Sara

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Sara

 Lapurdi
Sarako herriko etxea eta atzean Sarako elizaren kanpaidorrea.
Sarako herriko etxea eta atzean Sarako elizaren kanpaidorrea.

Sarako armarria

Izen ofiziala Sare
Estatua
Eskualdea
Departamendua
Barrutia
Kantonamendua
Frantzia
Akitania
Pirinio Atlantikoak (64)
Baiona
Ezpeleta
Auzapeza Jean-Baptiste Laborde (2008-2014)
Herritarra saratar
Koordenatuak 43°18′49″N 1°34′45″W / 43.31361°N 1.57917°W / 43.31361; -1.57917Koordenatuak: 43°18′49″N 1°34′45″W / 43.31361°N 1.57917°W / 43.31361; -1.57917

Sara kokapena lapurdi.jpg

Eremua 51,34 km2
Garaiera 27-881 m
Distantzia 28 km Baionara
Posta kodea 64310
INSEE kodea 64504
Biztanleria 2.271 bizt.
Dentsitatea 44,23 bizt./km²
http://www.sare.fr/
Artikulu hau Lapurdiko udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus Sara (argipena).

Sara Lapurdiko hegoaldeko udalerri bat da, Ezpeletako kantonamenduan kokatua. 2.184 biztanle zituen 1999. urtean. Xareta elkartea osatzen du, Ainhoa, Urdazubi eta Zugarramurdi udalerriekin batera.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko Sara eta frantsesezko Sare izenak itxura hauek izan ditu frantses testuetan:[1]

  • Sares (XII. mendea, Baionako eskutitzak[2]).
  • Sarre (1650, Gouvernement Général de Guienne et Guascogne et Pays circonvoisins eskutitza).

Auzoen izenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sarak auzo hauek ditu:

Sarbideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Senperetik Sarara joateko RD-3 errepidea erabiltzen da. Azkaindik, berriz, RD-4 errepidea. Nafarroa Garaian dauden Beraraino ailegatzeko RD-406 eta Ibardin mendatea (315 m), eta Etxalaraino RD-906 eta Lizarrieta mendatea (507 m) hartu behar da.

Donibane Lohizunera joateko, badira autobusak.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hego Euskal Herriarekin duen 32 kilometroko luzerako mugak (Hegoaldeko Zugarramurdi, Etxalar eta Bera udalerriekin da mugakide) bere historian eragin handia izan du. 1693an, mugaz gaindiko lapurretaz babesteko, Luis XIV.ak arma-olak egiteko baimena eman zion herriari.[4]

1790. urtean, Sara, Ainhoa, Azkaine eta Sara barnean hartzen zituen kantonamendu bateko buru izan zen, Uztaritzeko distrituaren mendekoa zena.

Sarako herrigunearen ikuspegia Atxurria menditik ikusita.

1794ean, Frantziar Iraultzaren ondorengo izualdian, Itsasuko 47 gazteren ihesaldiaren ondoren, Osasun publikorako komiteak (1794ko martxoaren 13 edo II. urteko haizekorraren 13ko dekretua), Ainhoa, Azkaine, Ezpeleta, Itsasu, Sara eta Zuraideko bizilagun guztiak (gizon, emakume eta ume) atxilotu zituen, eta mugatik hurbil zeuden udalerriak communes infâmes edo "udalerri zitalak" izendatu.[4] Neurria Biriatu, Kanbo, Larresoro, Luhuso, Lekorne eta Makea udalerrietara zabaldua izan zen.

Herritarrak etxe nazionaletan bilduak izan ziren, bai Ustaritzeko barrutian, bai Jean-Jacques Rousseau bezala Grande Redoute barrutian.[5] Baina benetan, Baiona, Capbreton, San Bisentse eta Ondresko elizetan bilduak izan ondoren, deportatu zituzten, nahiko egoera txarrean gainera.[6] Deportatuak Lot, Lot-eta-Garona, Gers, Landak, Behe Pirinioak (Bearnoko aldea) eta Hautes-Pyrénées departamenduetara bidaliak izan ziren.

Luis XIV.a Frantziakoak Sarako herriari emandako oroigarria, 1693an saratarrek herria ausarki babestu baitzuten.

