Filosofiaren historia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Filosofiaren historia

Raffael5.jpg

Antzinako greziar filosofia

(K.a VII - K.o I).

I. mendearen ondorengo filosofia

(K.o I).

Erdi Aroko filosofia

(K.o IV-XV).

Pizkundeko filosofia

(K.o XV-XVII).

Moderniateko filosofia

(K.o XVIII).

Idealismo transzendentala

Filosofia garaikidea

(K.o XIX-XXI).

XIX. mendea:

Materialismoa, Bitalismoa eta Existentzialismoaren aurrekaria


XX. mendea:


Filosofiaren historia deritzo gizakiak naturako fenomenoak azaltzeko mitoak alde batera utzi eta arrazoimenean oinarritu zenetik jaioriko sistema eta ideia filosofikoen ikerketari. Mundu mitikotik arrazionalera eman zen pauso horri mitotik logoserako urratsa deritzo.

Filosofia grekoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Antzinako greziar filosofia

Arrazoia, mitoa eta tragedia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Filosofiaren sorreran bi gauzek izan zuten eragin nagusia:

  • Lehenengo filosofoak Kristo aurreko VI eta V mendeetan bizi izana. Gara hartan greziar polis-aren apogeoa eta, era berean egoera ekonomiko ezin hobea zeuden. Hori guztia zela medio, klase pribilegiatuek (denbora zutenek, alegia) filosofia praktikatzen zuten.

Momentu hartan gizakia eta natura erlazionatzeko moduan aldaketa bat sortu zen, eta pentsaeran halaber. Pentsaera mitikotik arrazionaltasunera pasatu zen. Antzinako gizarteek naturarekiko beren erlazioan mitikoa deritzon pentsaera erabiltzen zuten. Mitoek antzinako gizakiei beren galdera guztien erantzunak ematen zizkietan, eta egoera guztien aurrean azaldu beharreko joera zein portaera markatzen zuten.

Mitoak hiru atal nagusitan sailka daitezke:

  • Mito kosmogonikoak, munduaren sorrera adierazten dutenak, alegia.
  • Lantze, hiltze eta ekoizpenari dagozkienak.
  • Antolakuntza sozialarekin zerikusia dutenak: familiakoa edo pribatua.

Honako egitura dute mitoek orokorrean:

  • "In illo tempore", hau da, hasieran, denbora berezi eta ez-historiko batean gertatzen dira.
  • Arketipo edo eredu imitagarri batek eginak dira: jainko, erdi-jainko edo izate berezia, tribuaren aita sarritan.
  • Anonimoak dira, oroimen kolektiboari dagozkio eta ez dute autorerik.
  • Ez dituzte sakratua eta profanoa bereizten, dena sakratua da.

Mircea Eliaderen ustez, antzinako gizakiak beldurra zion historiari. Bere egoera zaila eta gogorra zenez, ahula sentitzen zen, errealitate historikoari aurre egiteko ahulegia hain zuzen. Horregatik, mitoaren bidez hasierako denboretara, inoiz zahartzen ez zeneko eta ordena osoa zegoeneko denboretara itzuli nahi zuen. Mito grekoak Homeroren Iliadan jasotzen dira eta greziar batek jakin behar zuena osatzen. Gizarteak jainkoak nekez har zitzakeen eredutzat zertzen zituzten ekintzak zirela eta. Jainkoek asasinatu, ostu, intzestuak eta infideltasunak egiten zituzten, boterea lortzeko borroketan sartzen ziren, etab. Horrek guztiak Hesiodoren erreakzioa eragin zuen, honek mitologia "berri" bat idatziz ahozko tradizioetan oinarrituz. Harez geroztik, mitoak garrantzia galtzen joan ziren honakoa zela eta:

  • Pertsona ezagun baten obra zirelako, arbasoek kontatutako mitoen autoritea ez zutelarik
  • Bi mitologia zeudenez grekoek bat aukeratu behar zuten eta horretarako beren edukiak kritikoki azter zitzaketen, ordura arte inoiz gertatu ez zen gauza.

Horrek izadiari buruzko lehenbiziko galdera arrazionalen agerpena prestatu zuen.

