Zuia

Zuia
Araba
Izen ofiziala	Zuia
Estatua Erkidegoa Lurraldea Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Araba Zuia-Gorbeialdea
Alkatea	Unai Gutiérrez Urkiza (Bildu)
Herritarra	zuiar
Koordenatuak	42°58′54″N 2°50′38″W
Eremua	122,49 km2
Distantzia	20 km Gasteiza
Posta kodea	01130
Biztanleria	2.439 bizt. (2012)
Dentsitatea	19,91 bizt./km²
http://www.zuia.com

Zuia Araba iparraldean dagoen udalerria da, Zuia-Gorbeialdea eskualdeko handiena. Gasteiztik 18 bat kilometrora dago. Haren herriburua Murgia da.

Murgiko erdigunearen ikuspegia.

Ametzaga herria.

Geografia

Inguru naturala

Zuia Gorbeiaren magalaren inguruan dago, eta Arabako mendirik altuenera igotzeko abiapuntua da. Arrato eta Badaiakoa udalerriaren muga naturalak dira, eta aipatzekoa da haranaren erdialdean dagoen Atxabal-Oroko mendigunea.

Udalerria zeharkatzen duen ibai nagusia Baias ibaia da.

Udalerri mugakideak

• Iparraldean: Orozko (Bizkaia).
• Hegoaldean: Gasteiz eta Badaiako Sierra Bravako Komunitatea.
• Ekialdean: Zigoitia.
• Mendebaldean: Amurrio eta Urkabustaiz.

Historia

Esaten da Erdi Aroko ganboatar eta oinaztarren arteko gatazka odoltsuek Zuian izan zutela sorrera.

Banaketa administratiboa

Zuiako udalerria hurrengo 13 herriz osatua dago, biztanleen kopuruaren arabera ordenaturik:

1. Murgia (udalburua): 1.169 biztanle 2007an.
2. Sarria: 310 bz.
3. Bitoriano: 255 bz.
4. Ametzaga: 245 bz.
5. Markina: 68 bz.
6. Domaikia: 61 bz.
7. Gillerna: 49 bz.
8. Lukiano: 49 bz.
9. Jugo: 47 bz.
10. Aperregi: 44 bz.
11. Zarate: 33 bz.
12. Altube*: 29 bz.
13. Ziorraga*: 13 bz.

(* Altube —lehen Monreal de Zuya gisa ere ezaguna— eta Ziorraga auzo gisa har daitezke, ez baitute kontzeju izaerarik.)

Demografia

XX. mendearen lehen erdia gorabeherarik gabe igaro zen Zuiako populazioari dagokionez. 1950eko hamarkadatik aurrera, ordea, populazioak beherako joera hartu zuen, gehienbat Gasteiz eta Bilbo hirietarako izandakoemigrazioaren ondorioz.

1980eko hamarkadatik aurrera, garraiobideak hobekuntzearen eta hirietako etxebizitzen prezio altuen ondorioz, jende berria iritsi zen udalerrira, batez ere Murgia eta haren inguruetara. Horrek populazioa handitzea eragin zuen. Hala ere, populazio berri horren gehienak ez zuen lanik egiten udalerrian, Gasteizen baizik, eta udalerria lo-hiri bihurtu zen biztanle horientzat.

Biztanleriaren bilakaera
(Iturria: INE)

1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2000	2010
2.250	2.136	1.989	2.019	1.998	2.102	1.634	1.381	1.264	1.269	1.725	2.401

Politika

Zuia udalerrian Bildu koalizioak zuzentzen du udala azkeneko hauteskundeetatik. Aurreko hauteskundeetan EAJk izan zuen alkatetza. Zuiako udalak 11 zinegotzi ditu osotara.

Zuiako alkatea Bildu koalizioko Unai Gutierrez Urkiza da 2011ko udal hauteskundeez geroztik. Udaleko hamaika zinegotzietatik lau lortu zituen. Baliogabeko botoak 28 izan ziren (emandako guztien %2,2) eta 32 boto zuri izan ziren (botoen %2,58). Abstentzioa %29,37koa izan zen.

Zuiako udalbatza
Alderdia	Zinegotziak	Boto kopurua
Bildu	4	338 (%27,93)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)	3	296 (%24,46)
Zuiak batzen gaitu-Zuia nos une	3	292 (%24,13)
Alderdi Popularra (PP)	1	136 (%11,24)
Aralar	-	74 (%6,12)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))	-	74 (%6,12)

Kultura

Zuiako udal pilotalekua.

Euskara

Zuiako hizkuntza nagusia euskara izan da XIX. mende arte, bertako hizkera mendebaleko euskararen aldaera izan da, baina azken mendean atzerakada nabarmena izan da. Gaur egun zuiarren %20 inguru da euskalduna, eta hauek biltzeko asmoz Bidabarri euskara taldea sortu zuten.

Ondasun nabarmenak

Jugatxiko baseliza (Jugo).

• Gorbeiako Natura Parkea.
• Oroko Santutegia, Bitoriano ondoan dagoena, Atxabal-Oro haitzen parean (896 m). Eraikin nagusia XVI. mendekoa da.
• Jugatxiko baseliza, Jugotik gertu dagoena. Aisialdigunea du alboan, Arabako Foru Aldundiarena den parkean.
• Eztiaren museoa, Murgiko Oregi etxean dago.
• Bitorianoko 17. zenbakia duen baserria, XVII. mendekoa, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatua.

Zuiar ospetsuak

• Jose Santos Intxaurregi (17??-1811), merkataria eta Buenos Airesen politikaria izandako jugoarra.
• Luis Alava Sautu (1890-1943), politikari fusilatu murgiarra.
• Javier Ruiz de Larrinaga (1979 - ) ziklo-krosslari ametzagarra.

Ikus, gainera

• Zuia-Gorbeialdea
• Arabako udalerrien zerrenda

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Zuiako udalaren webgunea
• (Euskaraz) Zuiako informazioa eskualdearen webgunean
• (Gaztelaniaz) Zuia Auñamendi entziklopedian
• (Gaztelaniaz)(Euskaraz) Zuiako Gazteen Webgunea
• (Gaztelaniaz)(Euskaraz) Zuiako Ezker Abertzalea