Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Euskal Herriko musika

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu

Euskal Herriko musika lurralde horretako euskal herriak egindako musika da. Herri musika ez ezik, denboraren poderioz beste musika batzuek hartu dute indarra bertan, dibertsifikazio gero eta handiagoaz. Ondorioz, jatorrizko eta euskarazko musikari beste aldaera batzuk gehitu zaizkio erlijio musikaren eta, XVIII. mendetik aurrera, Ilustrazioaren bitartez.

XX. mendetik aurrera, erdarazko musikak pisu nabarmena hartu du Euskal Herrian, eta euskarazko musikak herri tradizioa berritu eta berrasmatu du Ez Dok Amairu eta Gaur mugimendu berritzaileek akuilatuta. 1970ean eta bereziki 1980ko hamarkadan, indarrez sartu ziren nazioarteko joerak euskal musikara, tokian tokiko musika taldeak sortzearekin batera. Herri tradiziotik sortutako aldaerez gain, landutako generoak musika klasikoa, folk musika, rocka, pop eta abar dira. Euskal Herria gizarte mediatikoan murgilduta egonik, ekimen gero eta handiagoak sortu dira, bitarteko teknologiko sofistikatuz hornituak, baita milaka entzule biltzen dituzten musika emanaldi eta jaialdiak ere.

Musika tradizionala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bertako musika-tresnak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arlo honetan aditu handienetakoa da Juan Mari Beltran musikaria. Izan ere, hark antolatu zuen Herri Musikaren Txokoa erreferentziazko tokia, Oiartzunen.

Alboka[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Alboka»
Albokerue albokan Eguzkie joan da jotzen.

Alboka euskal haize instrumentu tradizionala da, mihi bakun jogune motako klarinete bikoitza duena[1]. Musikalki, bi tutuak independienteak dira, baina aldi berean jotzen dira. Afinazioari dagokionez, egile bakoitzak ezberdina eman du: Arratian egiten zirenak La ♭ notan afinatzen ziren, eta Zegaman egiten zirenak La musika notan. Normalki, albokariek ezkerreko bost zuloko kanaberarekin melodia jotzen dute eta eskumako hiru zulokoarekin laguntza[2]. Alboka, normalki, panderoarekin laguntzen da, eta jota, porrusalda eta martxa dira ohiko abesti motak[3]. Jotzerakoan, arnasketa zirkularra erabili behar da, arnasa hartuz eta joaz aldi berean[4].

Historikoki, Bizkaian, Arratia eta Nerbioi ibarretan tradizio handia egon da XIX. mendetik, albokari handiak emanez: Anbrosio Gorostiaga "Anbros" (1867-1926), Bernardino Zautua, Tiburtzio Elezkano (1906-1958) eta Silbestre Elezkano "Txilibrin" (1912-2003) Igorrekoak; Migel Larrinaga "Txuskoa" (1881-1921), Alejo Etxezarraga eta Eugenio Etxebarria (1920-2008) Dimakoak; Graziano Lekue "Txisperue" (1882-1945) Zeberiokoa; Jose Amundarain "Muñegi" (1895-1969), Emilio Sagarna eta Andoni Goikoetxea Zeanurikoak; Ildefonso "Pontxo" Orue (1902-1980) eta Benito Iragorri (1906-1973) Lemoakoak; Alejo Gurtubai "Barberue", Juan Kruz Valle eta Juan Otxandio (1927-2000) Galdakaokoak; Jose Mari Bilbao eta Leon Bilbao semea (1916-1990) Arteagakoak; Inazio Uribarri "Andaluze" Dima/Zaratamokoa eta Manu Barandika Bediakoa.

Gaur egungo albokalarien artean azpimarratzekoa da Mariano Barrenetxea (Galdakao, 1938-), baina batik bat Juan Mari Beltran (Donostia, 1947-), musikari handia eta Ibon Koteron (Bilbo, 1967-) jole iraultzailea, Kepa Junkeraren eskolakoa. Bestela, 1990eko hamarkadan musika tresna Exkixu taldeak rock esparruan ezagutarazi zuen. Albokalari bikain gisa Alboka taldeko Alan Griffin irlandarra ere aipatzekoa da.

Atabala, danbolina eta danborra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Atabal», «danbolin» eta «danbor»

Dultzaina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Dultzaina»

Hiru zuloko txirula[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Hiru zuloko txirula»

Panderoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Pandero»

Txistua eta silbotea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Txistu (musika tresna)» eta «Txistu handi»

Supriñua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Supriñu»

Supriñua haize-instrumentu bat da, oboe baten antzekoa[5], gaztainondoaren edo hurritzaren azalaz egindakoa. Azala biribilkatu egiten da konoa egin arte. Goiko muturra zapalduta dago pita sartzeko. Bi zulo besterik ez ditu, bi hatz erakusleekin estaltzeko. Egun ez da erabiltzen eta ezagutzen diren azken joleak Larraun haraneko artzaiak dira.

Trikitia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Eskusoinu txiki» eta «trikiti musika»

Txalaparta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Txalaparta»

Txalaparta perkusiozko euskal musika tresna karakteristikoa da, idiofonoa eta zuzenean kolpatzen dena. Bi euskarriren gainean jarritako zurezko ohol horizontalek osatzen dute[6]. Egur erabilienak haltza, gaztainondoa eta lizarra izan dira. Txalaparta lau makilez jotzen da, txalapartari bakoitzak bi makil dituela. Tradizioaren arabera, jole bat "ttakuna" ("tukutuna" edo "bia") eta bestea "herrena" ("urguna", "pikatzailea" edo "bata"). Lehenengoak oreka edo ordena ezartzen du bigarrenak desoreka sortzen duen bitartean.

Ekitaldi kultural eta politikoetan ere askotan entzuten da. Juan Mari Beltranek, Mikel Laboak, Oskorrik, Hertzainakek, Kepa Junkerak eta beste musikari askok beren instrumentazioan sartu dute, haren soinu bereziak erakarrita. Tradizonalki zurezkoa izan bada ere, txalapartari berritzaileenak harriz eta bestelako materialez egindakoekin esperimentatzen hasi dira. Igor Otxoak eta Harkaitz Martinezek (Oreka Tx), Nomadak Tx film dokumentalean, izotzezko txalaparta bat jotzen dute, Laponiara egindako bidaian.

Ttun-ttuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Ttun-ttun»

Musika herrikoia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aipagarriak dira, besteak beste, Jose Maria Iparragirre eta Benito Lertxundi abeslariak. Kaxiano akordeoi jotzaileak ere ospe handia hartu zuen. Itsua baitzen.

Musika klasikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Euskal Herriko musika klasikoa»

Musikagile handiak eman ditu Euskal Herriak, hala nola Juan Crisostomo Arriaga (Los esclavos felices), Hilarion Eslaba, Aita Donostia, Jose Maria Usanditzaga (Mendi-Mendiyan), Jesus Guridi (Amaya, Diez melodias vascas eta El caserio) eta Francisco Escudero.

Bestela, mundu osoan dira ezagunak Julian Gaiarre, Ainhoa Arteta eta Maria Bayo abeslariak, bai eta Donostiako Orfeoia abesbatza ere.