Greziar arrazoi filosofikoaren interpretazio politikoaren esparruan, kultura haren fenomeno erabakigarrienetariko bat kokatu beharrean gaude: tragegia. Filosofiak bezala, tragediak mitoekin daukan harremana hain konplexua da, ezer bertan mitoen menpe eta haietarik aske baitago. Kasu gehientsuenetan, greziar tragediek "material" gisa olerki homerikoen kontakizun epikoak erabiltzen zituzten. Bizkitartean antzinako iraganaren erreferentzia egin ohi duen narrazioak ez bezala, tragediak heroien ekintza eszenatokian aurkezten du, ekintza hori bera orainarekin alderatu edo parean emanez.

Aristotelesen definizio klasikoak dioenez, tragedia "ekintza gailendu baten antzezpena da". Giza-ekintzaren edo imitazio horren burutzeko, ordea, tragediak bere iturburu erlijiozkoetarik guztiz urrundurik dagoen bilaketa eta ezagutza psikiko-moral barna ibili behar du.

Filosofo naturalistak: Physis eta Arché[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anaximandro, Vaticanoko Atenaseko Eskolako freskoaren xehetasuna (1511)
Sakontzeko, irakurri: Garai Kosmologikoa

Lehenbiziko filosofoek naturaren esentzia (arché edo arjé) ezagutu nahi zuten. Naturaren oinarrian bere benetako esentzia osatzen duen zerbait ote dagoen zioten bere buruari. Guztiak natura kosmos ordenatu bat zela uste zuten. Natura (physis) osatu eta adierazten duen printzipioa (arché) bakarra zela pentsatzen zutenei monistak deritze; besteei, aldiz pluralistak.

Monistak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Archéa sustantzia bakar bat pentsatzen zutenen artean eskola ezberdinak aurki zitezkeen:

Miletoko eskola

  • Hilozoismoa, hau da, materia biziduna zela defendatzen zuten.

Pitagorikoak

  • Zenbakia omen zen gauza guztien printzipioa eta erlazioa.

Efesoko Eskola

  • Heraklitoren ustez dena bilakaera zen, archéa da eta batasuna eta harmoniaren borroka da.

Eleako Eskola

  • Izatea eta pentsatzea berdinak zirela defendatzen zuten.
  • Ezereza eta bilakaerarik ez dago.

Pluralistak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Enpedoklesen munduaren osagaiak sua, lurra, haizea eta ura ziren.
  • Anaxagorasek zioen nous eta homeomeriak zeudela munduan, hau da, fluido inteligente eta potentzia zuten hazi batzuk zein nous delakoaren eragina zela eta hazten ziren sustantziak guztiak sortuz.
  • Leuzipo eta Demokritok atomismoa defendatzen zuten, hauen ustez mundua atomoz osaturik zegoelarik eta beraien hartean hutsa.

Sofistak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Perikles, Atenaseko gobernari eta demokraziaren bultzatzailearen eskultura Atenasen
Sakontzeko, irakurri: Garai Antropologikoa

Sofisten agerpena pertsiarren aurkako garaipenaren garai berean gertatu zen. Persiaren kontrako gerlan irabazi ahal izateko grekoek elkartu behar izan zuten, Liga Panelenikoa sortuz. Era horretan, hiri grekoak burujabeak izan arren, batasunaren kontzeptura iritsi ziren, grekotasunaren kontzeptura hain zuzen.

Bolada hartan Atenaseko demokrazia eta Periklesen gobernua azaldu ziren, honek pertsuasioaren artea (erretorika) bultzatuz. Sofistak ziren arte honen maisu eta klase gorenei irakasten zieten, beren zerbitzuengatik asko kobratuz. Euren trebetasuna frogatzeko erakusketak eta eztabaidak egiten zituzten maiz, haietan batek gauza bat eta besteak aurkakoa frogatzen saiatzen zirelarik. Normalean beste kulturekin eta atzerritarrekin harremanak izan zituzten. Horrek lege absoluturik ez zegoela mantetzera eraman zituen, lege gustiak erlatiboak izano lirateke beren ustetan. Sofistak ez ziren naturaz arduratzen, gizakien eta hirien arazoak axola zitzaizkien gehienbat.

