Aramaio

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Aramaio

 Araba
Ibarra elurtuta, 2010eko urtarrilean.
Ibarra elurtuta, 2010eko urtarrilean.

Aramaioko armarria

Izen ofiziala Aramaio
Estatua
Erkidegoa
Lurraldea
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Araba
Zuia-Gorbeialdea
Alkatea Ramon Ajuria Uranga (Bildu)
Herritarra aramaioar[1]
Koordenatuak 43°3′10″N 2°33′51″W / 43.05278°N 2.56417°W / 43.05278; -2.56417Koordenatuak: 43°3′10″N 2°33′51″W / 43.05278°N 2.56417°W / 43.05278; -2.56417

Alava municipalities Aramaio.JPG

Eremua 73,27 km2
Garaiera 301 (Ibarra) m
Distantzia 29 km Gasteiza
Posta kodea 01169
Biztanleria 1.535 bizt. (2013)
Dentsitatea 20,95 bizt./km²
http://www.aramaio.org/

Aramaio[1] Araba iparraldeko udalerri bat da, Zuiako kuadrillakoa (batzuetan Debagoiena dela jotzen da, eskualde horrekin duen loturagatik). Gasteiztik 29 bat kilometrora dago, Bizkaiarekiko (Durangaldea) eta Gipuzkoarekiko (Debagoiena) mugan.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aramaioko ibarraren ikuspegi orokorra.

Aramaio udalerria izen bereko ibarrean dago, askotan Leintz ibarraren zatitzat hartzen den arren. Udalerriko ibarretik Anboto (1.330 m) eta Udalaitz (1.117 m) mendiak ikusten dira, besteak beste. Aramaio ibaiak zeharkatzen du udalerria. Albinako urtegia ere Aramaion barne dago.

Arangioko haitzek edo Etxaguengoek udalerria banatzen dute. Hortaz, udalerriko urak bi isurialdeetara doaz. Oriol (1.128 m) inguru hauetako mendi nagusia da. Udalerriaren ipar-ekialdean, Tellamendi (835 m) dago.

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroa [2][aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIV.-XV. mendeetan Ibarra auzoa kale bilakatu zen, gaur egun ezagutzen ditugun Nardeaga, Ibargoia eta Matxinkale kaleak osatuz.

Arteaga eta Muxika etxeko jaunak izan ziren Aramaioko jabeak. Geroxeago Butroe etxearena izatera pasatu zen, Maria Alonso Muxikakoa eta Gomez Gonzalez Butroekoen arteko ezkontzagatik.

Ahaide Nagusien arteko gerretan Aramaion oso borroka sonatua gertatu zen 1443an. Gomez Gonzalez Butroek eginiko probokazioari erantzunez, Pedro Abendañokoa Legutioko jaunak eta bere lagunak Legutiotik Aramaion sartu ziren hogei etxe erretzeko asmoz, Mendiolako dorrea barne, bere jauna bertan ez zegoela aprobetxatuz. Abendañokoak lapurretan eta arpilatze gordinean zirela, Joanes Mendiolakoa Aramaion agertu zen bere indar guztiekin. Nahiz eta Abendañokoak Arratondoko atakatik ihesean atera, Mendiolakoaren jazarpenagatik Abendañoko bost lagun hilik suertatu ziren.

Gertaera hau Aramaioko kantuan jasota gelditu zen, Abendañokoen ihesi desesperatua deskribatzen zelarik bertan.

Geroago, 1448an, Oñatiko Ganboatarrek Arrasateri sua eman zioten. Aramaioko jauna Butroeko Gomez Gonzalez bertan zegoen eta, ihes egiten saiatu zen arren, Maalako Errebalan (Arrasate) hil egin zuten. Urte batzuk geroago bere semeak morroi batzuk bidali zituen, aita mendekatzeko asmoz, arrasatear batzuk hiltzera. Garagartzan dauden bi gurutzek gogoratzen dute gertatutakoa.

Aramaio Bizkaiko jaurerriarena izan zen XV. mende bukaera arte. 1489ko urtarrilaren 9an Araba barnean gelditu zen, herria eta probintziaren arteko idatziaren bidez. Idatzian ordura arteko zergak baino arinagoak aurrerantzean ordaindu beharko zirela zehazten bada ere, bategitea kaltegarria suertatu zen aramaioarrentzat.

Foruetan jasotako askatasunaz gozatu ordez, Aramaioko biztanleek jaunen gehiegikeriak pairatu zituzten. Butroe eta Muxikako etxeak batu zirenean, ibarraren jabeak bilakatu ziren, larderia osoz jokatuz. Barajuengo gazteluko jaunek Aramaioko emakumeak eurekin gaua pasatzera behartzen zituzten adibidez, haien senar edo gurasoak almena batetik urkatzeko mehatxupean. Neurrigabekeria haiek zirela eta, Aramaioko biztanleek kexa aurkeztu zieten Errege-erregina Katolikoei. Gertakariak egiaztatu ondoren, Barajuengo gaztelua suntsitzeko agindua eman zuten.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aramaioko udalerria 9 herriz edo elizatez osatua dago:

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aramaioko biztanleria 1.500-2.000 biztanleen inguruan mantendu zen XX. mendean zehar. Udalerriko jarduera ekonomikoa tradizionalki nekazaritzari lotutakoa izanik, XX. mendeko bigarren erdialdean sektore horrek garrantzia galdu izanaren ondorioz biztanleria 1.300 biztanle ingurura jaitsi zen, baina 1990eko hamarkadatik aurrera berriro biztanleak irabazten hasi zen.

Aramaioko biztanleria

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek izan ziren 2011ko udal hauteskundeetako emaitzak Aramaion:

Aramaioko udalbatza

Izena Zinegotziak Boto kopurua
Bildu
6
538 (%60,72)
Aramaioko Alkartasuna (AA)
2
177 (%19,98)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
1
142 (%16,03)
Beste batzuk
0
29 (%3,27)

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aramaio udalerri euskalduna da. UEMAko kidea den Arabako herri bakarra da, hau da, euskal hiztunen portzentaje hain handia daukan bakarra. Halaber, bertso-eskola badakaute bertan gaur egun.

Mendebaleko euskararen aldaera bat da herriko jatorrizko euskalkia.

Aipatzekoa da kolore politiko guztietako Arabako ahaldun nagusiek euskaraz egin dituztela beren hitzaldiak Aramaion izan direnean. Horrela egin zuten, besteak beste, Federico Baraibarrek 1913an, Manuel Aranegik 1961ean eta Emilio Gebarak 1982an.[3]

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriak bola jokoaren aldaera propioa du.

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2010eko Aramaioko jaiak. Hondoan, Sastiña baseliza.

Herriko jaiak, San Martinak, uztaileko lehen aste bukaeran ospatzen dira, San Martin eguna azaroaren 11n izan arren.

Auzoetako jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gainerako ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Apirilaren 28a: San Prudentzio, eta gertuen dagoen igandean, Sagardogile eguna.
  • Ekaineko lehen igandea: Santikurtz eguna.
  • Uztaileko bigarren igandea: San Kristobal eguna.
  • Iraileko lehen igandea: Marixeka eguna.
  • Urriko azken larunbata: Jubilatuen eguna eta artisau feria.

Aramaioar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b Euskaltzaindia: 150. araua: Arabako herri izendegia.
  2. Atal honetako informazio zati bat Argia aldizkariko 1897. alean 2003-05-04an kaleraturiko artikulu batetik jaso da, bertako CC-BY-SA 3.0 lizentzia libreaz baliatuz.
  3. Algo más que protocolo artikulua elcorreodigital.com webgunean

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Aramaio Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa