Angelu (Lapurdi)

Angelu
Lapurdi
VVF-eko hondartza Angelun eta Miarritzeko itsasargia.
Izen ofiziala	Anglet
Estatua Eskualdea Departamendua Barrutia Kantonamendua	Frantzia Akitania Pirinio Atlantikoak (64) Baiona 2ren buru
Alkatea	Jean Espilondo (2008-2014)
Herritarra	angeluar
Koordenatuak	43°29′6″N 1°31′6″W
Eremua	26,93 km2
Garaiera	0-76 m
Distantzia	5 km Baionara
Posta kodea	64600
INSEE kodea	64024
Biztanleria	37.646 bizt
Dentsitatea	1.397,92 bizt/km²
http://www.ville-anglet.fr/

Angelu Lapurdiko udalerria da. 36.800 biztanle zituen 2005ean, Euskal Herriko hamaikagarren hiri handiena izanda. Angeluk, Baiona eta Biarritzeko udalerriekin batera BAB izeneko gune metropolitarra osatzen du.

Notre-Dame du Refuge

Geografia

Ingurune naturala

Udalerriaren %10 pinudiz beteta dago, batez ere Pignada, Lazaret eta Xiberta auzoetan. Eremu oso laua da, mendirik ez duena.

Hondartzak

Angeluk 4,5 kilometroko kostaldea eta 11 hondartza ditu, iparraldetik hegoaldera hauexek dira:

• Barra hondartza
• Zaldunen hondartza
• Hareatzeen hondartza
• Ozeanoaren hondartza
• Madraga hondartza
• Madragatxo hondartza
• Kortsarioen hondartza
• Marinela hondartza
• Urrezko hareen hondartza
• Klubaren hondartza
• VVF hondartza

Euskal Herriko kostaldea eta Landetako Côte d'Argent arteko muga Amodio Ganbera izeneko haitzulo angeluarrak sortzen du.

Hidrografia

Aturrik Bizkaiko golkoan duen bokalean Angelu ezkerraldean eta Tarnose eskuinaldean daude.

Gainera Aturriko ibaiadarrak diren Maharin eta Esboucdes errekek udalerria zeharkatzen dute. Azkenik, Petaburu errekak, Harrieta errekaren ibaiadarra dena, Angelutik ere pasatzen da.

Udalerriak hiru aintzira ditu: Xiberta, Aturriren bokalean dagoen Bokale eta Biarrizko La Negresse auzotik gertu dagoen Brindos.

Etxeak eta Auzoak

Haritzaga la Barre Blancpignon Belin Oihana le Brise-Lames la Butte aux Cailles les Cavaliers Camiade Amodio Ganbara Chassin

Brindozeko Gaztelua Chiberta Choisy Cinq Cantons les Corsaires Courbois Girouette Hardoi Jorlis le Lazaret

Louillot la Madrague Maignon Marinella Maule Montbrun Montdeville Moulinau l'Océan le Pavillon Chinois

le Pignada Port du Soufre Refuge Notre-Dame les Sables d'Or San-Beñat San-Joan Stella-Maris l'Union

Udalerri mugakideak

• Tarnose (Landak) eta Bokale iparraldean.
• Baiona ekialdean.
• Basusarri hego-ekialdean.
• Biarritz hego-mendebaldean.
• Arrangoitze hegoaldean.

Toponimia

Euskarazko toponimoa Angelu eta frantses eta gaskonierazkoa Anglet dira.

Angelu toponimoak itxura hauek izan ditu:

• Angles (1188, Baionako eskutitzak) eta
• Sanctus Leo d'Anglet (1761, Baionako elizbarrutiaren kolazioa).

Litekeena da izenak latinezko angulus hitzetik erakarria izatea, euskaraz: izkina itxurazko lekua.

Banaketa administratiboa

Alkateak, 1935etik aurrera

Urteak	Alkatea	Alderdia
1935-1937	Daubin jauna	/
1937-?	François Dommain	Parti Radical
1971-1993	Victor Mendiburu	/
1993-1999	Michel Bonnet	/
1999-2000	Alain Lamassoure	UDF-UMP
2001-2008	Robert Villenave	UDF-MoDem
2008-	Jean Espilondo	PS