Protagoras izan zen sofistarik garrantzitsuena, bere ideia nagusiak honakoak ziren:

  • Ezagupen erlatibitatea:
« Gauza guztiak agertzen zaizkidan bezalakoak dira niretzat. Eta agertzen zaizkizun bezalakoak dira zuretzat: zu gizona zaren heinean neu ere gizona nauzulako  »
« Gizakia gauza ororen neurria da  »
  • Legearen erlabitismo kulturala. Filosofo honen arabera legea alda daiteke, ez da sakratua, eta bere helburua pedagogikoa da. Horregatik jakintsuenek aldatua izan dadila proposatu zuen. Azkenik, hiri bakoitzaren legeen aurreko errespetua defendatzen zuen:
« Mazedonioek neskak maitatuak izan behar direla eta ezkondu aurretik gizon batekin oheratzea onesten dute, baina gaizki iruditzen zaie ezkondu ondoren gauza bera egiten badute. Grekoen aburuz bi gauza horiek itsusiak dira. Masogetek beren senideen gorputzak zatitzen dituzte eta jaten dituzte, seme-alaben gorputzak gurasoentzako zerraldorik politenak direlakoan; baina norbaitek Grezia horixe egingo balu, zapuztua eta hiltzera kondenatua izango litzateke ekintza mespretxagarria egiteagatik  »

Beste sofista garrantzitsua Gorgias izan zene, baina bere liburu baten hiru zatien tituluak besterik ez dira kontserbatzen. Ezin da jakin titulu horiek bere ideiak egiatan azaltzen dituzten edo erretorika besterik ez diran. Honakoak dira:

  • "Ez da ezer existitzen"
  • "Zerbait existitzen bada ezin da ezagutu"
  • "Zerbait ezagutuko balitz komunikaezina izango litzateke"

Bigarren mailako sofistek (Hipias, Antifonente, Kalikles eta beste batzuek) legearen erlatibismo kulturala bere azken ondorioetaraino eraman zuten. Legea pribatuan ez zela bete behar proposotzen zuten. Legeak ia beti gizakiaren izaeraren aurkakoak zirela mantentzen zuten. "Physis" eta "Nomos" kontrajarriak zirela zioten, physisak plazera eta erabilgarritasuna eskatzen baititu.

Sofisten garrantzia ezagutza, legeak eta ohiturei bruzko lehenbiziko hausnarketa egitean datza, erlatibismo kulturala gaur egunean modan dagoela esan bagenezake ere.

Sokrates eta sofistak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Garai Antropologikoa

Bere garaikideen ustetan, Sokrates sofista bat besterik ez zen; hala ere, bai bere pentsaera, baita bere jokaeragatik ere, badago tarte handi bat Sokrates eta sofisten artean. Bere elkarrizketa metodoa honakoan oinarritzen zen:

  • Mayeutika: Galdera trebeak direla medio, Sokratesek bere solaskidea egia aurkitzera eramaten zuen. Egia elkarrizketaren produktua da. Sokratesek bere amak egin zuena egiten zuen solasean. Ama emagina zuen, pertsonak jaiotzen laguntzen zuen alegia, eta Sokratesek solaskidearen buruan ideiak jaiotzen laguntzen zuen.
  • Ironia: Gai baten aurrean Sokratesek bere ezjakintasuna aitortzen zuen. Honela, gaia oso ondo ezagutzen duela pentsatzen duen bere solaskidea galderen bidez berak ere gai horretaz ezer ez zekiela konturatzera eramaten zuen.

