eraketa sortu zelarik. Crag harkaitzaren iparraldeko higadura glaziarrak haran bat ireki zuen, haran hura gaur egun idortua dagoen Nor Loch antzira izan zen. Haitz hura eta hegoaldean zuen amildegiak Edinburgheko gaztelua eraikitzeko kokapen egokia bilakatu zuten. Era berean, Arthur's Seat mendia ere Karbonifero aroan sortutako sistema bolkaniko batean kokatua dago, hau Izotz Aroan mendebaldetik ekialdera mugituz joan zen glaziar mugimendu batek higatu zuen. Glaziarrak ekialdera zeramatzan metatutako material isatsatik atera baino lehen Crag muinoetako mendebaldeko haitzak glaziarren plaka mugimenduak eta abrasioaren eraginpean jarri ziren.[27] Prozezu honek Salisbury Crags muino nabarmenak sortu zituen, hauek Arthur's Seat mendia eta hiriaren erdigunea artean dauden teschenite amildegiak sortu zituzten.[28] Marchmont eta Bruntsfield auzoek osatzen duten eremua hiriaren eridgunean kokatuak dauden drumlin motako muino borobilduez osatua dago, hauek atzeratuz joan zen glaziarren metaketen bidez sortu zirelarik.

Hiriarekiko beste ikuspuntu edo behatoki bikainak diren Calton Hill eta Corstorphine Hill muinoak ere glaziarren eraginez sortuak dira. Braid Hills eta Blackford Hill hiriaren hego-mendebaldean dauden muinoak dira, hauetatik Edinburgheko Hirigunea eta Forth estuarioaren iparraldeko ikuspegiez gozatu liteke.

Edinburgh hiria Water of Leith ibaiaren urek zeharkatzen dute, ibai honen iturburua Pentland Hills muinoetan dagoen Colzium Springs kokalekuan dago, handik 29 kilometroz Edinburgh hiria hegoaldetik-mendebalderako norantzan iragan eta Leith udalerrian bere urak Firth of Forth estuarioan isurtzen ditu.[29] Hiriaren erdigunetik hurbilena iragaten den ibaiaren ibilbidea Dean Village eremura ailegatzen da, Edinburgheko Hiri Berriaren mugan, han Dean Bridge zubiak arroila sakon bat zeharkatzen du, zubi hau Thomas Telford arkitektoak diseinatu eta 1832an Queensferry eremura zihoan errepideak gurutzatu zezan eraiki zelarik. Water of Leith Walkway oinezko eta txirrindularien ibilbideak Water of Leith ibaia Balerno-tik Leith udalerrira 19,6 kilometrotan zehar jarraizen du.[30]

Bestalde, Edinburgh hiria 1957an diseinatutako berdegune edo eraztun berde batez inguratua dado, hau mendebaldean Dalmeny eremuan hasi eta ekialdean dagoen Prestongrange eremura doalarik.[31] Bataz-besteko 3.2 kilometro zabaleraz, berdeguneak Edinburgh hiriaren kanporanzko hedadura eten eta erdiguneko eremua kanpoko hiriguneko aglomeraziotik babesten du. Eraztun berdeaz gain, hiriaren hedapena zorrozki kontrolatua dago, halere Edinburgheko aireportua eta Royal Highland Showground bezalako eraikinak eraztun berdean kokatutako Ingliston eremuan daude. Modu berean, Juniper Green eta Balerno bezalako hiriguneko udalerriak ere berdegunearen lursailetan kokatuak daude. Edinburgheko berdegunearen ezaugarrietako bat hiriaren barnean lursailak sartzearena da, hauek ere berdegune gisa izendatuz, baita kanpoaldeko berdegune nagusiaren aldamenean ez egonta ere. Berdegune independiente hauetako adibide garbiak Holyrood parkea eta Corstorphine Hill muinoa dira.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gainontzeko Eskoziak bezala, Edinburgh hiriak berarekiko paraleloki iparraldean dauden beste Europako kokaleku batzuek ez bezala klima ozeaniko eta epela du.[32] Neguak orokorrean xamurrak dira, egun argiz izozteak oso ezohikoak direlarik,eta hiriaren latitudearekiko paraleloan dauden Mosku, Labrador edota Ternua bezalako lekuek baino askoz klima goxoagoa du. Udako tenperaturak ere orokorrean xamurrak izan ohi dira, egunez tenperatura 22 °C-tik gora iragatea oso ezohikoa delarik. Edinburgh hirian inoiz erregistratu den tenperaturarik beroena 1975eko abuztuaren 4an Turnhouse aireportuan jazotako 31,4 °C-koa izan zen. Aldiz, oraintxuki hirian jazotako tenperaturarik hotzena 2010eko abenduan Gogarbank auzoan jazotako -14.6 °C-koa izan zen.[33]

Hiria itsasotik hurbil dagoenez, itsasoak berak muturreko tenperaturen arteko aldaketa handiak xamurtu egin ohi ditu. Edinburgh hiria kostaldea eta muinoen artean dagoenez, hiri haizetsua izatearen ospea du, bertako haizearen norantza nagusia beroarekin lotuta dagoen hego-mendebaldekoa izan ohi delarik, hau Ipar Atlantikoko Korrontetik etorri eta sarri euri jasak dakartzan haize ezegonkorra da, nahiz eta euria Glasgow bezalako Eskoziako mendebaldeko kostaldeko hirietan baino ezohikoagoa izan. Euria urte osoan zehar egin ohi du. Ekialdetik datozten haizeak idorrak eta hotzagoak izan ohi dira, eta maiz lainoaz lagundurik etorri ohi dira, hau kostaldeko laino iraunkorra delarik. Europako haize ekaitzek ere hirian urria eta maiatza bitartean eragin dezakete.


