Unibertso

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Unibertsoa existitzen den materiala

eta energia guztia eta hauek existitzen diren espazio eta denboraren batasuna da. Existitzen den oro unibertsoaren baitan existitzen da, aurrekoa zeinu logikoekin adierazi ezkero:

 \forall \exists\in U
non U hizkiak unibertsoa adierazi nahi duen.

Existitzen den sistema edo azpimultzo oro unibertsoaren baitan existitzen da, aurrekoa zeinu logikoekin adierazi ezkero:

 \forall \exists\subset U
non U hizkiak unibertsoa adierazi nahi duen.

Unibertso hitza antzinako frantseseko univers-etik dator, zeina aldi berean latineko unus --bakarra-- eta versus --buelta-- erroetatik eratorria den.

Unibertsoa ulertzeko bideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galaxia ugari ageri dira Hubble espazio teleskopioarenkin lorturiko irudi honetan guztiak unibertsoaren baitan daudenak
Atomoak ere, kasu honetan helio atomo bat, ere unibertso zati bat da

Gizakia gizaki denetik bere ingurua, hau da unibertsoa, ulertzen saiatu da eta horretarako metodo eta teoria ugari asmatu du. Horrela denbora joan ahala diziplina ezberdinak garatu ditu bakoitza unibertsoaren atal bat aztertzen duelarik. Existentzia berbera aztertzen duen diziplina filosofia dugu eta existentziaren izateaz kezkatu gabe ikus eta neur litekeen unibertsoaren zatiaren edo unibertso ikusgarriaren obserbazioaren bidez ondorioak lortzen saiatzen diren diziplinei zientzia esaten diegu. Zientzien artean unibertsoaren osotasuna aztertzen duen zientzia fisika dugu. Fisikariek espazio-denbora jarraitua eta haren baitan den materia eta energia deskribatzen ahalegintzen dira matematika eta logikaren bidez. Gainontzeko zientziak ere fisikaren ildotik ikusi, neurtu eta bermatu litekeenaren bidez unibertsoaren atal konkretuak aztertzen dituzte metodo zientifikoaren bidez. Giza aktibitatea aztergai duten zientziei zientzia sozial edo gizarte zientzia deritze eta fisikaren bidez objektu eta ekintzak aztertzen dituzten zientziak zientzia aplikatuak direla esaten da.

Galaxiak eta argizagiak, izaki bizidunak eta materiaren osagai diren atomo eta bestelako oinarrizko partikulak unibertsoaren baitan existitzen dira, gauza guzti horiek filosofiak eta fisika eta gainontzeko zientziek dituzte aztergai.

Gizakia berau unibertsoaren barnean da

Beste adiera batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurrekoa definizio nagusia bada ere unibertso hitza askotan talde edo izate eremu erraldoiak definitzeko ere erabiltzen da UNIBERTSOA-UNIBERTSOA: Dagoen espazioa, materia eta energia guztiak osatzen du.

