Euskararen debekua

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Euskararen debekuak historian zehar euskarari ezarritako debekuak biltzen ditu, jazarpen soziopolitiko baten baitan, euskara desagerrarazi eta haren ordez boteretsuen erdarak ezartzeko asmoz. Dokumentutako debekuak Erdi Arotik abiatu eta gaurdaino luzatzen dira eta ondorio gisa euskararen erabilera eremua nabarmen murriztea ekarri dute, egun euskara hizkuntza gutxitu bilakatu arte.

Debekuak gizarte harremanen arlo guztietan gertatu izan dira, hala nola eskolan, agiri ofizialetan edo, bertakoa izan arren, hizkuntzaren ofizialtasuna ukatuz. Adibidez, XVIII. mendean euskaraz hitz egiteagatik haurrei egindako zigorren testigantza da hau:

« Araban nenbilen batean, hango adiskide eta Erregeren Guardietako kapitan baliente batek behin esan zidan: "Aita, nola euskal herrietan umeen haziera ona eta behar den dotrinarik izango da, baldin euskara hondatzeko ahalegin guziak egiten badira, eta gure mutiltxo edo haurrei, beldur eta azotearekin, euskaraz hitz egitea eragozten bazaie?"  »
Agustin Kardaberaz: Eusqueraren berri onac (1761)[1]

Euskararen debekua mendez mende[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskararen atzerakada Antzinako Erroma Euskal Herria eta inguruko lurraldeak mendean hartu zituenetik hartu bazen ere, ez da gorde euskarari buruzko debeku zehatzik. Erdi Aroan hizkuntza ofizial moduan latinaren nagusitasunak eta gero, bereziki Alfontso X.a Gaztelakoak emandako bultzadari esker, gaztelaniaren zabalkuntzak euskararen kaltetan jokatu zuten. Euskarari ezarritako debekua jaso eta gorde den lehenengo agiria orduan Aragoiko koroaren mendean zegoen Oska hiriko ordenantzetan jasotzen da 1349. urtean eta, arabierarekin eta hebraierarekin batera, euskararen erabilera debekatzen du bertako azokan, garaiko kristautasunaren hizkuntza zen aragoitar erromantzearen erabilera inposatuz[2]. Ordenatza hau indarrean izan zen XIX. mendera arte, euskara bertatik erabat desagerrarazita zegoenean.

XVIII. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskolan gaztelania soilik erabil zitekeela ezartzen zuen agindua plazaratzeaz gainera, kontabilitate-liburuak ere espainieraz eramateko agindua eman zuen Karlos III.ak, 1772an[3].

Arandako kondeak 1776an euskarazko liburuak debekatu zituen.

Frantziako Iraultzaren garaian, Barère izeneko txostenak frantsesa bakarrik erabiltzeko gomendioa eman zuen[4].

Horren harira, 1794an Biltzar Nazionalak Grégoire izeneko agiria adostu zuen, non patois (eskualdeko hizkuntza) guztiak txikitzea eta frantsesa inposatzea erabaki zuten. Horrela egiteko arrazoiak politikoak ziren:[5].

Urte bereko uztailaren 20ko Biltzar Nazionalaren dekretu baten bitartez dokumentu publiko guztiak frantsesez bakarrik idaztea erabaki zuten eta azaroaren 17an hezkuntzan frantsesa bakarrik erabiltzea.

XIX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako gortetik kanpoko antzerki eta konpainien lanak gaztelania ez beste hizkuntzetan ezin zirela antzeztu agindu zuen 1801ean[6].

Salaketa partikular baten ondorioz zigor fisikoa ezartzen da euskaraz mintzatzeagatik 1803an.

1857an, espainiar estatuan Moyano Legea ezartzen da, eskola ikasketak gazteleraz baino ez direla izango zehazten duena.

1862an egun oraindik ere indarrean dagoen notariotza arautzen duen legea onetsi zen. Bertan, agiri publiko guztiak gazteleraz idaztera behartzen du.

Era orotako antzezlanetan, berriro ere euskara espreski debekatzen duen legea ezartzen dute espainiar gorteetatik 1867an (Isabel II.aren erret aginduz).