Datu klimatikoak (Royal Botanic Garden gunean hartutako datuak, Edinburgh)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 15.0 15.2 20.0 22.8 29.0 27.8 28.3 30.0 26.7 24.4 17.3 15.4 30.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 6.7 7.3 9.4 11.7 14.6 17.2 19.0 18.9 16.4 13.2 9.6 7.1 12.59
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -15.5 -11.7 -11.1 -6.1 -2.4 1.1 4.4 2.2 -1.1 -3.7 -8.3 -11.5 -15.5
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 1.2 1.4 2.7 4.3 6.7 9.6 11.4 11.3 9.5 6.7 3.6 1.5 5.83
Pilatutako prezipitazioa (mm) 66 49 53 40 49 59 62 62 63 79 64 63 709
Eguzki orduak 53 74 112 144 187 168 169 160 126 100 72 46 1.411
Iturria (1): Mean Temp Data
Iturria (2): Weather.org.uk

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Edinburgheko biztanleria bilakaera[34][35]
2001eko Erresuma Batuko Errolda Edinburgh Lothian Eskozia
Biztanleria denera 448.624 778.367 5.062.011
Biztanleriaren bilakaera 1991–2001 %7,1 %7,2 %1,3
Zuriak %95,9 %97,2 %98,8
Asiarrak %2,6 %1,6 %1,3
16 urtetik gora %16,3 %18,6 %19,2
65 urtetik gora %15,4 %14,8 %16,0
Kristauak %54,8 %58,1 %65,1
Musulmandarrak %1,5 %1,1 %0,8

2001eko Britainia Handiko erroldaren arabera Edinburgh hiriak 448.624 biztanle zituen, honenbestez 1991. urtetik %7,1eko hazkundea izan du.[36] Honek Edinburgh hiria Glasgow hiriaren ondoren Eskoziako bigarren hiri handienaren postuan kokatu zuen, bai eta Erresuma Batuko zazpigarren hiririk handiena bilakatu ere.[37][38]

Edinburgh hiria Eskozia guztiko 16 eta 24 adineko biztanleri kopuru handiena duen udalerria da, baina horien artean zaharragoak edota 16 urte azpiko biztanleri kopuru baxua ere badu. 2001eko erroldaren arabera Edinburgh hiriko biztanleriaren %95ak bere buruz etnia edota arraza zurikotzat jotzen zuen, hindiak % 1,6a eta txinatarrak % 0.8a ziren.[39] 2001an, Edinburgh hiriko biztanleriaren %22a Eskoziatik kanpo jaiotakoa zen, haietako %12,1a Ingalaterran jaioa zelarik. 2004ko Europar Batasunaren hedapenaren ondoren, Edinburgh hirira Ekialdeko Europako herrialdeetako biztanleen helmuga ere izan da, hirian Polonia, Lituania eta Letoniako jatorria duen biztanleria kokatuz, hauetako gehienak industriaren sektorean lan egiten dutelari.[40]

Edinburgheko gazteluaren harkaitzean orain dela 3.000 urteko gizakien arrastoak topatu izan dira.[41] 1592an Edinburgheko elizbarrutiak burututako erroldaren arabera Edinburgheko gaztelutik Hiri Zaharrean barna doan Kale Nagusiare iparraldeko eta hegoaldeko bi aldeetan 8.000 inguru bizi omen ziren.[42] XVIII. eta XIX. mendeen artean hiriaren biztanleria arin hazi zen, 1751an 49.000 biztanle izatetik, 1831an 136.000 biztanle izatera iragan zelarik, horietako gehienak landa eremuetatik etorritakoak.[43]

Biztanleriaren bilakaera
1755 1791 1811 1821 1831 1841 1851 1861 1871 1881 1891
57.195 81.865 82.624 112.235 136.054 138.182 160.511 168.121 196.979 228.357 261.225


1901 1911 1921 1931 1951 1961 1971 1981 1991 2001 2004 2010
316.837 320.318 420.264 439.010 466.761 468.361 453.575 425.575 418.914 448.624 453.670 486.120
Iturria : Edinburgh Hiria eta Edinphoto

Agintaritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Edinburgheko Udalaren egoitza den Edinburgheko Hiri Ganberaren eraikina.

1996ko berrantolaketaren ondorioz, Edinburgh hiria Eskoziako 32 lurralde unitateko bat bilakatu zen.[44] Gaur egun, hiriko edo lurralde unitate honetako bertako administrazio organua Edinburgheko Udala da eta 1994ko Eskoziako Udal Agintaritza Agiriaren araberako eskumenak ditu.[45] Eskoziako gainontzeko lurralde unitateak eta uharteen antzera ere, Edinburgheko Udal Kontseiluak bertako administrazioaren inguruko gai gehienen eskumenak ditu, hala nola, etxebizitza, planifikazioa, Edinburgheko garraioa, parkeak, ekonomia garapena nahiz erregenerazioa.[46][47] Auzo bakoitzak bozka besterenezin bakar sistemaren bidez hiru edo lau kontseilari edo zinegotzi hautatu ohi ditu, modu honetan ordezkaritza proportzional bat lortu asmoz. 2007ko Erresuma Batuko Udal Hauteskundeen ostean eta 23 urte ondoren, Eskoziako Alderdi Laboristak lehenbiziko aldiz bere gehiengoa galdu zuen, Eskoziako Alderdi Nazionala/Eskoziako Liberal Demokratak koalizioaren mesedetan.[48]

Eskoziako Legebiltzarra batzarraldi batean zehar.

