Edukira joan

Zigoitia

Koordenatuak: 42°58′06″N 2°43′42″W / 42.9683°N 2.7282°W / 42.9683; -2.7282
Wikipedia, Entziklopedia askea
(«Zigoiti» orritik birbideratua)
Zigoitia
 Araba, Euskal Herria
Apodakaren ikuspegia.
Administrazioa
EstatuaEspainia
ErkidegoaEuskal Autonomia Erkidegoa
LurraldeaAraba
EskualdeaGorbeialdea
Izen ofizialaZigoitia
AlkateaJavier Gorbeña Garcia
(Euzko Alderdi Jeltzalea)
Posta kodea01138
INE kodea01018
Herritarrazigoitiar
Kokapena
Koordenatuak42°58′06″N 2°43′42″W / 42.9683°N 2.7282°W / 42.9683; -2.7282
Map
Azalera102,07 km²
Garaiera600 metro
Distantzia15 km Gasteiza
Demografia
Biztanleria1.845 (2025:  1)
alt_left 803 (%43,5) (%51,2) 944 alt_right
Dentsitatea17,12 bizt/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]		% 31,86
Zahartze tasa[1]% 27,16
Ugalkortasun tasa[1]‰ 35,71
Ekonomia
Jarduera tasa[1]% 79,42 (2011)
Genero desoreka[1]% 2,47 (2011)
Langabezia erregistratua[1]% 5,24 (2013)
Euskara
Euskaldunak[2]% 38.1 + % 17.91 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [3]% 23.5 (2021)
Etxeko erabilera[4]% 13.27 (2021)
Datu gehigarriak
Webguneahttp://www.zigoitikoudala.org/


Zigoitia[5] Arabako iparraldeko udalerri menditsu bat da, Zuia-Gorbeialdea eskualdekoa, Gorbeia menditik gertuen dagoena. Zadorra ibaiaren eskuinaldeko zenbait adarrek ureztatzen dute, bereziki Zubialde izenekoak. Gasteiztik 15 bat kilometro iparraldera dago.

Izenean agertzen den amaierako -a hori artikulua da, ez da -a itsatsia; beraz, Zigoitiko, Zigoititik, Zigoitira... idatzi behar da.

Ondategi da herriburua.

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zigotia toponimoa < *Zuia Goitia izenetik eratorria izan daiteke, udalerriaren mendebaldean dagoen Zuia herria kontuan harturik.[6]

1025eko Donemiliagako goldean Zuffia de Suso eta Zuffia de Iuso ageri dira, Dibinako alfozaren herrien zerrendaren ostean. Zuffia de Susok hamahiru "rega" eman zizkiola monasterioari dio dokumentuak eta Zuffia de Iusok bederatzi. Zadorrako zubia jotzen zuen Julio Caro Barojak (1980: 184) bien arteko mugatzat.[7]

Haren kokapenarengatik, izenaren antzekotasunarengatik eta esleitutako zergengatik, herri batenak baino handiagoak, haran baten neurrikoak, nahiko argi dago lehengo Zufia eta gaurko Zuia bat direla, bata bestearen aldaera alegia (zubia > zufia > zuia). Era berean, Ossingani alfozean Zuhiabarrutia ere aipatzen da, eta pentsa daiteke Donemiliagako goldean aipatzen diren Zuffia de Iuso eta Zuhia Barrutia biek barruti berberari egiten ziotela erreferentzia. Dokumentu horretan aipatzen diren herriek, agidanez, "rega" bana edo bina ematen zioten Donemiliaga Kukulako monasterioari. Zuffia de Iuso eta Zuhia Barrutia horiek aipatzen direnean, bederatzi "rega" eman zutela ikusten da. Pentsa daiteke Zuffia de Iuso eta Zuhia Barrutia horiek bereizi nahi izan zirela dokumentuan alboko Zuffia de Susotik.

Gerardo López de Gereñuk Zoygoitia aldaera topatu zuen XIII. mendeko dokumentazioan.[8]

Juan Antonio Llorenteren Noticias históricas de las tres provincias Vascongadas (1807) Zuffia de Suso gaurko Zigotia eta Zuffia de Iuso gaurko Zuia izango ziratekeela aipatzen zen. Egilearen arabera, "Suso" esapidearen euskal ordaina "Goitia" zen, beraz ondorioztatzekoa da errioxar fraideek Zuffia de Suso idazten zutena herrikoek Zuffia-Goitia izendatzea.

Hurrengo mendeetan Zuhigutia (1233), Çoygoitia (1257), eta Zuigoitia (1338) ageri izan ziren 1457an Cigoitia ageri arte. Dena den, badirudi ahozko hizkeran jatorrizko formari eutsi zitzaiola; izan ere, duela gutxi arte jaso izan da Suiguitixe Legutioko euskaldun zaharren artean.

Toponimoaren azpiko Zuia izena zubia hitzetik letorke, euskal toponimian beste hainbatetan gertatu den bezala. Hipotesi horren arabera, toponimoaren bilakabidea honakoa izango zen: Zubia ?-> Zuffia (1025) ->Zufia (1089) -> Zuia (1457). Horren alde aipa liteke Zigoitiko ibai nagusiak Zubialde izena duela.

Zigoitia izenaren amaierako -a artikulua da, eta deklinatzean honela egin behar da: Zigoitia, Zigoitiarekin, Zigoitian..., baina Zigoitiko, Zigoititik, Zigoitira... Era berean, izen honek bere azken -a galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: Zigoiti maitea, Zigoiti osoan, Gure Zigoiti hau...[5][9]

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerri mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zigoitiak mitologia aberatsa dauka, kondairak dioenez, Mairulegorretan urrea dago ezkutatuta. Urrearen kontu hori Euskal Herri osoan dago hedatuta, eta kondairek diotenez, gure inguruetako kobazulo gehienetan urrea dago noiz aurkituko zain. Esaten da alde horretako mairuak, ikaragarrizko indarra zeukaten genio batzuk, kobazuloan elkartzen zirela (eta direla).

Zigoitian aurkitu diren populazio aztarnarik zaharrenak Gorbeian kokatzen dira, Mairulegorretako kobazuloetan hain zuzen. Bertan Paleolitoko objektu batzuk aurkitu zituzten. Handik gertu Burni Aroko ontzi eta beste objektu batzuk ere aurkitu ziren.

Ondategitik hurbil dagoen Artzegi koban Brontze Aroko objektu batzuk topatu zituzten. Zaitegi inguruan neurri txikiko trikuharriak eta tumuluak daude. Burdin Aroan, bi herrixka eraiki ziren, haietako bat, Zabalgana deiturikoa, Ondategin dago. Aztarnen arabera, herrixka hori gotorleku bat izan zen. Herrixka berean eskuz egindako ontzi zati handiak aurkitu dira.

Erromatarren garaiko ezer ez da aurkitu, orduko txanpon bat izan ezik.

Erdi Aroan Zigoitian tenplu txikiak eraiki ziren, Ondategiko San Lorentzo parrokia kasu.

1192. urtean Nafarroako Antso Jakituna erregeak Larraun forua edo hiri-gutuna sinatu zuen. Inguruko bilerak Ondategiko Santa Luziako baselizan egiten ziren.

XIX. mende arte Ondategi Zigoitiko hiriburua izan zen.

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriko jarduera ekonomiko nagusiak abeltzaintza, nekazaritza eta baso ustiapena dira. Zekaleak, patata eta arbiak dira ekoizpen nagusiak. Baso azalera herri jabetzako 8.603 Ha-koa da. Abeltzaintza, batez ere, behi eta ardiena da. Irina egiteko hamar errota ere badaude.

Banaketa administratiboa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zigoitiko udalerriak herri hauek ditu bere barnean:

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen lehen erdia gorabeherarik gabe igaro zen Zigoitiko populazioari dagokionez. Inguruko udalerrietan bezala, eta nekazaritzari lotutako lurraldea izanik, 1950eko hamarkadatik aurrera, berriz, populazioak beherako joera hartu zuen, gehienbat Gasteiz eta Bilbo hirietara izandako emigrazioaren ondorioz.

1980ko hamarkadatik aurrera, garraiobideak hobetzearen eta hirietako etxebizitzen prezio handien ondorioz, jende berria iritsi zen udalerrira. Hala bada, populazioa bikoiztu egin zen 20 urtetan.

Biztanleriaren tamainaUrtea600800100012001400160018002000189019201950198020102040ZigoitiaBiztanleriaren estatistikaHonako hau Wikidata bidez sortutako biztanleria grafiko automatiko bat da. Aldaketa bat egin beharrez gero, bertan egin dezakezu.