Platon eta ideien teoria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sokratesen bustoa
Sakontzeko, irakurri: Ideien teoria
  • Abiapuntua eta helmuga: Platonen kezka etiko-politiko batetik abiatu zen. Bere bizitza bera aktibitate politiko eta obra moralizanteko saiakera izan zen. Gizarte konstituzio politiko ideala sortzera dedikatu zuen bere obraren zati garrantzitsu bat. Filosofia platonikoaren norabidea argia zen: kezka etikotik sortzen da, horretarako ongia zer den aztertu behar da, era berean ezagutzaren teoria eraiki beharra dago; eta ongia idea bat denez, Ideien teoria beharrezkoa zaio bere etika nahiz politikaren oinarri metafisikotzat.
  • Presokratikoen herentzia: Pitagorasen dualismo antropologikoa eta arimaren hilezintasunaren teoria onartu zituen. Heraklitorengandik, errealitate aldaketa geldiezina delako ideia; eleatarrengandik, izatearen ezaugarriak; filosofo pluralistak eta sofistak ere bere pentsamenduan azaltzen ziren.
  • Sokratesen herentzia: Sokratesen metodo induktiboa, edo hobeto, metodo honen emaitzak, baita gai etiko eta politikoekiko interesa bereak egin zituen. Ikusiko dugunez, Sokratesek egiak balore unibertsalak (guztientzako baliagarriak direnak) bazirela frogatu bazuen ere, ez zuen berorien funtsaren arazoa argitu.
  • Platon en konponbidea: Filosofoaren uztez, kontzeptu unibertsalek existentzia erreal eta mundu sentikorretik bereizia badute, badago mundu ideal, hobezina, benetan existitzen dena, berezia eta mundua sentikorraren aintziaria dena: Ideien Mundua, hain zuzen. Mundu sentikorra horren kopia edo imitazioa besterik ez litzateke. Honela, mundu sentikor eta ulergarriaren arteko dualismoa ezarri zuen.

Filosofia Erdi Aroan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Erdi Aroko filosofia

XV.mendearen erdialdeaz gero, tradizio historikoak Erdi Aro deitzen dio Antzinatearen amaiera eta Berpizkundeko hasiera bitarteko garaiari. Humanista italiarrek asmatu zuten izen hori, garai hartako "antzinakoak" eta "gure garaiko modernoak" (hau da, Berpizkundekoak) bereizteko.

Grekoen filosofiak Bizantzion jarraipena izan zuen bitartean, mendebal latindarrean filosofiaren jarduera oso ahula izan zen. Filosofo musulmanengan Aristotelesen pentsamendua erabat transmititu eta garatu zen, baina Mendebalde kristauak Aristotelesen logika-lan batzuk besterik ez zuen ezagutu. Metafisika eta Arimaz tratatuaz, adibidez, ezer ere ez zekiten. Mendebaldean Antzinateko jakintzaren zati honen berri filosofiako ikasketen guneak Bagdadetik Kordobara eta gero Toledora aldatu zirenean izan zuten. Averroes (1126-1198) filosofo musulmanaren eta Maimonides (1138-1204) juduaren bidez jabetu ziren benetan Aristotelesen obraz.

Labur esanda, Erdi Aroko filosofiaren mapa osoa egiteko elkarrengandik urrun dauden garai eta kulturak lotu behar dira eta era berea elkarrengandik urrun zeuden zentroak ere bai: Konstantinopla, Damasko, Bagdad, Kordoba, Toledo eta, azkenik, Paris eta Oxford, XIII. mendeko unibertsitateak ezarri zirenean. Beste era batera esanda, Erdi Aroko filosofia ez zen erabat teologikoa ezta erabat kristaua ere. Bere historia abentura bat da, Antzinateko filosofia paganoa hiru erlijio monoteistekin harremanetan jartzearen emaitza dena: judaismoarekin, islamarekin eta kristautasunarekin. Beraz, kontuan izan behar da, Erdi Aroan filosofi aniztasunarekin batera erlijio-aniztasuna eta ikasketa-zentro ugari ere egon zela.

Azkenik, gogoan hartu behar da Europako Mendebaldean gizartea Erdi Aroan oso hierarkizatua eta itxi zela eta eginkizunak hiru zereginen arabera banatzen zirela. Behe-mailan lurra lantzen zutenak zeuden (laboratores), nobleek eta gerrariek (bellatores) gerrako edo agintaritzako eginkizunak zituzten. Kleroak eta erlijiosoek (oratores), berriz, otoitzaren edo meditazioaren botere espirituala zuten, Jainkoarengandiko hurbiltasuna medio. Hiru estamentu horiek badute Platonen "Errepublika" laneko gizarteko banaketa hirukoitzarekin zerikusia. Erdi Aroan, ordea, gizarteko ordenaren oreka ez zuen filosofoak segurtatzen, Jainkoaren lurreko benetako ordezkaria zen erregeak baizik. Kleroari eta laikoei dagoezkien Aita Santuaren eta Enperadorearen arteko bikoiztasuna gero eta gehiago gaitzetsi zen. Monarkak bere baitan hiru funtzioak bildu eta gizarteko batasuna eta egitura segurtatzen zituen. Hiru estamentuen arteko harmonia hark eragina izan zuen sistema filosofikoetan eta munduari buruzko Erdi Aroko ikusmoldean.