2007tik aurrera Edinburheko Udalak batzar egituraketa baten bidez jardun du, honen buru Lord Provost delakoa dagoelarik (Hego Euskal Herriko alkatea edota Ipar Euskal Herriko auzapezaren parekide), bera Udal Kontseiluko burua izateaz gain hiriko ordezkari nagusia da.[49] Lord Provost hau, gaur egun, Donald Wilson da, eta ex oficcio edo era berean hiriko Lord Lieutenant kargua ere badu (Erresuma Batua eta Irlanda konderri edo lurralde unitate bateko agintari nagusia)[50] Udal Kontseilu osoak batzartuta hautatutako Buruzagitza eta Politika Estrategia Batzorde batek hiriaren eguneroko administrazioaren kudeaketaren arduraduna da. 2007ko maiatzean Batzorde honetako buru Jenny Dawe izan zen, halere, 2012ko maiatzeko hauteskundeetan bere aulkia galdu zuenez, Eskoziako Alderdi Nazionala/Eskoziako Liberal Demokratak koalizioak adostutako batzordeburu berria Andrew Burns da. Kontseilari edo zinegotziak erakunde publikoetako goi-postuetan esertzeko ere aukeratuak izan ohi dira, erakunde horien artean Lothian eta Bordersko Polizia eta Forth Estuarioko Garraio Agintaritza daudelarik.

Edinburgh hiria edo lurralde unitatea Eskoziako Legebiltzarrean ordezkatua dago. Hauteskunde helburuetarako asmoz, hiri-eremua sei eta bederatzi barrutietan nabaturik dago, denak ere Lothians hautes-eremuaren barnean daudelarik.[51] Barruti bakoitzak hautes gehiengo sistemaren bidez Eskoziako Legebiltzarrerako bere ordezkaria aukeratu ohi du, eta hautes-eremuak gainontzeko zazpi ordezkariak aukeratzen ditu, honela ordezkaritza proportzional bat lortu asmoz.

Edinburgh hiria Erresuma Batuko Komunen Ganberan ere bost legebiltzarkidez ordezkatua dago, hauek ere hautes gehiengo sistema bidez aukeratuak direlarik.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bank of Scotland bankuaren Edinburgheko egoitza.

Nazioarteko Lehiakortasun Zentruaren arabera Edinburgh hiria Erresuma Batuan lehiakortasun handiena duen hiria da[52] Edinburgh hiria, Londres hiriaz gain, Erresuma Batuko langile bakoitzeko balore erantsi handiena zuen hiria ere bazen, 2007ko neurketaren arabera 50.256 libera esterlinakoa zelarik.[53] FDi magazine finantza aldizkariaren arabera, faktore hauen konbinaketaren emaitzen arabera Edinburgh hiria 2010/11 denboraldiko etorkizuneko Hiri Txiki Onena bilakatzen zen.[54] Hiriko enplegatzaile nagusienak hezkuntza, osasuna, finantza eta negoziak, merkataritza txikiskaria eta turismoa ziren.[55] Edinburgheko ekonomia nagusiki zerbitzuen sektorean oinarritua dago: bankuak, finantza zerbitzuak, goi heziketa eta turismoa. 2010an Edinburgheko langabezia %3,6ko kopuru erlatiboki baxuan zegoen, eskoziako bataz-besteko %4,5aren azpitik mantentzen zelarik.[56]

Banketxeen sektorea Edinburgh hiriko azken 300 urtetako bizitza ekonomikoaren zati garrantzitsu bat izan da, 1695an jatorrizko Eskoziako Legebiltzarraren agiri baten bidez Bank of Scotland delakoa sortu zen unean (gaur egun Lloyds Banking Group taldearen barnean dago). Gaur egun, finantza zerbitzuen industriarekin batera, hirian aseguruetxe eta inbertsore-etxeak garrantzitsuak ere badaude, hauei Scottish Widows eta Standard Life bezalako enpresak gehitu behar zaizkielarik, guzti honek Londres hiria alboratuta, Edinburgh hiria Erresuma Batuko bigarren finantza-gune garrantzitsuena bihurtzen du, bai eta Europa osoko laugarren hiri gisa errenta aldakorreko aktoboei dagokienez.[57] Mundu osoa hartu ezkero, Finantza Zentruen Indize Orokorraren arabera Dubai, Amsterdam eta Washington Hiriaren aurretik sailkatua dago. 2005eko urrian Royal Bank of Scotland bankuak bere egoitza nagusia Edinburgh hiriaren mendebaldeko Gogarburn eremuan ireki zuen. Oraintxuki Edinburgh hiria Tesco Banco[58] eta Virgin Money bankuen egoitza bilakatu da.[59]

Turismoa hiri honetako ekonomiaren oinarri nagusienetako bat da. Gizateriaren Ondare gisa, hirira bertaratzen diren bisitariak nagusiki honako gune historiko hauek bisitatu izan ohi dituzte: Edinburgheko gaztelua, Holyrood jauregia, Edinburgheko Hiri Zaharra eta Edinbuergheko Georgiar Hiri Berria. Bisitari eta turisten andana handiena abuztuan Edinburgheko Jaialdia ospatzearekin batera jazo ohi da, denera 4,4 milioi bisitari bertaratu eta hiriaren ekonomiari 4,4 e miloiko irabaziak ematen dizkiolarik.[60][61]

Bestalde, Edinburgh hiria Eskoziako Gobernuaren egoitza ere bada, horrela bere Eskoziako Sistema Juridikoaz gain, Edinburgheko ekonomian sektore publikoak ere oinarrizkoa da, hirian Eskoziako Sistema Juridikoaren saila ugari kokatua daudelarik. Beste hiriko enplegatzaile garrantzitsu batzuk NHS Scotland eta Eskoziako 32 lurralde unitateen agintaritza-administrazioa dira.