Frantziar estatuan hainbat legek hezkuntzarako lege bakarra frantsesa izateko agindua eman zioten (1833ko Guizot legea[7], 1850eko Falloux legea[8], 1882ko martxoaren 28ko Ferry legea[9]...). Era berean, euskara hezkuntzatik baztertzea erabaki zuten. Adibidez, 1833an Mauleko barrutiaren inspektoreak euskara hezkuntzatik baztertzea erabaki zuen edo 1846an Behe Pirinioetako prefetak lehen mailako hizkuntzan euskararen ordez frantsesa ezartzeko agindua eman zion[10].

XX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1902an Emile Combes Frantziako Hirugarren Errepublikako presidente izendatu eta berehala, katiximan euskara debekatzeko baimena eman zion Pirinio Atlantikoetako prefetari[11].

Urte berean, espainiar estatuan (Alfontso XIII eta Romanones-en erret agindua) beren hizkuntza edo dialektotan irakasten duten irakasleei zigorra ezartzen zaie legez.

1923an, Primo de Riverak sinaturiko legez, ekitaldi publikoetan euskara erabiltzea debekatzen da, eta 2 urte geroago:

« Los Inspectores de Primera enseñanza (...) examinarán los libros de texto en las Escuelas, y si no estuviesen escritos en español (...), los harán retirar inmediatamente de manos de los niños y procederán a formar expediente al Maestro, suspendiéndole de empleo y medio sueldo y dando cuenta a V. E.  »
Miguel Primo de Riverak sinatutako "Real Orden de 13 de Octubre de 1925 sobre propagandas antipatrióticas y antisociales", 2. ordena.[12]

1937an, euskaraz hitz egitea debekatu zen.[erreferentzia behar] 1938an, erregistro publikoetatik ezabatu zuten. Urtebete geroago, hoteletako errotulazioetatik kenarazi zuten. Ondorengo urteetan, era mailakatuan euskara esparru publiko guztietatik ezabatu zuten agintean zeudenek.

1940an, epaitegi eta merkataritza guneetatik ezabatu zuten, eta urte berean, film guztiek zentsuraren kontroletik pasa arazteko arauak argitaratu zituen Espainiako Zinematografia Sailak. Honakoa zioten:

« Todas las películas deberán estar dialogadas en castellano prescindiéndose, en absoluto, de los dialectos.  »
"Normas del Departamento de Cinematografía para la censura de películas", 1940.[13]

Gaur egun[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskararen ezagutza legez zigortu nahi izan zuen 2003an Nafarroako Gobernuak. 29/2003 Foru Dekretuko 18.3 artikuluaren arabera, euskarazko lanpostuak eskuratzen zituztenek, aurrerantzean, euskaraz jakitea nahitaezkoa zuten lanpostu hutsak betetzeko deialdietan soilik parte hartu ahalko zuten[14], gerora Nafarroako Auzitegi Nagusiak dekretu hori bertan behera utzi bazuen ere.

Historian zehar euskarari eta Espainiako beste hizkuntzei ezarritako debekuak ugari eta nabarmenak izan arren, Juan Carlos I Espainiako erregeak gaztelania inoiz ez dela inposatu adierazi zuen oihartzun publiko handia duen 2001eko Cervantes sarien banaketa ekitaldian [15].

Euskal izenen debekua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal izenen erabilera aski jasota dago Erdi Aroan zehar, baina Nafarroako konkista burutu ondoren, kristautasuna guztiz nagusitu eta santuen erdal izenak jartzen zaizkie euskaldunei, bestelako izenen debekuak parrokietako erregistroen bitartez kontrolatuz. 1871 urtean abiarazi zen Espainiako Erregistro Zibilaren Legeak, besteak beste pertsonen izen eta abizenak erregulatzen zituena, euskal jatorriko abizen guztiak gaztelaniazko grafiaz adieraztea ekarri zuen, euskal izenak guztiz desagerturik zeudelarik. Geroago, Sabin Aranak, 1897 eta 1898 urteetan, eta Luis Eleizalde, 1910 urtean, euskal onomastika sortzeko ahalegin handia egin zuten, askotan oinarri historikorik gabe eta neologismo ugari sortuz egin bazen ere. Euskarazko izen hauen erabilerak, ordea, berehalako debekua izan zuen Eliza Katolikoaren aldetik [16].

Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, euskal izenak guztiz debekatu ziren[17]. Kalean euskal izenak erabiltzea ere, isuna jartzeko arrazoia izan zitekeen[18].