Fedea eta filosofia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Averroes, Andrea Bonaito florentziarraren Santo Tomas en Garaipenean

Erdi Aroan fede erlijosoa (Jainkoaregan sinesten zen eta erabateko atxikimendua zioten) azterketa arrazionalean oinarritutako filosofiarekin bateraezin zen. Filosofia erlijiosoaren ideia bera ere kontraesankorra zen. Kontzientzia "modernoan" (XVII eta XVIII. mendeez gero eraikitakoan) bateraezintasuna hori nabarmendu zenean baterez ere fedearen kaltetan gertatu zen, jarrera irrazional edo sineskeriako moduan hartzen zelako edo, Kantek zioenez, "arrazoimen hutsaren mugetan" mantentzen zelako.

Erdi Aroan, ordea, fedearen eta arrazoimenaren arteko hierarkia batekoz besterakoa zen. Orduan ere filosofia erlijiosoa arbuiatzen zutenak ere baziren, baina fedeak arrazoimena erabat gainditzen zuelako zen. Arrazoimena, eta honekin batera filosofia, zen entzutea galtzen zuena.

"Zer axola dit filosofiak?" -zioen Bernardo Clairvauxkoak "Nire maisuak apostoluak dira. Hauek ez didate Platon irakurtzen irakatsi edo Aristotelesen xehetasunak bereizten...baina bizitzen irakatsi didate" eta Hirutasun Santuaren misterioaz honakoa dio: "Ikertzea ausarkeria da, sinistea pietatea".

Fedeak baizik ezin du eskaini definizioz egia misteriotsu edo arrazionalki ulertezin direnetarako bidea (Hirutasuna Santua, Mariaren birjintasuna, Kristoren berpizkundea, etab. dira egia horiek). Jainkoaren hitza Agerkundeko helburu baldin bada, arrazoimen hutsaz aurkitu ezin delako da. Horrela begiratuz, fedeak misterioak egon arren sinestea ez du agintzen, misteriotsua delako sinestea baizik. "Argi naturalaren" aurrez aurre fedearen "naturaz gaindiko argia" ipini zitzaion, arrazoimenari fedefunei emandako Jainkoaren grazia. Erlijioaren apustuak filosofiaren interesekiko arrotz eta goragokoak bailiran hartzen ziren. Kontua ez zen Jainkoa ezagutzea, Jainkoa maitatzea baizik (XVII.mendean Pascalek "bihotzarekiko sentikor" den Jainkoaz hitz egin zuen). Kontuan pietatea zen eta ez egia bilatzea, arima salbatzea eta ez arrazoimena erabiltzea.

VI-VII. mendeak: Greziako filosofia Mendebaldean ahaztea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Agustin Hiponakoa

Antzinateko mundu laikoa desagertu zenean, Mendebal latindarra bere inbasio ugariak medio kultur eta filosofi basamortu bilakatu zen Erdi Aroaren hasieran. Bitartean Ekialdeko munduak Antzinateko jakintza eta filosofia jaso zituen. Zazpi edo zortzi mende geroago berreskuratuko zituen Greziako pentsamendua eta kultura, itzulpenei eta filosofo judu eta musulmanen laguntzari esker.

IX-XI. mendeak: Filosofia teologiaren "zerbitzura"[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zalantzarik gabe kultur berpizkundea izan zen 768 eta 877. urte bitartean Karlomagnoren eta bere seme Karlos Burusoilaren agintaldian. Azken honek bere inguruan Joan Scot filosofo irlandarra ekarri zuen. Oso ongi ezagutzen zituen grekoa eta Guraso latindarrak, baina harentzat kristauen Jainkoa ezin zen neoplatonikoen Bat transzendente gisa ulertu. Bera zuzenean azaltzen da, gizakiei bere Seme Kristoren bidez emandako mezuari esker.