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Edinburgheko aireportua Eskozian bidaiari gehien jasotzen dituen aiportua da, bai eta hiriburu honetako nazioarteko sarbide nagusia ere, 2009an bertatik 9 milioi bidaiari inguru igaro zirelarik.[62] Bidaiari kopurua areagotzea aurreikusten denez, 2006an aireportuko honetako BAA operadoreak hegazkinen aireratze-lurrartze eremuaren hedatzea eta terminal-eraikinaren handitzea gauzatuko dituen egitasmo bat aurkeztu zuen.[63]. Hegazkin kopuru handiago baten mugimenduei aurre egingo lieken bigarren pista bat eraikitzeko aukeraren inguruan ere eztabaida bat badago.

Tren baten ailegatzea Waverley geltokian.

Edinburgh hiria East Coast Main Line trenbidearen geldigune garrantzitsua den einean, Waverley geltokia hiri honetako tren geltoki garrantzitsuena da. Urteko 14 milioi bidaiariekin, Waverley geltokia Eskozia osoko bidaiari gehien dituen bigarren tren geltokia da, hain zuzen ere Glasgow Central geltokiaren atzetik.[64] Waverley geltokia Londres hiriko Kings Cross geltokitik datozen trenen helmuga eta Eskozian barna dabiltzen First ScotRail konpainiako trenen irteeragunea ere bada.

Erdigunearen mendebaldean Haymarket tren geltokia kokatzen da, hau bidaiarien geldigune garrantzitsia delarik. 2003an irekiteako Edinburgh Park geltokia] aldamenean duen Parke Teknologikoaren zerbitzupean dago, hiriaren mendebaldea kokatzen da, Royal Bank of Scotland banketxearen egoitza den Gogarburn eremutik hurbil. Edinburgh Crossrail hiri trenbide zerbitzuak Edinburgh parkea, Haymarket tren geltokia, Waverley tren geltokia eta hiriaren ekialdean dauden Brunstane eta Newcraighall eremuetako geltokiak elkarlotzen ditu.[65] Bestalde, South Queensferry barrutiko Gyle Sur eta Dalmeny eremuak eta hiriaren hego-mendebaldeko kanpoaldean dauden Wester Hailes eta Curriehill eremuak elkarlotzen dituzten trenbideak ere badaude.

Lothian Buses konpainiaren autobusa Princes Street kalean barna.

Lothian Buses autobus konpainiak hiriaren barneko nahiz auzunetako autobus zerbitzu publikoa kudeatzen du, bai eta Princes Street kalean zehar doazen hiriko autobus linea gehienak ere.

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Osasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eremuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Edinburgheko erdigunea:

   Edinburgheko Hiri Zaharra

   Edinburgheko Hiri Berria

   West End

Eskoziako hiriburua den Edinburgh hiria normalki parke bat, tokian-tokiko kale nagusiak edota etxebizitzez osatutako auzunen inguruan hedatzen diren eremuetan banaturik dago (batzuta "links" deituak). Edinburgh hirian etxebizitza askok etxekonagusia edo etxejabea izan ohi dute ("tenents"), nahiz eta usadioz hiriko hegoalde eta mendebaldeko eremuak etxalde eta familia bakarreko etxebizitzak izateko joera gehiago izan.

Edinburgheko Hiri Zaharra
eta Hiri Berria
1
UNESCOren gizateriaren ondarea
Edinburgh. View from Calton Hill.jpg

Edinburgheko Hiri Zaharra, Hiri Berria eta North Bridge zubiaren ikuspegia Calton Hill muinotik ikusita.

Mota Kulturala
Irizpideak ii, iv
Erreferentzia (ID) 728
Kokalekua EskoziaEskozia
Eskualdea2 Europa/Ipar Amerika
Izen ematea 1995 (XIX. bilkura)
1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua)
2 UNESCOren sailkapena

Edinburgheko erdigune historikoa Princes Street Gardens parkeak bitan banatzen du. Haren hegoaldean, antzinako harkaitz bolkaniko batean Edinburgheko gaztelua dago, bere alboan Edinburgheko Hiri Zaharra hedatzen delarik. Princes Street Gardens parkea eta Princes Street kalearen iparraldean Edinburgheko Hiri Berria hedatzen da. 1816an antzinako Nor Loch antzira eta zohikatz eremua idortu ondoren Princes Street Gardens parkea sortu zuten.

Edinburgheko gazteluaren mendebaldean hiriko finantza gune edo eremua kokatzen da, bertan aseguru etxeen eta bankuen eraikin eta egoitza ugari daudelarik, zirurrenik eremu honetako eraikin nabarmena hareharrizko Edinburgheko Nazioarteko Biltzar Jauregia izanen da. Oraindik mendebalderago joan ezkero West End eremua dago, hots, hiriko kultur gunea, bertan arte galeria eta erakusketa ugari daudelarik, gainera Georgiar arkitektura estiloko eraikin ugari ere badaude.