Frantzian, errepublikar egutegiko XI. urteko sapadunaren 11ko legeak pertsonen izenak erregulatu zituen. Egun ere indarrean dirauen lege horrek historiako pertsonaia ezagunen izenak eta egutegi arruntetan (katolikoa, ortodoxoa, judua) agertzen zirenak soilik onartzen zituen[19]. Ipar Euskal Herrian ere, gaur egun, ezin dira abizenak frantses grafiatik euskal grafiara aldatu.[20]

Erregistroko funtzionarioaren esku uzten zen izen bat ukatzea, bere iritziz ohiturazkoa ez bazen. 1966 urtean ezarritako agindu batek onar zitezkeen izenen zerrenda zabaldu zuen, Frantzian hitz egiten ziren hizkuntzetako izenak onartuz (euskara, bretoiera, ...) besteak beste, baina 1993. urteaz geroztik erabateko askatasuna ematen zaie gurasoei izena jartzeko, funtzionarioari izen hori onartu edo ukatzeko eskumena kenduz[21].

Euskararen debekua eskoletan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Joxepa Arrillaga Mendiluzeren hitzak euskararen debekuari buruz ahotsak.com proiektuan
Donostian euskaraz ikasteko ezintasunak
Pantxi Matxain Etxaniz euskararen debekuari buruz ahotsak.com-ek eginiko bideo honetan

Don Manuel Arresek - irakasleak - euskaraz hitz egiten harrapatzen zuen ikasleari eraztuna jartzen zion; eraztun hori ikaslez ikasle pasatzen zen, hutsegiteak egin ahala; gu, orduan, beldur ginen eraztuna poltsikoan zuen ikaskidearengana hurbiltzeko, izan ere, ikaskide hori nahita euskaraz mintza baitzitekeen gurekin, guri hutsegitea eginarazteko eta zoritxarreko eraztun hori guri emateko; eraztuna zuenari ihes egiten genion; gauzak horrela, eraztunak helburu bikoitza betetzen zuen: eraztuna zuenari bakarrik sentiarazten zion, ikaskideak beregana hurbiltzeko beldur baitziren, eta bestalde, egurra jasotzeko beldurra ere hor zegoen, asteburuan eraztuna zuena zigortuta geratzen baitzen[22].


Espainian, eskoletan gaztelania inposatzen duen arau esplizitua 1768 urteko errege-zedula batean agertzen da[23].

Eskoletan euskararen erabilera zigortzeko ohiko prozedura eraztuna edo makilatxoa[24] izan da. Ikastetxeetako ikasgela bakoitzean eraztun bat zegoen. Irakasleak euskaraz hitz egiten entzuten zion lehenengo ikasleari jartzen zion, eta ikasle hark, berriz, euskaraz entzuten zion hurrengo ikasleari. Horrela, eraztuna ikaslez ikasle igarotzen zen, euskara zekiten eta zerabilten ikasleak elkarren salatari bihurtuta. Ikastorduak amaitzean, orduantxe eraztuna zuen ikasleak zigorra jasotzen zuen: atsedenik gabe gelditu, irakaslearen isekak jaso, arratsaldean zigortuta gelditu, zigor fisikoak...

Helburua zen ikasleak euskara alde batera utzi eta gaztelania barneratzea; gizarte hartan baztertu beharreko hizkuntzatzat jotzen zutena baztertu, eta prestigioa eta boterea zituen hizkuntza bereganatzea.

Jende askok uste ez bezala, zigor hori ez zen Frankismo garaian bakarrik erabili. Lehenengo lekukotasuna 1730ekoa da, eta Beasaingo eskolan gertatu zen[25]. XIX. mendeko eta XX. mendearen hasierako lekukotasunak ere badira, baita Espainiako Bigarren Errepublikaren garaikoak ere.[26]

Eraztunaren zigor hori ez zen Euskal Herrian bakarrik jazo, Europan hizkuntza gutxitua zuten beste herrialde batzuetan ere erabili izan zen, hala nola Bretainian eta Galesen.

1924an euskararen debekua eskoletan areagotzen joan zen. Urriaren 27an eginiko Erret Dekretu batean gaztelera ez zen beste hizkuntza batean eskolak ematea guztiz debekatuta zegoela gogora ekartzen zuen[27]. Era berean, Unibertsitatean ere euskara erabiltzea debekatu zuten[28].