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Hauteskundeak Zigoitian»

2023-2027 legegintzaldia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
2023ko hauteskundeen ondorengo Zigoitiako udalbatza
Alderdia 2023ko maiatzak 28
Zinegotziak Boto kopurua
Euskal Herria Bildu (EHB)
4 / 9
358 (% 41,58)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
4 / 9
356 (% 41,35)
Alderdi Popularra (PP)
1 / 9
86 (% 9,99)
Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE)
0 / 9
61 (% 7,08)
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak. Eusko Jaurlaritza

Alkateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek izan dira Zigoitiko azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[10]
Ignacio Beitia Ortiz de Echevarria[10] 1979 1983 Euzko Alderdi Jeltzalea
Jose Antonio Saez de Camara Ruiz de Erenchun[10] 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea
Fernando Fernandez de Eribe Gonzalez de Zarate[10] 1987 1991 Euzko Alderdi Jeltzalea
Fernando Fernandez de Eribe Gonzalez de Zarate[10] 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea
Jose Antonio Saez de Camara Ruiz de Erenchun[10] 1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea
Jose Antonio Saez de Camara Ruiz de Erenchun[10][11] 1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea
Jose Antonio Saez de Camara Ruiz de Erenchun[10] 2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna
Nuria Lopez de Letona Lengaran[10][12] 2007 2011 Sarragoa[12]
Ioseba Mikel Las Heras Martinez de Lapera[10] 2011 2015 Bildu
Ioseba Mikel Las Heras Martinez de Lapera[10][13][14] 2015 2019 Euskal Herria Bildu
Javier Gorbeña Garcia[10][15][16][17][18] 2019 2023 Euzko Alderdi Jeltzalea
Javier Gorbeña Garcia[19][20][21][22] 2023 Jardunean Euzko Alderdi Jeltzalea

Garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

 Araba Bus
 Zerbitzua   Hasiera   Ibilbidea   Amaiera ⁠
1 Gasteiz
(geltokia)		 Etxabarri Dibina (Gorbeia MG) • Etxabarri Dibina • Apodaka • Berrikao • Buruaga • Eribe • Gopegi • Maurga • Larrinoa • Murua • Etxaguen • Gorostitza • Akosta Zestafe⁠
14 Gasteiz
(geltokia)		 Zaitegi • Murgia • Sarria • Murgia (Paularrak) • Ametzaga • Beluntza (Soleta) Izarra⁠
15 Gasteiz
(unibertsitatea)		 Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (geltokia) • Zaitegi • Murgia • Sarria • Murgia (Paularrak) • Ametzaga • Beluntza (Soleta) • Izarra • Lezama • Larrinbe • Amurrio • Amurrio (San Jose) • Luiaondo (Malato) • Luiaondo • Laudio (Gurutze Gorria) • Laudio • Areta • Laudio (Ugarte) • Okondo Artziniega

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

 Eskualdeko Garraioa
 Zerbitzua   Hasiera   Ibilbidea   Amaiera ⁠
5 Urduña
Izarra
Murgia
Gopegi		 Urduña (suhiltzaileak) • Apregindana • Untza • Uzkio Urkabustaiz • Oiardo • Goiuri • Beluntza • Ziorraga • Altube • Gillerna • Lukiano • Aperregi • Donamaikia • Jugo • Bitoriano • Zarate • Markia • Sarria • Olano • Letona • Zaitegi Urduña
Izarra
Murgia
Gopegi

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Jose Beobide[23] zestafearrari, Zigoitiko tokiko euskararen azken hiztunari, 2010ean jasotako testigantza.[24][25]

Zigoitiko tokiko euskara Otxandio inguruko euskararen[26][27] barnean sailkatzen da, mendebaldeko bizkaieraren barne dagoen tarteko euskalkian. Tokiko euskara, ordea, galzorian da, hiztun bat besterik ez baitu gaur egun: Jose Beobide zestafear artzaina.[28]

2001eko datuen arabera, udalerriko 1258 biztanleetatik 298 euskaldunak ziren, 274k euskaraz egiteko nolabaiteko gaitasuna zuten eta gainontzeko 686ak erdaldunak ziren. Etxeko hizkuntza eta ama hizkuntza nagusiki gaztelania zen alde handiz. 2006.urtean, aldiz, euskaldunak % 23 zirela jotzen zen.

2016ko datuen arabera, Zigoitiko biztanleen artean %47,2 euskaldunak ziren.

Jaiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Zigoitiko udal pilotalekua, 2012ko herriko jaietan, esku huskako pilota partida jokatzen ari zirela.
  • Uztailaren azken asteburuan, Zigoitiko udalerriaren festak ospatzen dituzte.
  • Irailaren bigarren asteburuan, Zigoitia Euskaraz jaia ospatzen da

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zigoitiar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ a b c d e f Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  3. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  4. ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  5. ↑ a b Euskaltzaindia. (PDF) 150. arauaː Arabako herri izendegia. .
  6. ↑ (Gaztelaniaz) Salaberri Zaratiegi, Patxi. (2015). «Araba/Álava: Los nombres de nuestros pueblos» www.euskaltzaindia.eus (kontsulta data: 2025-07-27).
  7. ↑ (Gaztelaniaz) Salaberri Zaratiegi, Patxi. (2015). «Araba/Álava: Los nombres de nuestros pueblos (398 or.)» www.euskaltzaindia.eus (kontsulta data: 2025-07-27).
  8. ↑ (Gaztelaniaz) López de Guereñu Galarraga, Gerardo. ((1989) [1957]). Mortuorios o despoblados». Toponimia alavesa seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses.. Bartzelona-Bilbao: Onomasticon Vasconiae 5. ALSOGRAF, Euskaltzaindia, 541 or. ISBN 8485479483...
  9. ↑ «“De Ferro de Alava” (1025) – "Zuffia de suso eta Zigoitiko Apodacaren 1.000 urte" - Abadelaueta elkarte etnografikoa» www.abadelaueta.com (kontsulta data: 2025-04-20).
  10. ↑ a b c d e f g h i j k l (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales: Ministerio de Política Territorial y Función Pública.» www.mptfp.gob.es (kontsulta data: 2020-03-22).
  11. ↑ (Gaztelaniaz) «Cinco alcaldes del PNV dejan las Juntas de Álava porque no se invitó a Batasuna» El País 2002-05-26 ISSN 1134-6582. (kontsulta data: 2023-04-29).
  12. ↑ a b (Gaztelaniaz) «El PNV de Zigoitia denuncia que los restos de la plaza de toros saturan su escombrera» El Correo 2007-07-23 (kontsulta data: 2023-04-29).
  13. ↑ (Gaztelaniaz) «EH Bildu gobernará en nueve municipios de Álava durante la presente legislatura» 20 minutos 2015-06-13 (kontsulta data: 2023-04-29).
  14. ↑ (Gaztelaniaz) «EH Bildu conquista 40 alcaldías en Navarra, incluida Pamplona» Europa Press 2015-06-13 (kontsulta data: 2023-07-08).
  15. ↑ «EAJk Zigoitiko alkatetza kendu dio EH Bilduri» Berria 2019-06-16 (kontsulta data: 2020-03-14).
  16. ↑ (Gaztelaniaz) «Alcaldías en Álava: Labastida, Zigoitia y Laguardia para el PNV, Samaniego para EH Bildu» Gasteiz Hoy 2019-06-15 (kontsulta data: 2020-03-14).
  17. ↑ (Gaztelaniaz) «Alcalde y concejales del Ayuntamiento de Zigoitia 2019-2023» El Correo 2019-06-15 (kontsulta data: 2023-07-09).
  18. ↑ «EH Bilduren aginte makila kolokan da Legution» Alea 2023-05-29 (kontsulta data: 2023-07-05).
  19. ↑ «Hego Euskal Herriko alkateak 2023ko ekainak 17» Orain 2023-06-17 (kontsulta data: 2025-11-15).
  20. ↑ (Gaztelaniaz) «Todos los alcaldes y alcaldesas de Álava, pueblo a pueblo» Diario de Noticias de Álava 2023-06-18 (kontsulta data: 2025-11-16).
  21. ↑ (Gaztelaniaz) «El PNV vuelve a relegar a EH Bildu en Zigotia con apoyo del PP» El Correo 2023-06-17 (kontsulta data: 2023-07-08).
  22. ↑ (Gaztelaniaz) «Hablamos con Javier Gorbeña García, alcalde de Zigoitia» Radio Gorbea 2023-03-02 (kontsulta data: 2025-12-02).
  23. ↑ «Beobide Garmendia, Jose - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-12-05T10:11:55Z).
  24. ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-06-26).
  25. ↑ «Zestafen euskaldunik ez» Ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-06-26).
  26. ↑ «Otxandio ingurukoa» Ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-06-19).
  27. ↑ «Zigoitia» Ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-06-19).
  28. ↑ «Joxe Beobide: "Euskaldunari ez diote maitasunik izan"» Berria (kontsulta data: 2018-06-19).
  29. ↑ (Gaztelaniaz) «Juan Saenz de Buruaga», Auñamendi Eusko Entziklopedia.

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Wikiatlasa


Zigoitiko herriak

Akosta • Apodaka • Berrikao • Buruaga • Eribe • Etxabarri Dibina • Etxaguen • Gopegi • Larrinoa • Letona • Maurga • Mendarozketa • Murua • Olano • Ondategi • Zaitegi • Zestafe

"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Zigoitia&oldid=10494106"(e)tik eskuratuta