Hiri Zaharra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: Edinburgheko Hiri Zaharra

Edinburgheko Hiri Zaharrak bere Erdi Aroko egitura eta Eskoziar Erreformaren garaiko eraikinak mantendu ahal izan ditu. Bere mendebaldeko muturrean Edinburgheko gaztelua dago, eremu honetako kale nagusia Royal Mile ospetsua delarik, honen bi alboetara beste hainbat kale eta kalexka hedatzen dira (closes edo wynds deituak). Bestalde, Hiri Zaharrean plaza edo enperantza handiak ere topa daitezke, hauetan eraikin publikoak daudelarik, adibidez San Giles katedrala eta Eskoziako Epaitegiak. Beste leku eta eraikin nabarmenak honako hauek dira: Eskoziako Errege Museoa, Eskoziako Liburutegi Nazionala, Edinburgheko udaletxea, Surgeons' Hall eta McEwan Hall. Iparraldeko Europako herrialde askotako hirien antzera Edinburgh ere antzinako barrutien banaketarekin jarraitzen du, guzti hauen gain eta harkaitz bolkanikoaren gailurrean Edinburgheko gaztelua altxatzen delarik.

Royal Mile kaleaz gain Hiri Zaharreko beste kale nabarmen batzuk honako hauek dira: George IV Bridge, Cowgate eta Victoria Street.

Hiri Zaharraren "isatsa" moduko azaleraren itxura luzea eta eraikitzeko leku gutxi zegoenez, XVI. mendeko lege bati esker solairu askotako edo "garaiera handiko" etxebizitzak eraikitzeko baimena luzatu zen. Solairu edo maila anitzetako eraikin hauei "lands" izenez deitu ohi zitzaien, XVI. mendean hamar eta hamaika solairuko garaierak izan ohi zituzten, batzuek hamalau eta hamabost solairuko garaierara ere iritsi izan zirelarik.[66]

XVI. mendean Hiri Zaharrak 80.000 biztanle izatera ere ailegatu zen, halere hurbilegoko mendeetan 4.000 biztanle bakarrik izatera ere iritsi ondoren, gaur egun bertan 20.000 biztanle inguru bizi dira.

Zoritxarrez, Hiri Zaharreko eraikin horietako ako 1824ko Sute Handian erre eta betirako desagertu ziren. Ondorengo Hiri Zaharraren zaharberritzeak lur mailaren aldaketak ekarri zituen, ondorioz antzinako kaleen azpitik igarotzen ziren beste kale batzuk eraiki ziren, honen adibide nagusia George IV Bridge kalearen azpitik iragaten den Cowgate kalea da.

2002ko abenduaren 2an Edinburgheko Hiri Zaharrak beste sute handi bat jasan zuen, Cowgate kalearen zati handi bat kixkali zelarik. The Gilded Balloon edo komediaren elkartea, eta Edinburgheko Unibertsitatearen Informatikako Saila ere erre ziren, Inteligentzia Artifizialaren Azpisaila barne.

Edinburgheko Hiri Zaharraren ikuspegia, ezkerraldean North Bridge zubia, eta eskuinaldean Edinburgheko gaztelua eta Eskoziako Galeria Nazionala ikus daitezkelarik.
Edinburgheko Hiri Zaharraren ikuspegia, ezkerraldean North Bridge zubia, eta eskuinaldean Edinburgheko gaztelua eta Eskoziako Galeria Nazionala ikus daitezkelarik.

Hiri Berria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: Edinburgheko Hiri Berria

1766an Edinburgheko Hiri Berria eraikitzeko asmoz ospatutako lehiaketan 22 urtetako James Craig arkitektoaren diseinuak irabazi zuen. Egitasmo honen oinarria Argien mendeko ideiea arrazionaletan oinarritutako oinplano irmo batez osatutako eremua sortzea izan zen. Hiri Berriaren ardatz nagusia George Street kalea izan zen, honek Edinburgheko Hiri Zaharrera doan gandorra jarraitzen du. George Street kaleraren bi alboetan Princes Street eta Queen Street kaleak kokatzen dira. Denbora laburrean Princes Street kalea Edinburgh hiriko denden eta merkataritza kale nagusia bilakatu zen, honen lekuko oraindik bertan dauden Georgiar arkitekturako eraikinak dira. Kale hauetara lotuta neste kale elkarzutak daude. Ekialdean eta mendebaldeko muturrean St. Andrew Square eta Charlotte Square enparantzak daude. Charlotte Square enparantza Robert Adam arkitektoak diseinatu zuen, XIX. mendeko Edingurgheko kale arkitekturan oinarritzat hartuz.[67] Charlotte Square enparantzaren iparraldean Bute House eraikina dago, Eskoziako Lehen Ministroaren egoitza da.