Hala ere, Alkuino Yorkekoak (Karlomagnok, Akisgraneko jauregiko eskolara 790ean ekarritako filosofo anglosaxoniarrak) ikasketa zientifikoen programa trivium (gramatika, dialektika eta erretorika) eta quadrivium-aren (astronomia, aritmetika, geometria eta musika) inguruan antolatu zuen. Filosofiari ez zion inolako lekurik utzi, ez laikoentzat eta ez kleroarentzat. Horregatik San Agustinen teologia bilakatu zen karolinjioen boterearen kultur erreferentzia. Testuinguru horretan filosofia nahiko erraz bihurtu zen teologiaren zerbitzari eta Mendebalde latindarrean filosofia ikastea ez zen ezinbestekoa. Pedro Damianok (1007-1072), adibidez, ikasketa profano guztietatik kanpo eduki zuen bere burua eta kleroari testu sakratuak besterik ez aztertzera gonbidatu zion. Hala ere, Antselmo Canterburikoak (1033-1109)eta beste zenbait erlijiosok sinesmenaren arrazoietan argudio arrazionalen bidez sakondu nahi zuten.

Filosofo musulmanen artean Aristotelesen pentsamendua erabat transmititu eta garatu zen; Mendebalde kristauak, berriz, Aristotelesen logika-lan batzuk besterik ez zituen ezagutu.


XII.mendean: Filosofiaren gorakada Unibertsalak Erdi Aroan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Canterburyko Antselmo, Elizaren Katolikoaren doktore 1494 tik

Erdi Aroko filosofiaren benetako garapena XII. mendean izan zen Mendebaldean. Hiribilduen garapenarekin eta intelektualen klasea agertzearekin batera gertatu zen. Jakintza ez zen monasterioetako eskoletara bakarrik mugatu, hirietara ere (batez ere eskola kapitular edo katedraletako eskoletara ere) hedatu zelako. Eskritura Santuaren Agerkundea zalantzan jarri gabe, arrazoimenak ordu arte uste baino botere handiagoa zuela ohartu ziren. Hizkuntz arteen (batez ere gramatikaren eta dialektikaren) berebiziko garapena izan zen. Garai hartako dialektiko ospetsuena zalantzarik gabe Pedro Abelardo (1079-1142) izan zen. Batez ere Aristotelesen logikari egindako iruzkinetatik ateratako "errealismo" mota guztien kontrako jarreragatik da ezaguna.

Arazoa horrelakoa zen: ea "Gizakia", "Gizadia" edo antzeko ideia orokorrek horien menpean sailkatzen diren gizaki jakinetatik bereizitako errealitatea zuten edo ez jakitea. Galdera horri Erdi Aroko pentsalariek bi erantzun-mota eman zizkioten eta bi korronte nagusi eratu ziren. "Errealista" deitutakoen ustetan "unibertsala" (hau da, Aristotelesen logikako generoak eta espezieak) gauza indibidual eta konkretuetatik aparte dauden errealitateak dira. Abelardo eta beste "nominalistek", berriz, gauza unibertsalik ez dela uste zuten. Izan ere, definizioz gauzak indibidualki eta bereizita baino ez daude. Nik "Sokrates gizona da" esaten dudanean, adibidez, "gizona" nahitaez izaki indibiduala da. "Gizakia", "gizadia" eta antzeko kategoriek inolaz ere ez dira gauzak, hitz hutsak baizik.

  • Muturreko errealismoa
Unibertsala ante rem existitzen dan, hau da, gauzak egon baino lehenago eta gauza indibidualek bertan parte hartzen dute.
Egileak: Eskoto Eriugena (IX. mendea), Antselmo Canterburykoa (XI. mendea) eta Gilermo Champeauxkoa (XI.-XII. mendeak)
  • Nominalismoa
Unibertsala post rem existitzen da. Flatus vocis, hitz hutsa, da. Adimenak sortua da.
Egileak: Roscelino Compiègnekoa (XI.-XII. mendeak)
  • Intentzionalitatea edo Nolabaiteko Errealismo moderatua
Unibertsala hitz esanguratsua da, gauza konkretuei dagokiena, badago harreman logiko bat beraz.
Egileak:Abelardo (XI.-XII. mendeak) eta Gilen Ockhamgoa (XIV. mendea)
  • Errealismo moderatua
Unibertsala in re (gauzaren barruan) existitzen da, gauza singularretan. Hortik abstrakzioa dator.
Egileak: Joan Salisburykoa (XII. mendea) eta Tomas Akinokoa (XIII. mendea)