Musika erlijiosoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erlijio katolikoak eragin handia izan du Euskal Herrian. Mendeetan zehar latinez abestu izan da, baita gaztelania edo frantsesez ere, baina azken mendean euskarazko musika ere egin da erlijioari lotuta[7]. Mezan abestea ohikoa da, eta erlijio askori lotuta dago[8], baina katolikoen artean meza egiteko moduak asko urrundu zuen kantua eta herria, bereziki latinez abestutako kantu polifonikoa eta gregorianoa erabiltzen zelako mezan[7]. Barrokoarekin musika sakratuan sofistikazioa izan zen nagusi, eta herria eta meza-kantak urrunduz joan ziren. Pio X.arekin aldaketak egon ziren egoera honetan: alde batetik 1903ko azaroaren 22an, Santa Zeziliaren egunean, musika sakratuaren inguruko Tra le sollecitudini dokumentua kaleratu zuen, mezan berriro ere kantatzea gomendatuz[9][10]. Gomendioari jarraituz, 1928an Gasteizen Musika Sakratuari buruzko Elizaren Kongresu Nazionala antolatu zen[11]. Kongresu honen ondotik hainbat kantu-bilduma hasi ziren ekoizten, eta Gasteizko organo-jotzaileen elkarteak koro berriak bultzatu zituen parrokiatan[7].

Garai honetakoak dira Argia aldizkariko zuzendaria zen Bittor Garitaonandiak argitaratutako Eleiz-abestiak bilduma, Mariano Plana eskolapioak argitaratuta Selección de cantos Religiosos Populares bilduma, latinezko, gaztelaniazko eta euskarazko eliza-abestiekin edo Gabriel Lertxundi benediktarrak Baionan 1948an publikatutako Kantikak[7]. Andima Ibiñagabeitiaren arabera, "Euskal Herrian eliz abestietan egin den libururik ederrena"[12]. 1950ean Bixente Aranburu apaizak Eliz Abesti sorta liburua editatu zuen, latinezko testuak eta gaztelania eta euskarazko abestiak sortuz[7].

Garai honetan ere Elizatik kanpo erabiltzen ziren herri-kantutegian jai ezberdinetan abesti erlijiosoak. Jaietan, Gabonetan, prozesioetan edo santu-eskean ibiltzerakoan ohikoak ziren abestiak[13][14][15]. Oles-kantak deitzen zaie horiei[16] eta Azkuek bere Cancionero Popular Vascon "erronda-abesti" gisa sailkatu zituen. nahiz eta euskaraz "eskalearenak" gisa sailkatzen nahi zituela esan[17].

Vatikanoko II. kontzilioaren ondotik meza latinez ematetik berezko hizkuntzan ematera igaro zen. Horregatik, euskaraz, gaztelaniaz edo frantsesez kantutegi berriak egiteari ekin zion Elizak. Frankismoaren ondorioz, Baionan eman zen lehenengo euskarazko sorrera kontzilioaren ostean, batez ere Belloceko beneditarren aldetik. Lazkaoko beneditarrek, Loiolako jesuitek edo Arantzazuko frantziskotarrek ere izan zuten euren papera, baina diozesiak eskatutako erritmoan aritu ziren[7]. 1965ean Gipuzkoan "Euskal Meza" lehiaketa antolatu zen, tartean Francisco Escudero epaimahai zelarik. Aurkeztutako lanak onak ez zirela iritzita, ez zuten saririk eman, baina Jose Olaizolaren Meza Berri lana mezatan erabiltzea erabaki zuen diozesiak[7][18].

1967an Universa Laus elkarte aurrerakoiak nazioarteko Psalliter Sapienter ikerketa kongresua antolatu zuen Iruñean mezetako erlijio abestien inguruan[19], astebeteko ikerketa saioa. Bertan Carmelo Bernaolak bi obra garrantzitsu aurkeztu zituen, nahiz eta gaztelaniaz abesteko pentsatuak izan[20]. 1968an bigarren lehiaketa bat antolatu zen kantu erlijiosoak euskaraz egiteko[7]. Kasu honetan Euskal Herriko bost diozesiek[oh 1] elkarrekin antolatuta, hogei musikariren lana jaso zuten eta Francisco Escuderoren laguntzarekin batera 1969an euskarazko mezarako melodiak ekoiztu ziren. Bellocen ekoiztutako kantutegiak eskuratzea zaila zenez, eta berri hauek asko erabiltzen hasi zirenez, onenak aukeratu eta Gora Jainkoa! izeneko liburuxka argitaratu zuten[7][21]. 223 abesti jasotzen ziren euskaraz, 10 latinez eta ehun inguru gaztelaniaz. Hurrengo hamarkadetan liburu honen bertsio berriak egin dira, abesti berrituekin eta 1968ko lehiaketako jatorrizko abestiekin[7].