Antzina, Edinburgheko Hiri Berria eta Hiri Zaharraren artean Nor Loch antzira zegoen, hau hiria urez hornitzez gain bertako zabortegia ere bazen. 1820ko hamarkadan antzira idortua izan zen. Craigen jatorrizko egitasmoak Nor Loch aintzira zegoen lekua Princes Street Gardens parkea eta kanal bat eraikitzeko asmoa ere hartzen zituen.[68] Eraikuntzak eraikitzeko garaian sortutako lur soberakina aintzirara bota eta hura idortzeko erabilia izan zen, ondorioz gaur egun bertan dagoen The Mound lur-pilaketa edo muino artifiziala sortu zen, aldiz kanala eraikitzeko idea bertan behera laga zen. XIX. mendearen erdialdean The Mound muinoan Eskoziako Galeria Nazionala eta Eskoziako Errege Akademia eraiki ziren, aldiz Edinburgh Waverley tren geltokira zihoazen trenbideak The Mound muinoaren azpitik tunel bidez pasatuarazi zituzten.

Hiri Berriak sekulako arrakasta izan zuenez, bere hedapena azkarra eta handia izan zen. Jatorrizko oinplano laukizuzena ez zen mantendu, aldiz bitxiagoa zen oinplano bat hedatu zen. Hiri Berriko beste leku interesgarri batzuk Calton Hill muinoa eta Balmoral hotela dira.

Edinburgheko Hiri Berria, Princes Street kalea eta Princes Street Gardens parkearen ikuspegia Edinburgheko gaztelutik ikusita.

West End[aldatu | aldatu iturburu kodea]

West End auzoko Georgiar arkitektura estiloko terrazadun etxebizitzak.
Sakontzeko, irakurri: «West End (Edinburgh)»

West End (Eskoziako gaeleraz An Ceann Siar) hiriaren erdigunean dagoen auzune edo eremua da. Edinburgheko Hiri Zaharra gune historikoa eta Edinburgheko Hiri Berria gune ekonomikoa baldin badira, West End nolabaiteko hiriaren kultur gunea da, bertan arte erakustoki ugari baidaude.[69] Erakustoki hauetan nabarmenekak honako hauek dira: Usher Hall, The Filmhouse, Royal Lyceum eta Traverse Theatre antzokia. The Village aretoan arte jaialdiak eta eskulan azokak ospatu ohi dira.[70]

West End barrutiko iparraldea Edinburgh hiriko Gizateriaren Ondare den eremuaren barnean dago. Ondorioz, hiri honetako eremuak edertasun handiko arkitektura du, nagusiki Georgiar arkitektura estiloko terrazadun etxebizitza dotoreak nabarmentzen direlarik.

Sothside[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Southside hiriko auzune herrikoi bat da, bere barnean honako auzo hauek hartzen dituelarik: St Leonards, Marchmont, Newington, Sciennes, The Grange eta Blackford. Edinburgh hiriko "Southside" edo "Hegoaldea" antzina Burgh Muir burgua hedatzen zen lekuan kokatua dago, ondoren South Bridge auzoa sortu zenetik bizigune gisa hazkuntza azkarra izan zuelarik. Gaur egun eremu honek haurrak dituzten familien artean ospe ona bereganatu du (ikastetxe publiko eta pribatu ugari hemen kokatzen baitira), bai ikasleen artean ere (Edinburgheko Unibertsitatearen campusa George Square enparantzaren inguruan baitago, hain zuzen ere Marchmont eta The Meadows parkea eta Napier Unibertsitatearen iparraldean, campus handienak Merchiston & Morningside inguruan daudelarik), gainera jaialdi-zaletuen artean ere gune ospetsua bilakatu da.

Edinburgh hiria eta Fife konderria elkarlotzen dituzten Forth Road Bridge eta Forth Rail Bridge zubien aireko ikuspegia.

Eremu hau eleberrietako fikziozko pertsonaien bizilekua ere izan da, Ian Rankin idazlearen Rebus inspektorea Marchmont auzoan bizi eta St Leonards auzoan lan egin ohi zuen, aldiz Muriel Spark idazlearen Jean Brodie pertsonaia Morningside auzoko Churchhill gunea bizi zen.

Leith[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Leith auzunea Edinburgh hiriko portua da eta iparraldean kokatua dago. Orandik Edinburgh hiritik ezberdintzen duen berezko izaera mantentzen du, 1920ko hamarkadan Leith burgua Edinburgheko konderrira gehitu izana aldeko eta aurkarien arteko eztabaida ugari piztu zituen.[71] Oraindik gaur egun era auzune honi dagokion Eskoziako Legebiltzarreko eserlekuari Iparraldeko Edinburgh eta Leith deitu ohi zaio. Leith auzunearen garapenarekin bat Edinburgh hiria Norvegia, Suedia, Danimarka, Alemania eta Herbehereekin lotzen dituen ferry eta ontzi konpainien kokaleku bihurtu da.Bestalde, Leith auzuneko portua Erresuma Batuko errege familiaren Royal Yacht Britannia ontzia ainguratua dago, hain zuzen ere Ocean Terminal merkatalgunea eta Easter Road futbol zelaiaren atzealdean, azken hau Hibernian F.C taldearen egoitza delarik.

Hirigunea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Edinburgheko Hiriguneak ia osoki Edinburgheko Udal Kontseiluaren muga berberak ditu, bertan Ekialdeko Lothian konderriko Musselburgh udalerriarekin bat egiten duelarik. Edinburgh hiriaren mugen inguruan eta Edinburgheko Hirigunearen barnean dauden hiriak honako hauek dira: Dunfermline, Bonnyrigg, Dalkeith, Loanhead, Newtongrange, Penicuik, Livingston eta Broxburn. Europar Batasunak eremu hau Hirigune Handi gisa sailkatua du, bertan 800.000 inguru biztanle bizi direlarik.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azpimarratzekoa da Edinburgh Festival izeneko jaialadia, 1947tik udaro egiten dutena eta musika, antzerkia eta beste arte mota batzuk eskaintzen dituena. Bestalde, hiri honetan Edinburgheko Unibertsitatea kokatzen da.