Herriko kontseilua

Izena	Kargua	Alderdia
Jean Espilondo	Auzapeza	PS
Guy Mondorge	1. axuanta	PS
Annie Jarraud-Vergnolle	2. axuanta	PS
Robert Lagareste	3. axuanta	PS
Jean-Pierre Voisin	4. axuanta	PS
Georges Daubagna	5. axuanta	PS
Anne-Marie Borda	6. axuanta	PS
Gérard Cazaux	7. axuanta	PS
Claudine Getten-Porché	8. axuanta	EG
Maritxu Maury	9. axuanta	PS
Bernard Marti	10. axuanta	PS
Faridha Hadidi	11. axuanta	PS

Herri senidetuak

• Ansbach (Alemania)
• Getxo (Bizkaia)

Demografia

Biztanleriaren bilakaera 1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851 1.748 1.811 1.984 2.213 2.588 2.944 3.016 3.312 3.223 1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896 3.350 3.605 3.780 3.886 4.116 4.425 4.839 5.115 5.382 1901 1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954 5.679 5.694 6.627 6.833 8.233 11.467 11.320 11.601 12.603 1962 1968 1975 1982 1990 1999 2005 - - 16.150 21.190 25.245 29.821 33.041 35.263 37.500 - -

2005eko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da

Ekonomia

Lehen laborantzan, batez ere baratzetan, oinarritutako ekonomia bazuen ere, egun Baiona-Angelu-Biarritz gune metropolitarrean bere kokapena dela eta ekonomia modernoa du.

Angeluk, Baiona eta Miarritzerekin BABko aireportuaren kudeaketan parte hartzen du. Era berean, Baiona, Bokale eta Tarnoserekin batera Baionako portua ere kudeatzen du.

Lekuko aktibitate ekonomi garrantzitsuenak:

• Bainuetxe turismoa
• Kirola (surf industria)
• Talasoterapia
• Aeronautikoa (Dassault Aviation)

Era berean departamenduko 50 nagusien aurrean nekazaritzako elikagaien industriak ere baditu:

• Société bayonnaise des viandes (harategia) ;
• SAS TDA(harategia) ;
• Mandion SA (ogi eta gozogintza) ;
• Société d'abattage du Pays basque (harategia) ;
• SARL Sonath (Okindegia).

Kultura

Hizkuntzak

Gertuko Biarritz eta Baiona bezala, Gaskonia eta Euskal Herria arteko mugan kokatuta daudenak zalantzazkoa da esatea gaskoniera edo euskara udalerriko hizkuntza nagusia zela.

"Atlas Linguistique de Gascogne" liburuak bere alde egin eta eskualde gaskoitzat hartu zuen Angelu. 1863an, berriz, Luis Luziano Bonapartek Angelun kokatu zuen euskararen muga, zenbait auzotan duda barik nagusia zena. Hala ere, XX. mendean frantsesa da hizkuntza ofizial eta nagusia.

Toponimia kontuan hartuta, euskarazko "Angelu" zein gaskonierazko "Anglet" izenek esanahi berbera dute: Aturri 1578. urte eta aurrerago sortzen zuen angelutik erakarria, orduko bokalea Capbreton eta Bokale Zaharra artean zegoelako.

Herriak gaskonierazko goiburua du: "Mar e pignada per m'ayda" euskaraz "itsasoa eta pinudia ni laguntzeko" esan nahi duena. Tokian tokiko toponimia euskaldun eta gaskonierazkoa da: kaleak eta auzoak tartean XIX. mendean Baionari utzitako Saint-Léon auzoa.

Euskara bultzatzeko 2001ean 15 lagunek "Ipar Izar" erakundea sortu zuten; gaskoniera bultzatzeko, aldiz, Ací Gasconha erakundeak lan egiten du.

• Udaletxeak altzairu interesgarriak ditu.
• Biarrizko Ingalaterrako hotela famatuaren jabeak ziren Paul Campagne (1870-1941) eta Julienne Moussempès (1879-1956) 1900an bere bigarren etxebizitza eraiki zuten Angelun. "Marnoger" izena jarri zioten Marcel (1901-1918), Nora (1902-1956) eta Roger (1905-1945) bere seme-alaben izenen lehendabiziko letrak erabiliz. Gero "Beatrix Enea" izena izan zuen 1985ean udaletxeak erosi zuenean.
• Dominikoen antzinako komentua, 1928an monumentu historikoa sailkatua.
• Notre-Dame du Refuge etxaldea, Servantes de Marie kongregazioaren egoitza

Beatrix Enea

Beatrix Eneko lorategia

San Leon eliza

Azpiegiturak

Autobusa

Angelutik STABen 1, 2, 4, 6, 7.1, 7.2, 7.3, 8, 9, 14 eta Allobus Anglet lineak pasatzen dira.

