Aramaio

Aramaio
Araba
Ibarra elurtuta, 2010eko urtarrilean.
Izen ofiziala	Aramaio
Estatua Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Araba Zuia-Gorbeialdea
Alkatea	Ramon Ajuria Uranga (Bildu)
Herritarra	aramaiar, aramaioar
Koordenatuak	43°3′10″N 2°33′51″W
Eremua	73,27 km2
Garaiera	301 (Ibarra) m
Distantzia	29 km Gasteiza
Posta kodea	01169
Biztanleria	1.497 bizt (2010)
Dentsitatea	20,43 bizt/km²
http://www.aramaio.org/

Aramaio Arabako iparraldean dagoen udalerria da, Zuiako Kuadrillakoa (batzuetan Debagoiena ere dela kontsideratzen da, eskualde honekin duen loturagatik). Gasteiztik 29 bat kilometrora dago, Bizkaia (Durangaldea) eta Gipuzkoako (Debagoiena) muga parean.

Geografia

Inguru naturala

Aramaio udalerria izen bereko bailaran dago, askotan Leintz bailaran barne hartzen den arren. Udalerriko bailaratik Anboto (1.330 m) eta Udalaitz (1.117 m) mendiak ikusten dira, besteak beste. Aramaio ibaiak zeharkatzen du udalerria. Albinako urtegia ere Aramaion barne dago.

Arangioko haitzek edo Etxaguengoek udalerria banatzen dute. Hortaz, udalerriko urak bi isurialdeetara doaz. Oriol (1.128 m) inguru hauetako mendi nagusia da. Udalerriaren ipar-ekialdean, Tellamendi (835 m) dago.

Udalerri mugakideak

• Iparraldean: Bizkaiko Atxondo eta Abadiño
• Hegoaldean: Legutio eta Leintz Gatzaga (Gipuzkoa).
• Ekialdean: Gipuzkoako Arrasate, Aretxabaleta eta Eskoriatza
• Mendebaldean: Legutio eta Otxandio (Bizkaia).

Historia

• XIV.-XV. mendeetan Ibarra auzoa kale bilakatu zen, gaur egun ezagutzen ditugun Nardeaga, Ibargoia eta Matxinkale kaleak osatuz.
• 1443: Legutioko jaunak, Abendañako Peruk, 20 baserri erre zituen. El cantar de Aramaiona kantak aipatzen du gertaera.
• 1448: Oñatiko Ganboatarrek Arrasateri sua eman zioten. Aramaioko jauna Butrongo Gomez Gonzalez bertan zegoen eta, ihes egiten saiatu zen arren, Maalako Errebalan (Arrasate) hil egin zuten. Urte batzuk geroago bere semeak morroi batzuk bidali zituen, aita mendekatzeko asmoz, arrasatear batzuk hiltzera. Garagartzan dauden bi gurutzek gogoratzen dute gertatutakoa.

Oletako ibarraren ikuspegia.

Banaketa administratiboa

Aramaioko udalerria 9 herriz edo elizatez osatua dago:

1. Arexola
2. Azkoaga
3. Barajuen
4. Etxaguen
5. Gantzaga
6. Ibarra (udalerriko herriburua) eta berau osatzen duten 4 auzoak: Arraga, Eguzkierripa, Errotabarri eta Salgo.
7. Oleta
8. Untzilla
9. Uribarri

Demografia

Aramaioko biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
2.095	2.109	2.261	2.162	1.945	1.897	1.949	1.900	1.695	1.438	1.310	1.466	1.490

Kultura

Hizkuntza

Aramaio udalerri euskalduna da. UEMAko kidea den Arabako herri bakarra da, hau da, euskal hiztunen portzentaje hain handia daukan bakarra. Halaber, bertso-eskola badakaute bertan gaur egun.

Mendebaleko euskararen aldaera bat da herriko jatorrizko euskalkia.

Aipatzekoa da kolore politiko guztietako Arabako ahaldun nagusiek euskaraz egin dituztela beren hitzaldiak Aramaion izan direnean. Horrela egin zuten, besteak beste, Federico Baraibarrek 1913an, Manuel Aranegik 1961ean eta Emilio Gebarak 1982an.

Kirola

Herriak bola jokoaren aldaera propioa du.

Jaiak

2010eko Aramaioko jaiak. Hondoan, Sastiña baseliza.

Herriko jaiak, San Martinak, uztaileko lehen aste bukaeran ospatzen dira, San Martin eguna azaroaren 11n izan arren.

Auzoetako jaiak

• Ekainaren 24, 25 eta 26a: Azkoagan, San Joan egunez.
• Uztailaren 20 eta 21a: Arexolan, Santa Marina egunez.
• Abuztuaren 15, 16 eta 17a: Barajuenen, Andre Mariaren egunez.
• Iraileko bigarren aste bukaeran: Eguzkierripan, Andre Mariaren egunez.
• Irailaren 29a: Etxaguenen, San Mikel egunez.
• Urriaren 4a: Untzillan, Arrosarioko Andre Mariaren egunez.
• Azaroaren 12a: Gantzagan, San Millan egunez.
• Abuztuaren 3a eta 4a: Uribarrin, San Eztebe egunez.
• Abuztuaren 15a: Oletan, Andre Mariaren egunez.

Gainerako ospakizunak

• Apirilaren 28a: San Prudentzio, eta gertuen dagoen igandean, Sagardogile eguna.
• Ekaineko lehen igandea: Santikurtz eguna.
• Uztaileko bigarren igandea: San Kristobal eguna.
• Iraileko lehen igandea: Marixeka eguna.
• Urriko azken larunbata: Jubilatuen eguna eta artisau feria.

Aramaiar ezagunak

• Lope Agirre (1510-1561), esploratzaile eta militarra.
• Pedro Ignazio Barrutia (1682-1759), idazlea.
• Bixente Goikoetxea (1854-1916), konpositorea.
• Jose Maria Azkarraga "Lurgorri" (1916-1937), idazle, poeta, politikari eta gudaria.
• Sabin Salaberri (1934), konpositorea.
• Patxi Uribarren (1942), karmeldarra, idazlea eta euskaltzaina.
• Josemari Velez de Mendizabal (1949), euskal idazlea.
• Oskar Arana (1969), itzultzailea.
• Manex Agirre (1982), bertsolaria.
• Andere Arriolabengoa (1982), bertsolaria.

Ondasun nabarmenak

• Sastiña baseliza, Ibarran.
• Salturri baserria, Azkoagan. Aramaioko bailarako baserririk zaharrena.
• Aurtola burdinola, XIV. mendekoa.

Kanpo loturak

• (Euskaraz)(Gaztelaniaz) Aramaioko Udala
• (Euskaraz) Goiena.net atarian Aramaioko albisteak
• (Gaztelaniaz) Aramaio Auñamendi entziklopedian
• (Euskaraz) Aramaio inguruak artikulua, Euskonews Gaztean