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Encyclopædia Britannica bertan argitaratu izan dute sorreratik, 1768tik, 1901 arte. Hortik aurrera AEBetan argitara ematen dute.

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Futbola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Edinburgh hiriak bi futbol talde profesional ditu: Heart of Midlothian eta Hibernian. Bertakoek Hearts eta Hibs ezizenez deitu ohi dituzte, eta biek Eskoziako futbol ligan jokatzen dute. Hearts taldeak Gorgie auzoko Tynecastle Stadium estadioan jokatu ohi du, aldiz Hibs taldea Edinburgh hiria eta Leith udalerriaren artean kokatua dagoen Easter Road Stadium estadioan.

Errugbia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskoziako errugbi selekzioak Murrayfield Stadium estadioan jokatu ohi du, eraikin hau Eskoziako Errugbi Federazioaren jabetzakoa da eta errugbiaz gain, bertan hainbat ekitaldi eta musika kontzertuak ospatu ohi dira. Eskozia osoko errugbi estadio handiena da, eta 67.000 eserleku inguru ditu. Bestalde, Edinburgh hiria RBS Premier One errugbi ligako Heriot's Rugby Club, Boroughmuir RFC, Edinburgh Academicals eta Currie RFC taldeen egoitza ere bada.

Izotz hockeya[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriko izotz hockey taldea Edinburgh Capitals da. Aurretik Edinburgh hiria Murrayfield Racers eta Edinburgh Racers taldeek ordezkatu izan zuten. Taldeak bere izotz hockey partiduak Murrayfield Ice Rink izotz jauregian jokatu ohi ditu, Elite Ice Hockey League liga profesionalean Eskoziako beste hainbat taldeekin lehiatzen delarik, esate baterako Fife Flyers, Braehead Clan edota Dundee Stars.

Edinburgoar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Edinburgh ondorengo hiriekin senidetuta dago:[72]

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskaltzaindiak Edinburgh hobesten du, baina Edinburgo eta Dunedin ere onartzen ditu (Euskaltzaindiaren Exonimia bankua)
  2. The Beginnings of Welsh Poetry: Studies. Ifor Williams. 1972. University of Wales Press. isbn= 0-7083-0035-9. 47. orr.
  3. The British Heroic Age: the Welsh and the Men of the North. Nora Kershaw Chadwick. 1968. University of Wales Press. isbn=0-7083-0465-6. 107. orr.
  4. The eastern terminus of the Antonine Wall: 12th or 13th century evidence. David Dumville. 1994. Proceedings of the Society of the Antiquaries of Scotland. 124. bilduma. 293–298. orr.
  5. The Gododdin: The Oldest Scottish Poem. Kenneth H. Jackson. 1969. Edinburgh University Press. 77–78. orr.
  6. The Beginnings of Welsh Poetry: Studies. Ifor Williams. 1972. University of Wales Press. isbn= 0-7083-0035-9
  7. The British Heroic Age: the Welsh and the Men of the North. Nora Kershaw Chadwick. 1968. University of Wales Press. isbn=0-7083-0465-6.
  8. Gardens of the 'Gododdin' Craig Cessford Garden History, Vol. 22, No. 1 (Summer, 1994), pp. 114–115.
  9. Placenames of the World. Adrian Room. 2006. McFarland. isbn= 0-7864-2248-3. 118–119. orr.
  10. Blackie, Geographical Etymology: A Dictionary of Place-names Giving Their Derivations, 68.
  11. The Names of Towns and Cities in Britain. Margaret Gelling, W. F. H. Nicolaisen eta Melville Richards. 1970. Batsford. isbn= 0-7134-5235-8. 88–89. orr.
  12. Two Notes on the Norse Kingdoms in Northumbria A. Campbell The English Historical Review, Vol. 57, No. 225 (January 1942), pp. 85–9]7
  13. The Topographical, Statistical, and Historical Gazeteer of Scotland: A-H. 800. orr. 1842
  14. Coghill, Hamish Lost Edinburgh pp. 1/2.
  15. Y Gododdin, East Lothian Heritage
  16. The kingdom of the Angles, BBC-Scotland's history
  17. Watson, The Celtic Place Names of Scotland (1926), 340. orr.
  18. Lynch et al., The Oxford Companion to Scottish History (2001), 658. orr.
  19. Jones, Mari; Singh, Ishtla (2005). Exploring Language Change. Routledge. p. 70.
  20. Privy council records. 2012ko urtarrilaren 30a.
  21. Notices of the most remarkable fires in Edinburgh, from 1385 to 1824. Robert Chambers. 1824. 2010eko irailaren 10a.
  22. making of the United Kingdom and Black peoples of the Americas. Kelly (1998). 77. orr. Heinemann. 2011ko urtarrilaren 23a. isbn=978-0-435-30959-6
  23. William Robertson and the expansion of empire. University Press, Cambridge. William Robertson. 1997. isbn=978-0-521-57083-1
  24. Blackwood's Edinburgh magazine, 11. bilduma. 1822. 323. orr.
  25. Overview of Edinburgh. Gazetteer for Scotland, University of Edinburgh.
  26. J Stuart Murray in Edwards & Jenkins (2005); p64–65
  27. Scotland before History. Edinburgh University Press. Stuart Piggott. 1982. isbn=0-85224-470-3
  28. Holyrood Park Geology. Department of Geography, University of Edinburgh.
  29. Overview of the Water of Leith. Gazetteer for Scotland, Institute of Geography, University of Edinburgh
  30. The Water of Leith Walkway. Water of Leith Conservation Trust.
  31. Review of Green Belt policy in Scotland – Edinburgh and Midlothian. G. Bramley, C. Hague, K. Kirk, A. Prior, J. Raemaekers eta H. Smith. 2004ko abuztuaren 11a. Scottish Government
  32. Regional Climate – Eastern Scotland. 2009ko apirilaren 19a. Met Office
  33. December 2010 minimum. 2011ko urriaren 31a.
  34. Edinburgh Comparisons – Population and Age Structure. 2009ko urtarrilaren 31a. City of Edinburgh Council
  35. Comparative Population Profile – Edinburgh Locality. 2009ko urtarrilaren 31a. Scotland's Census Results Online (SCROL)
  36. 2010an Edinburgh hiriak denera 486.120 biztanle zituen, horietatik 235.249 gizonezko eta 250.871 emakumeznkos.
  37. Eurostat, Europako Estatistika Agentziaren arabera Edinburgh hiria 778.000 biztanle zituen hirigunearen bihotzean kokatua dago.
  38. Urban Audit City Profiles – Edinburgh. 2009ko urtarrilaren 31a. Eurostat
  39. Edinburgh Comparisons – Ethnicity, Country of Birth & Migration. 2009ko otsailaren 13a. City of Edinburgh Council
  40. =A Community Profile of EU8 Migrants in Edinburgh and an Evaluation of their Access to Key Services. Pam Orchard, A. Szymanski & N. Vlahova. 2007ko abenduaren 20a. Scottish Government
  41. Edwards, B. & Jenkins, P. (2005) p21
  42. Lynch, M. (2001), 219. orr.
  43. Edwards, B. & Jenkins, P. (2005), 9. orr.
  44. SCH1 Schedule 1 – New Local Government Areas – Local Government etc (Scotland) Act 1994. Office of Public Sector Information (OPSI. 1994ko azaroaren 3a.
  45. # pt1-CH6 Chapter 6 – Functions – Local Government etc (Scotland) Act 1994. Office of Public Sector Information (OPSI). 1994ko azaroaren 3a.]
  46. Edinburgheko Udal Kontseilua aurretik hiriko 17 hautes-eremuetatik aukeratutako 58 kontseilariz osatua dago.
  47. Find Your Local Councillor. City of Edinburgh Council. 2008ko ekainaren 8a.
  48. Nationalist negotiate coalition deals in some of Scotland's largest cities. CityMayors Politics. 2007ko ekainaren 4a.
  49. How the council works. City of Edinburgh Council. 2007ko maiatzaren 11a.
  50. Lord Provost of the City of Edinburgh. The city of Edinburgh council. 2011ko urtarrilaren 16a.
  51. Scottish Parliament election results 2007. Elections Office – City of Edinburgh Council. 2009ko urtarrilaren 14a.
  52. title=The UK Competitive Index 2010 The UK Competitive Index 2010. Centre for International Competitiveness. 2010eko maiatzaren 10a.
  53. Edinburgh by Numbers 2010/2011. Edinburgh Inspiring Capital. 2010eko maiatzaren 10a.
  54. Edinburgh Awards and Accolades. City of Edinburgh Council. 2010eko maiatzaren 10a.
  55. Edinburgh by Numbers 2010/2011. Edinburgh Inspring Capital. 2010eko maiatzaren 10a.
  56. Edinburgh Economy Watch April 2010. City of Edinburgh Council. 2010eko maiatzaren 10a.
  57. Edinburgh's financial services sector. Edinburgh Brand. 2010eko maiatzaren 11a.
  58. Jobs boost as Tesco to base finance arm in Capital. The Scotsman. 2009ko martxoaren 2a.
  59. Virgin Money provides jobs boost for city. The Scotsman. 2010eko urtarrilaren 13a.
  60. 2004 Festival Economic Impact Study results Edinburgh Festival Fringe. 2005ko urriaren 14a.
  61. 2004 Festival Economic Impact Study results Edinburgh Festival Fringe. 2005ko urriaren 14a.
  62. BAA press release BAA press release. Baa.com. 2009ko abenduaren 3a.
  63. Edinburgh Airport Master Plan. British Airports Authority (BAA). 2008ko maiatzaren 25a.
  64. co.uk/aspx/807.aspx Edinburgh Waverley. Network Rail. 2008ko maiatzaren 25a.
  65. Edinburgh CrossRail project. Scottish Government. 2001eko abenduaren 4a.
  66. Notices of the most remarkable fires in Edinburgh: from 1385 to 1824. Robert Chambers (publisher born 1802) | sartze-data = 2012-01-09
  67. Scottish Architects Homecoming. Historic Scotland. 2011ko urtarrilaren 18a.
  68. History of princes Street Retrieved 7 June 2010
  69. http://www.edinburghguide.com/westendedinburgh
  70. http://www.edinburghguide.com/forums/otherandofftopic/general/2692
  71. The Story of Leith XXXIII. How Leith was Governed (Ingelesez)
  72.   Twin and Partner Cities, City of Edinburgh Council, http://www.edinburgh.gov.uk/internet/city_living/CEC_twin_and_partner_cities. Noiz kontsultatua: 2010-09-11 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Edinburgh Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Eskozia