Limoneno

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Limonene
Identifikadoreak
CAS zenbakia 138-86-3 (R/S) N, 5989-27-5 (R) N, 5989-54-8 (S) N
PubChem 22311 (R/S), 439250 (S)
ChemSpider 20939 (R/S) YesY, 388386 (S) YesY, 389747 (R) YesY
UNII 9MC3I34447 (R/S) N, GFD7C86Q1W (R) N, 47MAJ1Y2NE (S) N
KEGG D00194 YesY
ChEBI CHEBI:15384 YesY
ChEMBL CHEMBL449062 N
Propietateak
Formula molekularra C10H16
Masa molarra 136.23 g mol−1
Itxura colorless to pale-yellow liquid
Usaina Orange
Dentsitatea 0.8411 g/cm3
Fusio puntua

-74.35 °C, 199 K, -102 °F

Irakite-puntua

176 °C, 449 K, 349 °F

Disolbagarritasuna uretan insoluble
Disolbagarritasuna miscible in ethanol, benzene, chloroform, ether, CS2, and oils
soluble in CCl4
Errotazio espezifikoa [α]D 87° – 102°
Errefrakzio indizea (nD) 1.4727
Termokimika
Errekuntza entalpia estandarra ΔcHo298 −6.128 MJ mol−1
Arriskuak
GHS piktogramak The flame pictogram in the Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals (GHS)The exclamation-mark pictogram in the Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals (GHS)Txantiloi:GHS08Txantiloi:GHS09
GHS zeinu hitza Danger
GHS arrisku esaldiak H226, H304, H315, H317, H400, H410
GHS oharrak P210, P233, P240, P241, P242, P243, P261, P264, P272, P273, P280, P301+330+331, P302+352, P303+361+353
GHS piktogramak The flame pictogram in the Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals (GHS)The exclamation-mark pictogram in the Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals (GHS)Txantiloi:GHS08Txantiloi:GHS09
GHS zeinu hitza Danger
GHS arrisku esaldiak H226, H304, H315, H317, H400, H410
GHS oharrak P210, P233, P240, P241, P242, P243, P261, P264, P272, P273, P280, P301+330+331, P302+352, P303+361+353
NFPA 704
NFPA 704.svg
2
3
0
Kontrakoa esaten ez bada, emandako datuak baldintza normaletan (25 °C, 100 kPa) hartuak dira.
Erreferentziak

Limonenoa monoterpenoide zikliko bat da, lipido saponifikaezina beraz. Zitrikoen azaleko osagai nagusia da[2], izena ere limoiaren azaletik datorkio.

Egitura eta erreakzio kimikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Limonenoa likido koloregabea da giro tenperaturan.

Hidrokarburo alifatikoa den arren egitura ziklikoa du. Karbono asimetriko bat ere badu eta ondorioz bi isomero ditu, R- edo D-limonenoa eta S-edo L-limonenoa. Isomeroek usain desberdina dute, D-limonenoak limoi usaina du eta L-limonenoak pinuaren usainaren antzekoa du[2]. Naturan D-limonenoa agertzen da nagusiki.

Aireko hezetasunak oxidatu egiten du eta karbeola edo karbona sortzen ditu, limoneno oxidoak[1]. Sulfuroaren presentzian deshidrogenatu egiten da eta p-zimenoa ematen du[3].

Tenperatura 300 °C-raino igotzen bada diterpenoa eratzen du.

Ekoizpena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Landare zitrikoek geranil pirofosfatoa ziklatuz ekoizten dute. Industrialki ekoizteko zitrikoen azala hartu eta bi metodo erabiliz lortzen da, zentrifugazioz eta lurrun bidezko distilazioz.

Erabilerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oso erabilera anitzak ditu limonenoak:

  • Disolbatzaile biodegradagarri gisa garrantzia handia hartu du azken urteetan[1]. Honetaz gain garbikari, margo, itsasgarri eta abarretan erabiltzen da.
  • Farmazia eta elikagai industrian aromatizatzaile gisa erabiltzen da. Elikagaietan zapore indartzailea ere bada, edari, txikle, gozoki eta abarretan[2].
  • Intsektizidetan ere agertzen da gizaki eta abereei kalterik egin ez eta intsektuak hiltzeko gaitasuna baitu[2].
  • Uretan disolbagarritasun txikia du eta koipegabetzile funtzioa duten produktuetan erabiltzen da, toxikoagoak diren sustantziak ordezkatuz[1].
  • Histologia ikerketak egiteko ehunak prestatzeko erabiltzen da, aurrez erabiltzen zen xilenoak baino toxizitate txikiago baitu.

Toxikotasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Limonenoa eta bere forma oxidatuak larruazalean eta arnas bideetan narritagarria da[2], baina horretarako esposizio oso handiak izan behar dira.

Bestalde molekula sukoia da eta kontu handiz manipulatu behar da.

Izaki bizidun urtarrentzako toxikoa da[2].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d GHS Classification on [PubChem] Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name ":1" defined multiple times with different content
  2. a b c d e f (Ingelesez)  Pubchem «Limonene, (+)-» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov . Noiz kontsultatua: 2018-12-27 .
  3.   Weitkamp, A. W. (1959-07-01) «I. The Action of Sulfur on Terpenes. The Limonene Sulfides» Journal of the American Chemical Society (13): 3430–3434 doi:10.1021/ja01522a069 ISSN 0002-7863 . Noiz kontsultatua: 2018-12-27 .
Zitrikoen azaletan aurkitzen da limonenoa.
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Limoneno Aldatu lotura Wikidatan