Euskaraz irakasten berriro hasi zen Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian, lehenengo ikastolak sortzen. Eztabaida horretan, adibidez, PSOEko ordezkariek euskara hizkuntza kulturala zela ukatu zuten[29]. Hurrengo urtean berriro defendatuko zuen berdina Miguel de Unamunok, adibidez[30].

Euskararen debekua hezkuntzan gaur egun[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun ere Euskal Herriko leku askotan, ez da posible hezkuntza publikoan euskaraz ikastea. Nafarroako Euskararen Foru Legeak, adibidez, Nafarroa hiru eremutan banatzen du. Eremu ez-euskaldunean ez dago aukerarik D eredua edo B eredua aukeratzeko. Ipar Euskal Herrian ere ez dago aukerarik euskaraz osoki ikasteko hezkuntza publikoan. Egoera bera da Trebiñun ere. Nafarroako alde mistoan, G, A eta D ereduak ditugu. D ereduan ikasi ahal izateko trabak oso handiak dira, hala ere. Alde horretan G ereduaren beherakada oso nabaria da, A eredua mantentzen den bitartean, eta D ereduan eskaria eskaintza baina handiagoa da.[31].

Euskal Autonomia Erkidegoan, legez, 16 urterekin ikasle guztiek euskaraz eta gazteleraz egiten jakin beharko lukete. Hori, ordea, ez da gertatzen. Eskolak euskaldundu behar du ekimenak bildutako datuen arabera, Euskal Herri osoko 3 ikasletik 2k ez dakite euskaraz derrigorrezko eskolaldia bukatuta. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako datuak desberdinak badira ere, oro har, D ereduan ikasten duten 3 ikasletik 2k lortzen dute euskaraz ondo egitea; B ereduko 3tik 1ek; eta A ereduko inork ere ez.[32]