ASTRONOMIA: Unibertsoaren jatorria eta eboluzioa, bertan gertatzen diren fenomenoak eta osagaiak aztertzen dituen zientzia da. EREDUAK Eredu geozentrikoa (Lurra erdian) • K.O. II. Mendean Ptolomeok asmatu zuen. • Lurra esferikoa da eta geldi dago unibertsoaren erdian. • Eguzkia, Ilargia eta planetak lurraren inguruan biraka ari dira. • Izarrak finko daude esfera batean. Eredu heliozentrikoa (Eguzkia erdian) • K.O. XVI. Mendean Kopernikok proposatu zuen. • Eguzkia geldi dago unibertsoaren erdian. • Lurrak bere aratzaren inguruan egiten du bira eta Ilargiak Lurraren inguruan. • Planetak Eguzkiaren inguruan ari dira biraka. • Izar esfera ez da igitzen. UNIBERTSOAREN JATORRIA Big-bang teoria Orain dela 13.700 milioi urte unibertsoko materia eta energia guztia gune txiki baten zegoen. Eztanda itzela egon zen eta materia bultzatuta atera zen. Ondoren berriro bildueta galaxiak sortu ziren. Eskalak eta neurriak • Argi urtea: argiak urte betean egiten duen distantzia da: 300.000 km/s x60x60x24x365= 9.460.800.000.000km • UA (unitate astronomikoa): lurretik eguzkira dagoen distantzia = 150.000.000km Behatzeko baliabideak • Behatoki astonomikoak: bertako teleskopioak begihutzez ikusten ez diren gauzak aurkitzeko gai dira. Klima ona eta zeru garbia behar dira. • Espazio-estazioak: hauekin unibetsoaren barruko distantzia itzelak ikusten ditugu. • Teleskopioak dituzten sateliteak: lurraren inguruan bira egiten dutensatelite artifizaletan instalatzen dira. • Robot-ibilgailuak: beste planeta batzuetako gainazala arakatzeko, laginak hartu eta aztertu egiten dituzte UNIBERTSOAREN OSAGAIAK GALAXIAK Zer dira: izar metaketa handiak dira, horien artean gasa eta ahutsa daude. Bakoitzak milaka milioi izar eduki ditzake baita planeta sistemak ere. Esne bidea: kiribil motakoa da, bira egiten eta erdiko nukleoa dauka bertatik besoak irteten dira. Milioi bat argi urte inguruko diametroa dauka. Hiru osagai ditu: erdiko nukleoa, beso kiribilak eta haloa. IZARRAK Zeruko gorputz esferikoak dira, gas kantitate handiz osaturik daude eta berezko argitasuna dute Ezaugarriak: • Kolorea: gainazaleko tenperaturaren araberakoa da. • Tamaina: hiru mota daude: erraldoiak, ertainak eta nanoak. • Distira: distantzia eta tamainaren arabera. Sorrera eta heriotza: nebulosetatik sortzen dira. Milioika urtean, kolorea eta temperatura aldatzen dira hidrogenoa konsumituz, erregaia bukatzean izarra hil egiten da. Masarik handieneko izarrak supernova eztanda eginez hiltzen dira. Txikienak ez dute eztandarik egiten, lehengo erraldoi gorri bihurtzen dira eta azkenean nano zuriak. Eguzkia: neurri ertaineko izar horia da. Lurrak baino 300.000 bider masa handiagoa dauka. Gainazaleko temperatura 5.000 Â°C ingurukoa da. PLANETAK ETA ASTRO TXIKIAK Planetak: • Bere masa nahiko handia izan behar du forma esferikoa edukitzeko. • Bere orbita ekortu behar du. Bi higidura dauzkate: translazioa, izarraren inguruan eta biraketa, bere ardatzaren inguruan. Planeta nanoak: Planeta nanoa masa nahiko handia daukate, baina ez dute orbita ekortzen. Sateliteak: Planeten inguruan bira egiten duten gorputzak dira. Biraketa eta translazio higidurak dauzkate. Kometak: izotzez, hauts partikulez eta gasez osaturiko gorputzan dira. Izarretik urbil dagoenean izotza urdu egiten da eta kometaren izatza agertzen da. Asteroideak: Harrizko gorputz txikiak dira, izar baten inguruan bira egiten dute gerrikoa osatuz. EGUZKI-SISTEMA JATORRIA Orain dela 4.600 milioi urte nebulosa bat uskurtu eta masa zentral bat sortu zen, eguzkia eta haren inguruan bira egiten duten gorputzan sortu ziren. OSAGAIAK Planetak: Zortzi dira, barnealdekoak: Merkurio, Artizarra, Lurra eta Marte, kanpoaldekoak: Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno (Erraldoiak eta gasdunak dira) Planeta nanoak: Pluton, Eris, Zeres, Haumea Sateliteak: Planeten inguruan birakan ari dira: Ilargia, Phobos, Io, Triton, … Asteroideak: Gehienak asteroide gerrikoan daude. Kometa: Gehienak Plutonen orbita baino urrunago daude: Halley …

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Unibertso Aldatu lotura Wikidatan