Kanfor

Wikipedia, Entziklopedia askea
Kanfor
Alcanfor-2D.svg
Formula kimikoaC10H16O
SMILES kanonikoa2D eredua
InChl3D eredua
Osatutaoxigeno eta karbono
Motakonposatu kimiko eta camphan monoterpenoid (en) Itzuli
Ezaugarriak
Dentsitatea
0,99 g/cm³ (20 °C)
Errefrakzio indiziea1,47
Momentu dipolarra2,95 D
Fusio-puntua174 °C
174 °C
Irakite-puntua204 °C (760 Torr)
Fusio-entalpia2,95 D
Lurrun-presioa0,2 mmHg (20 °C)
Masa molekularra152,120115 Da
Erabilera
ElkarrekintzaTransient receptor potential cation channel, subfamily A, member 1 (en) Itzuli, Transient receptor potential cation channel subfamily V member 1 (en) Itzuli eta Transient receptor potential cation channel, subfamily V, member 3 (en) Itzuli
Rolalocal anti-infective agent (en) Itzuli
Arriskuak
NFPA 704
NFPA 704.svg
2
2
0
Lehergarritasunaren beheko muga0,6 vol%
Lehergarritasunaren goiko muga3,5 vol%
Denboran ponderatutako esposizio muga2 mg/m³ (10 h, Ameriketako Estatu Batuak)
Flash-puntua66 °C
IDLH200 mg/m³
Eragin dezakecamphor exposure (en) Itzuli
Identifikatzaileak
InChlKeyDSSYKIVIOFKYAU-UHFFFAOYSA-N
CAS zenbakia76-22-2
ChemSpider2441
PubChem2537
Reaxys1907611, 6475830 eta 3196099
Gmelin36773
ChEBI83275
ChEMBLCHEMBL15768
NBE zenbakia2717
RTECS zenbakiaEX1225000
ZVG510778
DSSTox zenbakiaEX1225000
EC zenbakia200-945-0
ECHA100.000.860
MeSHD002164
KNApSAcKC00000135
UNII5TJD82A1ET
KEGGD00098, C18369 eta C00809

Kanforra formulako substantzia organiko zuria, solidoa, kristalinoa, lurrunkorra da. Usain sarkorra eta zapore berezia ditu[1]. Monoterpenoide bat da, lipido saponifikaezina beraz.

Jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanfor arrunta kanforrondotik (Cinnamomum camphora) lortzen da. Kanforrondoa Asian eta Brasilen hazten da. Kanforra zuhaitzaren sustraia, zurtoina edo azala lurrunetan egosiz destilatzen da.

Erromero hostoetako oliotan ere asko dago, lipidoen %10-20a hartzeraino[2].

Historia eta etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanfor gatza.

Kanfor (gazteleraz alcanfor) izena arabierazko al-kāfūr hitzetik dator eta hau aldi berean malaysierazko Kapur hitzetik, honek "zuria" esan nahi du[3]. Sumatra uhartearen mendebaldean zegoen Barus itsasportutik esportatzen zen eta Kapur Barus izena erabiltzen zen sarritan produktua identifikatzeko.

XIX mendean zientzilari askok aztertu zuten eta Théophile-Jules Pelouze kimikari frantsesak 1840 urtean kanfor artifiziala lortu zuen. Erabateko sintesi artifiziala Gustaf Komppak lortu zuen 1903an Finlandian eta 1907an komertzializatu zuen[4].

Erabilerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hainbat erabilera ditu kanforrak:

  • Zeluloidearen eta lehergaien fabrikazioan erabiltzen da.
  • Medikuntzan, linimentu eta bestelako prestakinetan, ezaugarri antiseptiko eta anestesikoak dituelako. Orokorrean takikardia eragiten du (bihotza azkartzea), odol hodiak dilatatzea, arnasketa geldotzea eta diuretikoa da[5].
  • Intsektuentzako toxikoa da eta ondorioz intsektizida gisa erabiltzen da. Bestalde kanfor bolak armairutan ezartzen dira sitsak arropa jan ez dezan.
  • Sukaldaritza tradizionala: Arabiar tradizioan hamaika sukaldatze liburutan agertzen da jaki gozoen osagaien artean, hala X. mendeko al-Kitab al-Ṭabikh bilduman, nola XIII. mendeko sukalde liburu andaluziar anonimo batean ere[6].
  • Zeremonia hinduetan asko erabiltzen da[7].

Toxikologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Behar baino dosi handiagoan hartzen bada pozoitsua da. Bi gramoren ingestioak kalteak eragiten ditu gorputzean eta lau gramoko dosia hilkorra izan daiteke.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Mann JC, Hobbs JB, Banthorpe DV, Harborne JB. (1994). Natural products: their chemistry and biological significance. Longman Scientific & Technical, 309-311 or. ISBN 978-0-582-06009-8..
  2. (Ingelesez) «Rosemary Uses, Benefits & Dosage - Drugs.com Herbal Database» Drugs.com (Noiz kontsultatua: 2018-12-23).
  3. «camphor | Search Online Etymology Dictionary» www.etymonline.com (Noiz kontsultatua: 2018-12-23).
  4. Duncan, Robert Kennedy. (1911). Some chemical problems of today. Harper & brothers (Noiz kontsultatua: 2018-12-23).
  5. «An inaugural dissertation on camphor: submitted to the examination of the Rev. John Ewing, S.S.T.P. provost ; the trustees & medical faculty of the University of Pennsylvania, on the 12th of May, 1797 ; for the degree of Doctor of Medicine» collections.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2018-12-23).
  6. «Andalusian Cookbook: Table of Contents» www.daviddfriedman.com (Noiz kontsultatua: 2018-12-23).
  7. Bahadur, Om Lata. (1996). The book of Hindu festivals and ceremonies. New Delhi: UBS Publishers Distributors ltd, 172-173 or. ISBN 978-81-86112-23-6..

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]