Ikus gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Henrike KNÖRR (1998): Arabako euskarari buruz jakin behar dena, Vital Kutxa Fundazioa, 14. orrialdea.
  2. (Gaztelaniaz)   «Ordenanzas de Huesca de 1349», Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos .: "Item nyl corredor nonsia usado que faga mercaduria ninguna que compre nin venda entre ningunas personas faulando en algaravia (arabiera), ni en abraych (hebraiera) nin en basquenç (euskara), et qui lo faga pague por coto XXX sol
    "...euskaraz mintzatzen denak 30 sol ordaindu ditzala..."
  3. 1772ko abenduaren 24an Karlos III.a Espainiakoak sinatutako Errege Zedulan hau ezartzen da: ...que todos los Mercaderes, y Comerciantes de por mayor y menor, Naturales, y Extrangeros, observen la Ley del Reyno que se inserta, y previene lleven sus Libros en Idioma Castellano.
  4.   Barère de Vieuzac, Bertrand (1794-1-27), Rapport du Comité de salut public sur les idiomes, http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/barere-rapport.htm .: Je veux parler du peuple basque. Il occupe l'extrémité dés Pyrénées-Occidentales qui se jette dans l'Océan. Une langue sonore et imagée est regardée comme le sceau de leur origine et l'héritage transmis par leurs ancêtres. Mais ils ont des prêtres, et les prêtres se servent de leur idiome pour les fanatiser ; mais ils ignorent la langue française et la langue des lois de la République. Il faut donc qu'ils l'apprennent, car, malgré la différence du langage et malgré leurs prêtres, ils sont dévoués à la République qu'ils ont déjà défendue avec valeur le long de la Bidassoa et sur nos escadres.
  5. (Frantsesez) Wikisource: Rapport Grégoire: Ceux qui se trouvaient aux Pyrénées-Orientales en octobre 1792 vous écrivirent que, chez les Basques, peuple doux et brave, un grand nombre était accessible au fanatisme, parce que l'idiome est un obstacle à la propagation des lumières.
  6. |"Instrucciones para el arreglo de teatros y compañias cómicas fuera de la Corte", 1801: En ningún teatro de España se podrán representar, cantar ni bailar piezas que no sean en idioma castellano.
  7. Loi Guizot: Loi sur l’Instruction primaire, 28 juin 1833
  8.   Albertini, Pierre (1992), L'École en France. XIXe-XXe siècles. De la maternelle à l'université, Paris: Carré Histoire, Hachette Supérieur, ISBN 2010163982 .
  9. Loi Ferry: Loi n° 11 696 du 28 Mars 1882
  10.   Xabier Irujo & Iñigo Urrutia (2008), Language Policy of the Spanish and French States (1789-1975), http://www.nabasque.org/Powerpoints/Basque%20Language%201789%202009.ppt .
  11. Franck Dolosor: Senperetik Senpererat, begirada bat XX. mendeari. Elkar, 2009. 17.or.
  12. (Gaztelaniaz) Real Orden de 13 de Octubre de 1925 sobre propagandas antipatrióticas y antisociales
  13. (Gaztelaniaz) Jordi Busquets: "Casi tres siglos de imposición", elpais.com (2001-4-29)
  14. (Gaztelaniaz) DECRETO FORAL 29/2003, de 10 de febrero, por el que se regula el uso del vascuence en las Administraciones Públicas de Navarra: Quienes accedan a estas plazas solamente podrán participar posteriormente en la provisión de las vacantes correspondientes a puestos de trabajo para los que el conocimiento del vascuence sea preceptivo para su desempeño.
  15. (Gaztelaniaz) elpais.com La afirmación del Rey de que 'nunca se obligó a hablar en castellano' provoca una tormenta política, ww.elpais.com, 2001-04-25. Hitzez hitz hauek izan ziren bere adierazpenak: A nadie se le obligó nunca a hablar en castellano.
  16. (Gaztelaniaz)   Jimeno Aranguren, Roldán (2004), Euskal izendegia eta Espainiako legegintzaren ibilbide historikoa, http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/Eleria/12/12021031.pdf .: La Iglesia española tiene para sus archivos como lengua oficial la castellana y en la diócesis de Vitoria, que es parte integrante de España, por costumbre inmemorial y por expreso deseo de sus sinodales vigentes, todos los documentos que figuren en sus archivos parroquiales han de estar redactados en castellano.
  17. (Gaztelaniaz)   Torrealdai, Joan Mari (1998), El libro negro del euskera .: Debe señalarse también como origen de anomalías registrales la morbosa exacerbación de algunas provincias del sentimiento regionalista, que llevó a determinados registros buen número de nombres, que no solamente están expresados en idioma distinto al oficial castellano, sino que entrañan una significación contraria a la unidad de la patria.Tal ocurre en las Vascongadas, por ejemplo, con los nombres de Iñaki, Kepa, Koldobika y otros que denuncian indiscutible significación separatista; debiendo consignarse, no obstante, que hay nombres que sólo en vascuence o en catalán o en otra lengua tienen expresión genuina y adecuada, como Aránzazu, Iciar, Monserrat, Begoña, etc. y que puede y deben admitirse como nombres netamente españoles, y en nada reñidos con el amor a la Patria única que es España. La España de Franco no puede tolerar agresiones contra la unidad de su idioma ni la intromisión de nombres que pugnan con su nueva constitución política y con la doctrina del artículo 34 del mencionado Reglamento. Es preciso, por lo tanto, volver al sentido tradicional en la imposición de nombres a los recién nacidos con oportunas variantes (…) En su virtud dispongo: Artículo 1.º: “…En todo caso, tratándose de españoles, los nombres deberían consignarse en castellano (Espainiako Justizia Ministerioaren Agindua, 1938ko maiatzaren 18koa).