Itzultzean, deportatuek ondasun gehienak lapurtuta edota hautsita aurkitu zituzten, 1794ko irailaren 29 eta urriaren 1ean Ustaritzeko Direktorioak emandako dekretuen ondorioz. Honela zioen dekretuak: «Sara, Itsasu, Azkaine, Biriatu eta Serres antzinako udalerriak, bertako biztanleak segurtasun orokorraren faboretan zortzi hilabetez deportatuak izan zirenak, ez dira landuak izan. Askatasuna berreskuratzen dutenak, beren etxeetara itzultzean, ozenki eskatzen dituzte jatekoak, gizonaren lehendabiziko beharra ase ezin dutelako: gosea».[7][5] Ondasunak berreskuratzeko aski lan ere izan zuten, ebatsitakoa erregistratua ez baizik arpilatua izan zelako.

Sarako alkatea zen Martin Iturbide eta herriko beste 33 ordezkariek deportazioan izandako egoera azaldu zuen eskutitza bidali zieten agintariei. Honela zioen: Despotismoz inguratutako eta askapenaren itzala mantendu zuen eskualdean jaioak (...) sutsu korrika egin genuen Frantziako herriaren eskubideak bere osotasunean berrezarri zituen zorioneko iraultzaren alde (...) Guk geuk Bidegurutzea (Senpere), Azkaine eta Sara artean dauden barrakoiak eraiki genituen (...) Sans-Culotteen kanpamendua altxatzeko eta beste lan publikoak burutzeko 3.000 egun baino gehiago eman ditugu. Horretarako adreilu eta egur pila bat eman ditugu (...) Eskatutako garau, zuhain, jantziak, gizonak prest eman ditugu (...) Gure atsekabe handienerako, gure azpiko lagunek gure neskatil asko prostituzioaren bitartez jatekorik bilatzera bultzatu dute; amei gosez eta egarriz hiltzen ari zirela esaten ikusi ditugu, taloak besterik ez zituztela; negarrez ikusten genituenean ez genekien zergatia eta misterioa jakitean egoera ikaratu egin gintuen (...) Sarako herritarren altzari eta eraikinak ez dira erregistratuak izan. Gure altzairu eta erikian guztiak lapurtuak eta inguruko herrietara eramanak izan ziren. Biltegi ziurretan utzi beharrean, enkantetan salduak izan dira eta bestetan enkanterik gabe.[8][5]

1936-1953 bitartean Espainiako Gerra Zibiletik babestu asmoz Aita Barandiaran ataundar etnologo ospetsua Saran bizitzen egon zen eta 1936an Sarako lezeak publikora aurkeztu zituen.

1978an Sarako herritarrak erreferendum batera izan ziren deituak. Bertan, Sarako herriak Larruna igoko zuen errepide bat egiteari ezetz esan zion. Horrek ziurrenik, Larrungo tren ttipiaren biziraupena ziurtatu zuen.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etxeak eta Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Hariztegi
  • Zugarramurdi
  • Santa-Barba
  • Urzotegi
  • Ibantelli
  • Larrun
  • Plaza
Sarako etxe bat, gailurrarekiko asimetrikoa, kare zuriz zarpeatua eta zurezko elementuak margo gorriz babestuak

Ingurune naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Larrun mendiak Sara iparraldean dauka, eta herria tontorrera igotzeko abiapuntuetariko bat da.

Hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herritik Urdazuriren hainbat ibaiadar igarotzen dira:[9] Tontolo, Uzkain, Arraio eta Galerdi errekak, eta Lizunia erreka honen isurkideekin, Beherekobenta, Portua (Helbarrunek honekin bat egiten du[10]) eta Hiruetako errekak (eta azken honen isurkide diren Urio eta Tonba errekak).

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleriaren bilakaera
1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851
2.081 1.831 1.909 1.839 1.987 2.214 2.201 2.342 2.336
1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896
2.147 2.039 1.940 1.936 1.976 1.966 1.871 1.897 1.916
1901 1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954
1.927 1.934 1.996 1.990 1.947 1.833 1.930 1.963 1.910
1962 1968 1975 1982 1990 1999 2006 2009 -
1.952 1.921 1.871 1.930 2.054 2.184 2.271 2.434 -

Oharra: 2006ko biztanleria INSEEk emaniko behin-behineko datua da.