XIII. mendea: Unibertsitateen sorrera eta eskeko ordenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaztelako Alfontso VI.ak 1085ean Toledo hartu ondoren, XII. mendearen erdialdeaz gero Europako iparraldera azkarrago hedatu zen Antzinatik jasotako eta mendeetan zehar islamak gordetako kultura filosofikoa. Aristotelesen lan metafisiko, fisiko eta biologikoa ezagutu zuten, baina aldi berean filosofo musulman eta juduen filosofia ere bai (Avizena, Averroes eta Maimonidesena).

Mugimendu hura areagotu egin zen XIII. mendean, baina aldi berean Erdi Aroko kristandadean krisialdi politiko, erlijioso eta intelektuala eragin zuen. Arlo politikoan Filipe Ederra erregeak eta Federiko II.a erregeak edo Federiko II. Hohenstaufengoa enperadoreak gero eta zuzenago zuten aurrez aurre garai hartako Aita Santuen botere espirituala. Mundu honetako botereak ez zuen botere espiritualaren menpe egotea onartzen.

Erlijioaren arloan heresiak ugaldu ziren, askotan kleroaren aberastasun edo gehiegikeriengatik. Ebanjelizazio berriaren premiak eskeko bi ordena sortarazi zituen: domingotarrena 1217an eta frantziskotarrena 1223an. Aberastasunari uko egiten zioten eta pobretasuna hartzen zen ebanjelioko idealtzat. Arrakasta handia izan zuten (intelektualengan batez ere) eta poliki-poliki eskeko ordenek jaio berriak ziren unibertsitateen kontrola beren esku hartu zuten.

Alderdi intelektualari gagozkiolarik, XIII. mendean Paris, Oxford eta Bolognako unibertsitateak sortu ziren. Horietan sortu ziren "eskolastika" deitutako ideiak eztabaidatzeko eta azaltzeko prozedura metodikoak. Ikasketa ororen oinarrian testua (littera) gramatikalki analizatzen zuen iruzkina (lectio) zegoen. Gero bere esanahia (sensus) analizatzen zen eta azkenik edukiaren egiaren (sententia) exegesia edo interpretazioa egiten zen. Orduan eztabaida dialektikoa hasten zen questio eran. Amaieran maisu eta ikasleen arteko disputioa zegoen, testua lehia moduko apustutzat hartuz.

Zientzia berri hartako maisu ezagunenak Alberto Handia (1200-1280), Buenabentura (1217-1274) eta Tomas Akinokoa (1225-1274) izan ziren. Hirurek Parisen irakatsi zuten 1245 eta 1272 bitartean. Musulmanen eskutik Aristoteles aurkitu zutenean eztabaida handiak izan zituzten. Izan ere, musulmanen, juduen edo paganoen filosofiatik sortutako testu eta arazoak botere karolinjioa sortu ondorengo kleroak erabat onartzen zuen teologia agustindarrarekin ez zetozen bat. Sintesi harmoniatsuaren premia gero eta handiagoa zen arte-fakultateko laikoen (hau da, "artista" edo filosofoen) eta teologi fakultateko teologia tradizionalaren zaleen arteko eztabaidak saihesteko. Alberto Handiak eta Boezio Daziakoak onartzen zuten bide filosofikoaren autonomia, baina filosofoaren kontenplaziozko bidearen nagusitasuna baloratzen zuten. Tomas Akinokoak sakondu zuen Antselmo Canterburykoak XI. mendean irekitako bidea, fedea arrazoimenarekin bateratu nahian. Tomas Akinokoarentzat filosofia teologian amaitzen da eta fedea sendotzeko azalpen seguruena ere bada. Bere "Summa Theologiae" arlo horretan benetako sintesia da: aldi berean existentzia, hasiera eta amaiera den Jainkoak duen munduaren kontzientzia.

XIV. mendea: Desilusio teologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dante Alighieri

XIII. mendean Aristotelesen lanak poliki-poliki sartu zirenean unibertsitatean gatazka ugari izan zen. Filosofia teologiatik askatzeaz gain, intelektualak unibertsitatearen botere-ahalmenaz jabetu ziren. Gizarte kristauko botere mundutarraren eta espiritualaren arteko konkrakotasuna bideratzeko indarra zen.