  18. (Gaztelaniaz) Areetan ume bati Jontxu deitzeagatik jarritako isuna
  19. Honela dio pasarte batean: (Frantsesez) "les noms en usage dans les différents calendriers, et ceux des personnages connus dans l’histoire ancienne pourront seuls être reçus, comme prénoms, sur les registres destinés à constater la naissance des enfants ; et il est interdit aux officiers publics d’en admettre aucun autre dans leurs actes."
  20. Euskal Kulturaren batzarrea Euskaldunaren Hizkuntz Eskubideak Lasarte-Oria: EKB 1990 31. orr.
  21.   Arbelbide, Nora (2011-10-05), «Baionako Herriko Etxeak ez du 'ñ'-rik nahi», Berria, http://paperekoa.berria.info/harian/2011-10-05/011/001/baionako_herriko_etxeak_ez_du_rik_nahi.htm .
  22. Joxe Miel Barandiaranek Martin Ugalderi 1974an kontatutakoa.
  23. Finalmente mando, que la enseñanza de primeras Letras..., se haga en lengua castellana (...), cuidando de su cumplimiento las Audiencias y Justicias respectivas.|1768ko ekainaren 23an Karlos III.a Espainiakoak sinatutako Errege Zedularen VII. artikulua. (Estitxu BREÑAS eta Jabi OTSOA DE ALDA (2002): Arabako euskal hotsak, Geu Gasteiz, Gasteiz, 202. orrialdea.)
  24. (Euskaraz) Zurezko makiltxoaren zigorra Donapaleun
  25. (Gaztelaniaz)   Torrealdai, Joan Mari (1998), El libro negro del euskera .
  26. «Eraztuna zigor bezala», Ahotsak.com. [Jose Mari Mugartegi Aulestiarteren eta Ricardo Mugartegi Aulestiarteren lekukotasuna.]
  27. De ahí la conveniencia de que por esta Dirección General se recuerde a los maestros no olviden sus obligaciones en este orden de la enseñanza, y la necesidad de que por la Inspección correspondiente se vigila el más exacto cumplimiento del deber en que aquellos se hallan de enseñar la lengua castellana en sus respectivas escuelas y de dar las enseñanzas en el mismo idioma, debiendo atenerse, en este respecto, unos y otros, a lo que dispone sobre esta importante materia la real orden de 19 de diciembre de 1902, que, en su número primero dispone que los inspectores de primera enseñanza velen sin descanso por el exacto cumplimiento de la obligación en que están los maestros de enseñar la lengua castellana, dando cuenta a este Ministerio de las faltas o deficiencias que acerca de estos extremos puedan observarse.
  28. que, asimismo procedan a la suspensión de los maestros nacionales o municipales que no cumplieren las disposiciones vigentes respecto a la enseñanza en castellano, o que sus explicaciones vertieran doctrinas contrarias a la unidad de la patria, ofensiva a la religión o de carácter disolvente o actuaran con tal debilidad que se pueda presumir que existe carácter tendencioso en contra de dichos sagrados principios.
  29. Nos parece un gravísimo error el querer elevar el vasco a la categoría de lengua académica y cultural. Ni lo fue ni lo será jamás, porque la pobreza de su léxico lo impide, y para que el vasco pudiera servir de instrumento de cultura universitaria o simplemente en los grados superiores de la primera enseñanza, haría falta convertirlo en una especie de nuevo esperanto, que los propios vascos del pueblo serían los primeros en no comprender.
  30.   Unamuno, Miguel (1932ko ekainak 2), Ocupándose del bilingüismo, dice el señor Unamuno que es contrario a la enseñanza bilingüe, porque no se puede exigir de ningún español que, aparte del castellano, aprenda los dialectos de cada región. Puede haber gentes que no conozcan la lengua de la región y que no quieran aprenderla, y puede haber algún natural que la conozca y que no quiera que la aprendan sus hijos; esto es, que desee que éstos aprendan en lengua española. En Vasconia no se presenta el caso de la enseñanza bilingüe. La enseñanza en vascuence es cosa que nadie ha tomado en serie, porque en las Vascongadas las tres cuartas partes de la población no saben vascuence, aun habiéndolo aprendido de sus padres. Ni con el vascuence ni con el catalán se pueden pensar cosas de elevado sentido. En estas lenguas regionales es posible, por ejemplo, hablar de cómo se alimenta la vaca o de cómo se siembra maíz. El catalán tuvo literatos, cronistas, poetas maravillosos, pero esto se perdió en el siglo XVI, y la lengua ha estado muerta cuatro siglos hasta que en el principio del pasado un grupo de entusiastas volvió a prestarles vida. Agrega que no admite la Universidad vasca, ni la catalana, ni la valenciana, porque es restringir el problema hasta un sentimentalismo rural y aldeano. Hay que procurar que todo ciudadano español sea bien español y después que sea universal., ABC .
  31.   Eskola euskalduntzeko ikasle alternatiba, Ikasle Abertzaleak, 2003, http://euskalherria.indymedia.org/media/2003/05/7203.pdf .
  32.   Eskolak euskaldundu behar du (Euskalherria.info), http://www.euskalherria.info/?q=fr/node/9521. Noiz kontsultatua: 2011-5-21 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]