Biztanleriaren eboluzioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVII. mendean Sara udalerriak hazkundea izan zuen. Sarako gizonak itsasoran arrantza lanetara joan ohi ziren, aldiz emazteaj laborantza lanak eginez, azken hau luzaroan herriko ekonomiaren oinarria izan zelari.

Aldiz, XVIII. mendean jada Frantzia (Ipar Euskal Herria) eta Espainiaren (Hego Euskal Herria) mugak ongi ezarri edo zehaztu ziren unetik aurrera kontrabandoaren jarduera hasi zen. XIX. menderarte iraun zuen burdin meategi bat ere izan zen udalerrian.[4]

Azkenik, XX. mendean turismoaren sektorea ere herrira iritsi zen.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Agintaldia Alkatea Alderdia Lanbidea
1995-2008 Jean Aniotzbehere
2008-2014 Jean-Baptiste Laborde

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Nafar-lapurtera

Sarako udalerrian Nafar-lapurtera mintzatzen da.

Herrian euskaldunen kopurua handia da oso, bertako euskalkia lapurtera izanik. 1968an 1.921 herritarretik 1.850 euskaldunak ziren.[11] Euskarazko esaera zahar batek dio "Sara, astia".[4]

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriak herriko ikastola, haur-eskola eta Saint-Joseph izeneko eskola pribatua ditu, 1983tik aurrera elebiduna dena.[12]

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Sarako Eskola
San Martin elizako ezkil-dorreko idazkuna.

Sarako kultur mugimendurik garrantzitsuena Sarako Eskola literatur mugimendu lapurtarra da. Sarako, Donibane Lohizuneko eta Ziburuko apaizak frantziskotarren komentu batean biltzen ziren euskarazko idazlanak prestatu eta eztabaidatzeko. Erlijioa izan zen gehien landu zuten gaia.

Sarako Eskola taldea osatu zutenak ondorengo idazleak dira: Axular, Joannes Haranburu, Joannes Haraneder, Esteve Materre, Pierre Argaiñaratz, Silvain Pouvreau, Joanes Etxeberri Ziburukoa, Stephanus Hirigoiti, Klaberia, Gillentena, Hegi eta Voltoire.

Dena den Patxi Salaberri bezalako adituek zalantzan jartzen dute benetan "eskola" batez hitz egin dezakegunik, hau da, euren artean benetako adiskidetasun harremanik egon zitekeenik, eta garai bateko idazleak biltzeko etiketa baino ez litzateke izango.

Pierre Lotik 1897ko Ramuntcho bere eleberri ospetsuko Etchezar fizkziozko herria Saran oinarritu zuen.

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sarako bestak iraileko bigarren igandean ospatzen dira.

Mitologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etsai edo deabrua Sarako lezetan bizi zen herensugea izan zen. Bertan eskola bat zuen non zientziak, arteak eta letrak irakasten zituen.

Mariren seme biek, Mikelats gaiztoa eta Atarrabi zintzoa, eskola honetan ikasi zuten. Ikasketak bukatzean, Etsaiak zozketa baten bidez ikasleen bat aukeratu eta betirako berarekin izan behar zen. Mikelats Sarako galsoroak erre nahi zituen. Atarrabi, Sarako apaiza zena, otoitz egin eta uzta libratu zuen.

Sarako gazteek Zanpantzar izeneko lastozko maniki hausterre-eguneko gauean gurdi batean paseatzen dute herriko auzoetatik, hileta baten moduan. Batzuk doluzko jantziak eta besteak kandelak eramanez, herriko plazan manikia erretzen dute.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Martin eliza
Victor Iturria pilotari eta erresistentearen oroigarria

