Getxo

Getxo

Bizkaia

Getxoko Ereaga hondartzako ikuspegia.

Izen ofiziala Getxo

Estatua
Erkidegoa
Lurralde Historikoa
Eskualdea Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Bizkaia
Uribe Kosta

Alkatea Imanol Landa Jauregi (EAJ)

Herritarra getxoztar, getxotar

Koordenatuak 43°21′N 3°0′W / 43.35°N 3°W / 43.35; -3Koordenatuak: 43°21′N 3°0′W / 43.35°N 3°W / 43.35; -3

Eremua 12 km²

Garaiera 50 m

Distantzia 15,6 km Bilbora

Posta kodea 48930 - 48991 - 48992 - 48993

Biztanleria 80.026 bizt. (2012)

Dentsitatea 6.668,83 bizt./km²

http://www.getxo.net/

Getxo Bizkaiko udalerria da, Bilboaldean eta Uribe Kostan kokatua. 2006. urtean 83.000 biztanle inguru zituen; 80.026, 2012. urtean. Beraz, Euskal Herriko hiririk jendetsuenetan seigarrena da.

Ibaizabaleko itsasadarraren eskuineko aldean dago, Bilbotik 15 kilometrora.

Bertan dago Bizkaiko Zubia deritzon 1893ko burdinazko zubi esekia, UNESCOk gizateriaren ondare izendatua eta Portugaleterekin lotura egiten duena.

Geografia [aldatu]

Getxoko Neguri auzoa.

Auzoak [aldatu]

Getxok hainbat auzo ditu:

Algorta
Algortako Portu Zaharra
Elexalde^[1] edo Andra Mari
Itzubaltzeta^[2], Erromo izenarekin ezagunagoa.
Neguri
Areeta
Aiboa

Udalerri mugakideak [aldatu]

Getxok honako muga hauek ditu:

Ekialdean: Sopela, Berango eta Erandio
Hegoaldean: Leioa
Mendebaldean: Portugalete, (Abrako golkoa zeharkatuta Santurtzi)
Iparraldean: Bizkaiko golkoa

Ingurune naturala [aldatu]

Hondartzak [aldatu]

Getxok hainbat hondartza ditu: Areeta auzoan Areetako hondartza; Algortan, Ereaga eta Arrigunaga; eta Sopela aldean, Azkorri eta Barinatxe, azkeneko bi hauetan nudismoa egitea dago. Barinatxe hondartzan Getxo eta Sopela artean banatuta dago.

Algortako Portu Zaharrak ere badu hondartza txiki bat barkuak uzteko erabili ohi zena.

Ibaiak [aldatu]

Getxok ibai bakarra du, udalerri osoa zeharkatzen duena: Gobela ibaia. Honen bokalea Leioan dago kokatuta, Ibaizabal ibaira isurtzen ditu urak.Horren aurretik hainbat padura sortzen ditu, adibidez Bolue eta Fadura.

Ibaizabal ibaiaren azkeneko zatia Portugalete eta Getxo artean egiten da, itsasoratu aurretik.

Bestelakoak [aldatu]

Getxo iparraldean Galea lurmuturra dago. Bertan dago kokaturik Printzearen gaztelua.

Historia [aldatu]

Getxoren inguruko lehenengo erreferentziak XVI. mendean agertu ziren. Bertan Fortun Sanchez de Getxo eta Otxoa Ortiz de Getxo aipatzen dira. Elizate gehienetan bezala, garai hartan, eliza eta dorretxeen inguruan biltzen ziren hainbat baserri ziren herriak.

Andra Marin ikus daitezke garai horretako txapitel erromaniko batzuk. Horien ikerketak XII. mendera eramaten gaitu, lehenengo monasterio edo tenpluaren peskizan. Gaur egungo eliza XVIII. mendean eraikia izan zen. Mende horretan jada Getxok bere leloa hartua zuen: Kaltea Dagianak Bizarra Lepoan.

XVIII. mendearen inguruan Portu Zaharra ere sortzen da. Horren hedaduraz, Algorta herria sortu zen. XIX. mendean, berriz, Espainiak eliza eta herri-lurren desamortizazioa gauzatu zuen eta ondorioz, lur komunal hareatsuak saldu ziren eta Areeta sortu zen.

Mendearen bukaeran, Txurrukak Gobela ibaia desbideratu zuen, eta hala, Neguritik igarotzeari utzi zion. Trenbidea iristearekin bat,Areetaren ondoan, baina trenbideak bereizita, Itzubaltzeta (Erromo) sortu zen.

Armarria [aldatu]

Getxoko armarrian, arbolaren aurrean otsoa ikusten da eta goian, arbolatik eskegita bezala, bi tupina. Badago euskaraz idatzitako lelo bat ere, gaurko grafiaz: Kaltea Dagianak Bizarra Lepoan. Leloak kalte egin duenari abisu egiten dio. Kalte egin duenak atzera begira bizi beharko du, getxoztarrak bere atzetik joango direlako.