Musika garaikidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Euskal Herriko musika garaikidea»

Talde aipagarriak izan dira Euskal Rock Radikalaren etiketapean Barricada, Eskorbuto, Hertzainak, Kortatu, La Polla Records eta RIP, besteak beste. Denboran geroagokoak eta estiloz zabalagoak dira Berri Txarrak, Betagarri, Kuraia, Fermin Muguruza bera, Negu Gorriak eta Zea Mays.

Pop arloan, Doctor Deseo, Fito y los Fitipaldis eta Itoiz nabarmentzekoak dira. Bestela, arrakasta itzela eduki dute hemendik kanpo La Oreja de Van Gogh eta Alex Ubago modukoek.

Euskarazko bakarlarien artean Ruper Ordorika, Anari eta Jabier Muguruza aipatzekoak ditugu, beste askoren artean.

Folk musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izen handiko taldea da Tapia eta Leturia. Musikari ezagunen artean Kepa Junkera eta Tomas San Miguel ditugu.

Musika-industria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Diskoetxeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musika aretoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musika hedabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Euskaraz)  Alboka - Auñamendi Eusko Entziklopedia, http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/alboka/ar-8158-6051/. Noiz kontsultatua: 2018-02-07 .
  2. (Euskaraz)  Juan Mari, Beltran, Alboka - Auñamendi Eusko Entziklopedia, http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/alboka/ar-8158-123275/. Noiz kontsultatua: 2018-02-07 .
  3. (Euskaraz)  Alboka - Auñamendi Eusko Entziklopedia, http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/alboka/ar-8158-123275/. Noiz kontsultatua: 2018-02-07 .
  4. (Ingelesez)  «Basque music», Basque at the University of Illinois at Urbana-Champaign, 2017-04-30, https://basqueuiuc.wordpress.com/2017/04/30/basque-music/. Noiz kontsultatua: 2018-02-07 .
  5.   «Juan Mari Beltran | Estacion Tierra Mondomix | Musicas del Mundo», www.estaciontierra.com, http://www.estaciontierra.com/artistas/artista.php?id=125. Noiz kontsultatua: 2018-02-09 .
  6.   Mari., Beltrán, Juan (2009), Txalaparta, Editorial Nerea, ISBN 9788496431485, PMC 503049707, https://www.worldcat.org/oclc/503049707 .
  7. a b c d e f g h i j   «Cantos religiosos populares», Canción popular vasca, 2001, ISBN 8488960697, http://www.etorkultura.com/capitulos/13-EE-T10c1.pdf .
  8. (Gaztelaniaz)  «El canto y la música en la Liturgia», Catholic.net, http://es.catholic.net/op/articulos/13794/cat/591/el-canto-y-la-musica-en-la-liturgia.html. Noiz kontsultatua: 2018-02-05 .
  9.   Tra le sollecitudini (22 novembre 1903) | PIO X, http://w2.vatican.va/content/pius-x/it/motu_proprio/documents/hf_p-x_motu-proprio_19031122_sollecitudini.html. Noiz kontsultatua: 2018-02-05 .
  10. (Gaztelaniaz)  Otaño, Nemesio (1912), La Música religiosa y la legislación eclesiástica: principales documentos de la Santa Sede desde León IV (siglo IX) hasta nuestros días acerca de la música sagrada y las conclusiones de los congresos españoles, Musical Emporium, https://books.google.es/books/about/La_M%C3%BAsica_religiosa_y_la_legislaci%C3%B3n_e.html?id=I8S3MwEACAAJ&redir_esc=y. Noiz kontsultatua: 2018-02-07 .