Saratar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Saran bizitako jendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bisitari ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f Paul Raymond, Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque
  2. Baionako eskutitzak edo Livre d'Or - XIV. mendeko eskuizkribua - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  3. XVII. eta XVIII. mendeetako eskuizkribuak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  4. a b c d e f g h i Philippe Veyrin "Les Basques" Arthaud, 1975 ISBN 2-7003-0038-6
  5. a b c d Manex Goienetxe, "Histoire générale du Pays Basque" 4. Liburukia Elkarlanean, 2002, ISBN 2-913156-46-0
  6. Heriotza-tasa handia zen oso deportatuen artean. Capbretongo alkate eta udal-ofizialak herriko ordezkariei aginduak eskatu zizkieten 1794ko martxoaren 14 edo II. urteko haizekorraren 24ko eskutitz batean (Jatorrizko testua P. Haristoy, "Les Paroisses du Pays Basque pendant la période révolutionnaire", Paue, Vignancour, 1895-1901, 256-257. orrialdetan argitaratua). Honela zioen:

    1°) Combien de pain à donner à chaque homme (nous n'avons pas de pain, si ce n'est de la méture) ?
    2°) Pouvons-nous consentir à ce qu'ils s'achètent du vin ou autres provisions?
    3°) Nous t'observons que nous n'avons point de viande;
    4°) Pouvons-nous leur permettre d'avoir de la lumière, la nuit, dans un fanal?
    5°) Pouvons-nous permettre qu'ils aient leurs matelas ou paillasses? Nous leur avons fait porter de la paille pour coucher;
    6°) Pouvons-nous permettre qu'ils sortent deux à deux pour laver leur linge?
    7°) S'il y a des malades, sommes-nous autorisés à les faire sortir de la maison de réclusion pour les traduire dans d'autres pour les faire traiter?

  7. Jatorrizko testua frantsesez: Les ci-devant communes de Sare, Itxassou, Ascain, Biriatou et Serres, dont les habitants internés il y a huit mois par mesure de sûreté générale, n'ont pas été cultivées. Les habitants qui viennent d'obtenir la liberté de se retirer dans leurs foyers, demandent à grands cris des subsistances sans qu'on puisse leur procurer les moyens de satisfaire à ce premier besoin de l'homme, la faim.
  8. Jatorrizko testua, frantsesez: Nés dans une contrée qui avait conservé une ombre de liberté au sein du despotisme (...) avec quelle ardeur n'avons-nous pas couru à l'heureuse révolution qui a rétabli le peuple français dans les plénitude de ses droits! (...). Nous avons seuls été chargés de construire les barraques qui sont entre Beaugard (Saint-Pé), Ascain et Sare (...). Nous avons employé plus de 3 000 journées pour les retranchements du camp des Sans-Culottes et autres ouvrages publics. Nous avons fourni une quantité immense de briques et de bois de chauffage (...). Toutes les réquisitions en grains, en fourrages, vêtements, contingents d'hommes ont été ponctuellement exécutées (...). Pour comble de tourments, plusieurs de nos jeunes filles ont été invitées par nos satellites à se procurer les moyens de subsister par les prostitutions; nous les avons vues rapporter à leur mère mourant de faim et de soif, des morceaux de pain de maïs; elles versaient des larmes dont nous ignorions la cause, mais leurs voyages répétés chaque jour nous ont enfin dévoilé cet affreux mystère et nous avons frémi de désespoir et d'horreur (...). Les biens, meubles et immeubles des habitants de Sare, n'ont été ni constatés ni légalement décrits ; tous nos meubles et effets mobiliers ont été enlevés et portés confusément dans les communes voisines. Au lieu de les déposer dans des lieux sûrs, on en a vendu une partie aux enchères, et une autre partie sans enchères.
  9. Sandre datu-basea
  10. Paul Raymondek Helbarrun Helbarren deitzen du "Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque" bere liburuan
  11. Hizkuntza. Sara. Auñamendi Entziklopedia
  12. (Gaztelaniaz) Ainhoa AROZAMENA AYALA, Marie Claude BERGER: «Sara: Educación y cultura», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
  13. Larrungo tren ttipiaren webgune ofiziala
  14. Mérimée datu-basea: Ihartze Artea
  15. Mérimée datu-basea: San Martin eliza
  16. Palissy datu-basea: San Martin eliza
  17. Mérimée datu-basea: Muizko lubakia

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskal Herriko Wikiatlasa
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Sara Aldatu lotura Wikidatan