Demografia [aldatu]

2001ean Getxok 82.732 biztanle zituen. Horietatik 39.326 gizonak (%47,53) ziren eta 43.406 emakumeak (%52,47).

Biztanleria aztertzen badugu haren adinaren eta sexuaren arabera, populazio zaharra dela ikusiko dugu, 79 urtetik gorako emakumeak ia 3.000 dira.

Urtea	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001
Eboluzio demografikoa
Biztanleak	5.442	7.359	11.399	16.859	17.795	19.309	22.951	39.153	67.321	79.954	82.732

Banaketa administratiboa [aldatu]

Getxoko 2001eko Plan Orokorraren egitura organikoa eta erabilera globalak. Bizitegi-eremuen koloreak dentsitatearen arabera ilunduta daude kolore horitik -dentsitate baxua- kolore marroira -dentsitate altua-. Berde ilunez, ekipamendu handiak.

Udalerria, hiru barrutitan dago banaturik, Elexaldek barruti propioa osatzen du, Areeta eta Itzubaltzeta auzoek beste bat eta udalerriko beste auzo guztiak Algortako barrutian daude kokaturik, azken hau izanik populatuena. Hau da barrutiko dagoen biztanle kopurua:

Auzoa	Biztanleria	Gizonezkoak	Emakumezkoak
Biztanleria barrutika (2001)
Elexalde	14.519	7.057	7.462
Areeta	28.414	13.362	15.052
Algorta	39.799	18.907	20.892

Ondarea [aldatu]

Politika [aldatu]

Sakontzeko, irakurri: Hauteskundeak Getxon eta Getxoko alkateen zerrenda

2011ko udal hauteskundeak [aldatu]

Zerrendarik bozkatuena EAJrena izan zen eta berau bihurtu zen udal-gobernuko alderdi bakarra, gainontzeko alderdiek haren hautagaia aurkeztuta hari eman zioten eta botoa.^[3] Imanol Landa hautatu zuten berriro alkate.

Hauek izan ziren alderdi nagusiek hauteskundeetan lorturiko emaitzak:

Getxoko udalbatza
Izena	Zinegotziak	Boto kopurua^[4]
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)	10	14.182 (%33,70)
Alderdi Popularra (PP)	9	12.978 (%30,83)
Bildu	4	7.048 (%16,75)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE-PSOE)	2	4.170 (%9,91)
Ezker Batua - Berdeak (EB-B)	-	1.067 (%2,54)
Aralar	-	863 (%2,05)
Beste batzuk	-	1.781 (%4,23)

Abstentzioa %32,28koa izan zen, 423 bozka baliogabe izan ziren (%0,97) eta 987 zuri (%2,29).

Garraiobideak [aldatu]

Getxora heltzeko hainbat garraiobide daude.

Autobusa [aldatu]

Bizkaibusek kudeaturiko autobus-linea hauek igarotzen dira udalerritik:

Bilbo - Getxo - Azkorri
Bilbo - Getxo (Leioatik) (Artxandako tuneletatik)
Muskiz - Barakaldo - Erromo
Areeta - Berango (Artea merkataritza-gunetik)
Getxo - Gurutzeta (Faduratik)
Getxo - Gurutzeta (Algortatik)
Areeta - Armintza
Bizkaiko zubia - Euskal Herriko Unibertsitatea (Leioako kanpusa) - Laukiz
Andra Mari - Euskal Herriko Unibertsitatea (Algortatik)
Getxo - Euskal Herriko Unibertsitatea (Faduratik)

Metroa [aldatu]

Bilboko Metroak hainbat geltoki ditu Getxon:

Areeta
Gobela
Neguri
Aiboa
Algorta
Bidezabal

Errepideak [aldatu]

BI 637 errepideak, Uribe kostako igarobideak (Leioa eta Sopela lotzen dituena), udalerria gurutzatzen du Neguri, Algorta eta Andra Mari auzunetatik igarota.

Itsasontziak [aldatu]

Itsasontziz heldu daiteke 2006tik Getxora. Pride of Bilbao ferryak orain bertan du geltokia.

Kultura [aldatu]

Hizkuntza [aldatu]

Oraindik Elexalde auzoan hitz egiten den euskararen Mendebaldeko euskalkiaren aldaera bat da Getxoko jatorrizko hizkuntza. Gaur egun, Getxoko udaleko datuen arabera ^[5] udalerriko biztanleriaren %48,56 erdaldun elebakarra da, euskaldunak, berriz, %19,9 dira. Gainontzeko %31,5a elebidun hartzaileek osatzen dute.

Iturri beraren arabera ^[6] euskaldunen ehunekoa igoz joan da, 1981etik 2001era bikoiztu egin da euskaldunen ehunekoa (%9tik %19,9ra). Dena dela, ezagutza hori ez da erabileran islatzen, biztanleen %4,83k bakarrik erabiltzen baitu egunerokoan. Hala ere, erabiltzaileen kopurua ere igoz joan dela ikusi da, nahiz eta erabileraren hazkundea ezagutzarena baino askoz apalagoa izan (1989ko %3,40tik 1997ko %4,68ra).