Dantek (1265-1321), adibidez "artisten" aldeko eta teologia fakultatekoen kontrako jarrera izan zuen, lehen aldiz hizkuntza arruntean idatzitako Bazkaria (1304-1307) izeneko lanean. Danteren ustez, filosofoaren bizitzako zoriona teologoen betiereko dohatsutasuna adinakoa zen. Politikaren arloan aristotelismo erradikalak Dante bere "Monarkia" lanean (1310) unibertsitarioen aristotelismoaren "birplatonizazio" moduko batera eraman zuen. Izan ere, kristautasunak oraindik ere gizarteari enperadorearen eta Aita Santuaren pertsonenganako bi helburu bereizi ezartzen baditu (garai hartako Federiko II.aren eta aita santuaren arteko gatazkek hori erakusten zuten), Danteren arabera harmonia berriaren oinarria aurki zitekeen filosofo zentzudunarengan, eta horrek Platonen Hiri idealeko errege filosofoa gogorarazten du.

Pentsalari batzuek, ordea, helburu mundutar eta espiritualen arteko gatazka ez zuten Danteren antzera noblezia eta monarkia idealizatuta gainditu nahi, mundua benetan aldatuta baizik. Bide horri heldu zion Eckhart maisua (1260-1328) deitutako teologo alemanak. Bizitza zibilean hizkuntza arruntean egindako predikuen bidez Kristo eta bere apostoluen benetako bizimodua ezartzen saiatu zen. Uko egiteari edo dohatsutasunari buruzko ideiekin filosofia eta teologia, noblezia, pobretasuna eta apaltasuna deitutako bizimodu berrian bateratzen zituen. Kristoren pertsonari buruzko teologia berri hark Erdi Aroko intelektualei Elizaren aberastasunen eskandalua salatzeko aukera eman zien. Horrez gain, ideia haiek unibertsitatekoa ez zen jendearengana ere hedatu ziren eta ondorioz teologia ebanjeliko hura askok bereganatu zuten.

Gilen Ockhamgoa izan zen teologiako maisu handiak unibertsitatetik gehien kritikatu zituena. Nominalismoaren bidetik eta errealismo kritikatuz Erdi Aroko teologiako sistema nagusiak hautsi nahi zituen. Hizkuntzara aplikatutako bere metodo analitiko ekonomiko eta garbitzaileak (Ockhamen labana deitu izan zaio) teologia eskolastikoaren proposizio konplexuak hautsi egiten ditu proposizio elementaletan deskonposatuz. Abelardorentzat bezala, unibertsala edo kontzeptu abstraktua gauza singularren aniztasunaren hitzartutako ikurra dira. Analisi logikoaren bidez beti abstrakzio kontzeptualetan ezkutatzen diren unibertso konkretua eta norbanakoak egoten dira. Gaur egungo filosofia analitikoaren antzeko hau metafisikarien hizkuntzari eta unibertsala espiritutik kanpoko errealitatera atxikitzeari egindako kritika da. "Gizakia", "gizateria" bezalaxe, ez da adimeneko errealitatea, izaki indibiduala besterik ez da.

Ockhamgoak, teologiako "unibertsalak" arbuiatzeaz gain, aldi berean bizi diren norbanakoen intuiziozko ezagutza-ekintza konkretuetaraino heltzen den bakarra dela esaten zuen. Haren analisiei esker, giza-pentsamendua pentsamendu teologikoaren mugetatik askatu ahal izan zen. "Frantziskotarren ordena" badenik ukatuta eta Europan sakabanatutako pertsona frantziskotarrak daudela aitortuz, Ockhamgoak abstrakzio guztiak kritikatzeko bidea eskaintzen du eta aldi berean filosofiako eta zuzenbide objektu pribilegiatu gisa norbanakoaren nozioa sortzeko ere bai.

XV. mendetik XVII. mendera: arrazionalismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVIII. mendea: ilustrazioa eta enpirismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX. mendea: Hegel eta Nietzsche[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Filosofiaren historia Aldatu lotura Wikidatan