Asparrena

Asparrena
Araba
Araia Aratz menditik ikusia.
Izen ofiziala	Asparrena
Estatua Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Araba Aguraingo Kuadrilla
Alkatea	Diego Gastañares Zabaleta (Bildu)
Herritarra	asparrendar
Koordenatuak	42°53′21″N 2°18′55″W
Eremua	65,18 km2
Garaiera	605 m
Distantzia	35 km Gasteiza
Posta kodea	01208 / 01250
Biztanleria	1.684 bizt (2011)
Dentsitatea	25,84 bizt/km²
Sorrera	1181
http://www.asparrena.net/

Asparrena Arabako ipar-ekialdean dagoen udalerria da, Aguraingo Kuadrillan barruan. Gasteiztik 35 kilometrora dago eta Gipuzkoa eta Nafarroaren mugakidea da.

Araia du herriburu, eta udalerriak baditu beste bederatzi herri ere.

Izena

Udalerriaren izen ofiziala Asparrana izatetik Asparrena izatera igaro zen 1860an.

Asparrena izenaren bukaerako –a artikulua da. Hortaz, izena erabiltzean, honakoa da bidea: Asparrena, Asparrenarekin...; baina Asparrenean, Asparreneko, Asparrenetik, Asparrenera... Era berean, izen honek bere azken –a galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: Asparren maitea, Asparren osoan, gure Asparren hau...

Beraz, euskara batuan ez dira zuzenak Asparrengo, Asparrendik, Asparrenen.

Geografia

Inguru naturala

Arabako Lautadan badago ere, Asparrenak inguru menditsua du, iparraldean Aratz eta Umandiamendiak, hegoaldean Ballo eta hego-ekialdean Legunbe. Hori dela eta, udalerria txangozaleen abiaburu (eta helburu) izan ohi da. Hidrologiari dagokionez, Zirauntza ibaiak Asparrena du sorburu.

Udalerri mugakideak

• Iparraldean: Altzaniako mendilerroa.
• Hegoaldean: Entzia-Iturrietako Partzuergoa.
• Ekialdean: Ziordia (Nafarroa).
• Mendebaldean: Zalduondo eta Agurain.

Historia

Asparreneko udalerria Sakanarako pasabide naturalean kokatuta dago, hori historian zehar gune garrantzitsua izan delarik. Bertatik igarotzen zen Euskal Herriko galtzada erromatar nagusia, Bordele-Astorga, alegia, bai eta Done Jakue bidea ere, Lizarratetik zetorrena.

Demografia

Asparreneko biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
2.001	2.159	2.231	2.398	2.260	2.053	1.954	2.032	1.921	1.720	1.494	1.580	1.583

Ekonomia

Industrialde garrantzitsua dago Asparrenean, N-1 errepidetik gertu. Bertan ezarrita daude, besteak beste, Nestle izozkiak enpresa (lehengo Helados Miko), Pferd Rüggeberg enpresa (Caballito ezizenaz ezaguna), eta Gasteizko Michelin enpresaren oinarri logistikoa.

Banaketa administratiboa

Araiako eliza frontoitik ikusia

Hamar herrik osatzen dute Asparren udalerria:

• Albeniz
• Ametzaga
• Andoin
• Araia (udalerriko herriburua)
• Arriola
• Egino
• Gordoa
• Ibarguren
• Ilarduia
• Urabain

Asparrendar ospetsuak

• German Landazabal Garagalza (Araia, 1884 - Gaulegay, Argentina, 1953), piano-jotzailea eta musika-konpositorea.
• Andoni Urrestarazu "Umandi" (Araia, 1902 - Gasteiz, 1993), euskal idazlea.
• Iñaki Arakama Mendia (Ibarguren, 1951), etakide historikoa.
• Alberto Lopez de Munain (Gasteiz, 1972), albeniztar txirrindularia.

Azpiegitura eta garraioak

Asparreneko ikuspegia, Gordoako hilerritik: Ezkerretik eskuinera, Gordoa (lehen planoan), Arriola (urrunago) eta Aratz mendia (eskuin-eskuinean).

La Burundesa autobus konpainiak Sakanako herriak elkartzen ditu Gasteiz-Iruñea linearen bidez, eta Asparreneko Ibarguren eta Andoin herrietan du geltokia. Guztira hiru zerbitzu eskaintzen ditu norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

• Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

Kultura

Kirolak

Aipatzekoa da Ilarduia eta Eginoko eskalada eskola. Zailtasun guztietako bideak daude udalerrian, baita hegan egiteko errapelak ere.

Jaiak

• Ekainaren 28an: San Petri eguna.
• Abuztuaren 2. astean: Araiako Umore Antzerkia.

Ondasun nabarmenak

Eginoko haitzak eta Lezearen ahoa

Araiako Marutegiko gazteluaren aztarnak

• Eginoko Lezea izeneko haitzuloa, (espainieraz, Cueva de la Lece, tautotoponimoa erabilita, esaten zaio). Barnetik osorik ikusteko eskalada egiteko material egokia beharrezkoa da.
• Araiako Marutegiko gazteluaren aztarnak —Murutegi eta Morutegi izenez ere ezaguna—-, izen bereko haitzean daudenak, 863 metro inguruko garaieran.
• San Joan Amamioko baseliza erromanikoa, Albeniz inguruan dagoena.

Ikus, gainera

• Aguraingo Kuadrilla
• Azparren
• Hazparne

Kanpo loturak

• (Euskaraz)(Gaztelaniaz) Asparreneko Udalaren webgunea.
• (Euskaraz) «Asparrena», Eusko Jaurlaritzaren turismo webgunea.
• (Gaztelaniaz) «Asparrena», Auñamendi entziklopedia.