  11.   Cronica del IV Congreso Nacional de Música Sagrada : celebrado en Vitoria del 19 al 22 de noviembre de 1928 - Libro - 1930, http://bdh.bne.es/bnesearch/biblioteca/Cronica%20del%20IV%20Congreso%20Nacional%20de%20M%C3%BAsica%20Sagrada%20%20%20%20:%20celebrado%20en%20Vitoria%20del%2019%20al%2022%20de%20noviembre%20de%201928%20/qls/bdh0000073421;jsessionid=E92D1C49DF3C00FBB3F28E3143D082B3. Noiz kontsultatua: 2018-02-05 .
  12.   Andima, Ibiñagabeitia (1951), Kantikak, Euzko Gogoa, http://kritikak.armiarma.eus/?p=3740. Noiz kontsultatua: 2018-02-05 .
  13. (Euskaraz)  Gabon-kantak; Santa Ageda - Ahotsak.eus, https://ahotsak.eus/aretxabaleta/pasarteak/are-015-006/. Noiz kontsultatua: 2018-02-05 .
  14. (Euskaraz)  San Roke, Santa Ageda eta inauteriak - Ahotsak.eus, https://ahotsak.eus/elgeta/pasarteak/elg-019-020/. Noiz kontsultatua: 2018-02-05 .
  15. (Euskaraz)  Kandelerio eta San Blas - Ahotsak.eus, https://ahotsak.eus/markina_xemein/pasarteak/mar-015-029/. Noiz kontsultatua: 2018-02-05 .
  16. (Euskaraz)  Zubero, Abel Ariznabarreta; Alberdi, Juan Mari Arrizabalaga (1987), «Oles kantak: Santa Ageda bezpera Zeberion», KOBIE: antropologia cultural (2), ISSN 0214-7971, http://www.inguma.eus/produkzioa/ikusi/oles-kantak-santa-ageda-bezpera-zeberion. Noiz kontsultatua: 2018-02-05 .
  17.   de., Azkue Aberásturi, Resurrección María (2013-07-23), Cancionero popular vasco / de Resurrección Ma. de Azkue y dedicado a su amigo D. Ramón de la Sota y LLano., http://www.liburuklik.euskadi.eus/handle/10771/24617. Noiz kontsultatua: 2018-02-05 .
  18. (Euskaraz)  Olaizola Gabarain, José - Auñamendi Eusko Entziklopedia, http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/olaizola-gabarain-jose/ar-116337/. Noiz kontsultatua: 2018-02-05 .
  19.   Hermosilla Vives, Patricio (December 2007), «Cuadernos de Música Iberoamericana», Revista musical chilena (208): 82–86, doi:10.4067/s0716-27902007000200004, ISSN 0716-2790, https://scielo.conicyt.cl/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0716-27902007000200004&lng=en&nrm=iso&tlng=en. Noiz kontsultatua: 2018-02-07 .
  20. (Gaztelaniaz)  Vallina, Daniel Moro (2011), «La música religiosa del compositor Carmelo A. Bernaola. Consideraciones a la luz de la reforma conciliar», Musiker: cuadernos de música (18), ISSN 1137-4470, https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4146571. Noiz kontsultatua: 2018-02-07 .
  21.   Gora Jainkoa! 2 (2a. ed. argitaraldia), Euskalerriko Liturgi-Baztordea, 1995, ISBN 9788430006526, https://www.worldcat.org/oclc/435926468 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Misc.png
Wikiproiektu bat abian da
Euskal Herriko musika gaiari buruz.


Aipuaren errorea: <ref> tags exist for a group named "oh", but no corresponding <references group="oh"/> tag was found, or a closing </ref> is missing