Hona hemen lineak:

• .1. - Biarritz Udaletxea <> Baiona Udaletxea <> Baiona Nafarroa
• .2. - Biarrizko geltokia <> Baiona Udaletxea <> Baiona Sainsontan
• .4. - Angelu Barra Hondartza <> Baiona Udaletxea <> Hiriburu
• .6. - Gaz auzoa <> Baiona Udaletxea <> Baionako geltokia
• 7.1 - Angelu hondartzak <> Baiona Udaletxea
• 7.2 - Angelu hondartzak <> Baiona Udaletxea
• 7.3 - Angelu Bernain <> Baionako geltokia
• .8. - Angelu Juvigny <> Baiona Udaletxea <> Tarnose Platanes
• .9. - Labourd <> Baiona Udaletxea <> Santa Maddalen / Barra hondartza
• 14 - Redon <> Angelu hondartzak
• Allobus Anglet BAB 2 <> Biarrizko geltokia

Hezkuntza

Udalerriak ikastetxe bi (Endarra publikoa eta Stélla Maris pribatua), lizeo bi (Cantau teknologikoa eta Sainte-Anne) eta ikastola bat (Angeluko ikastola) ditu. Bestetik, BTP institutua, arte-eskola bat eta kontserbatorioa ere baditu.

Baiona-Angelu-Biarritz gune metropolitarrak goi-mailako irakaskuntza emateko eraikina sortzeko plana du, site universitaire scientifique de Montaury izenekoa.

Kirola

• Dojo Aikido 560 kide dituena.
• Rafting
• Ekitazioa: Club Hippique de la Côte Basque, 1956an sortua, 500 kide ditu.
• Errugbia: Anglet Olympiquek Federaleko bigarren mailan jokatzen du.
• Futbola: Angeluko Isatsak taldea CFA mailan ari da.
• Izotz hockeya : Hormadi Elite taldea 2007-2008ko saioarentzat Lehen Mailan ariko da.
• Patin-hockeya: Angeluko Artzak 2006an Europako Kopan txapeldunordeak izan ziren. 2005ean, berriz, hirugarrenak.
• Kali jokoa :
  • Xibertako ibilbidea, euskal kostaldeko kari joko politenarikoa da. 2005 urtean, Frantziako Open txapelketarentzat kalifikazio partida bat errezibitu du.
  • Itsasargiko kali jokoa 1888an sortu zen eta Angelu zein Miarritzeko herrietan kokatzen da.
• Pilota: Angeluk sei pilota talde dauzka: Dassault Aviation - A.S.C., Hardoitarrak, Les Aiglons, Orok Bat, Pompiers-Amicales-BAB eta Teleradeko Pilotariak.
• Surfa eta lerra kirolak: hondartza desberdinek gizon emazte txapelketa internazionalak errezibitzen dituzte. Angelu, mundu guzian ezaguna den spot bat da. 2005 urtean, Angeluk txapelketa horiek errezibitu ditu: Lerra kirolen Frantziako txapelketa, Quiksilver Air Show, O'Neill Pro, O'Neil Angel's Challenge, KanaMissCup, Open Boadyboard Frantziako Open-a, Wake n'Ski Tour, OP Royal Single Trophée.
• Saskibaloia: A.C.B.B. taldea Frantziako txapelketaren 2. mailan jokatzen du.

Angeluar ospetsuak

• Louis-Édouard Cestac (1801ean Baionan sortua, Angelun zendua 1868an), apeza zen eta Servantes de Marie kongregazioaren sortzailea izan zen.
• Élise Cestac (1811an Baionan sortua, 1849an zendua Baionan), Louis-Édouard Cestacen arreba zen eta Servantes de Marie kongregazioaren sorreran parte hartu zuen.
• Léon Larribau (1889an Angelun sortua, Lehen Mundu Gerran Verdunetik hurbil zendua 1916an) errugbi jokalaria izan zen, Biarritz Olympiquen aritu zen, baita Frantziako selekzio nazionalean ere.
• Clément Duhour (1912an Angelun sortua, 1983an zendua Neuilly sur Seinen) abeslari, aktore, zinegile eta ekoizlea izan zen. Atleta, Los Angelesko Joko olinpikoetan aritu zuen 1932an.
• Jeanne Monteil (1924an Baionan sortua, 1999an zendua Baionan), poeta eta Vents et Marées aldizkarian kazetaria izan zen.
• Lucien Pariès (1947an Angelun sortua, Aix-les-Bainsen 1998an zendua) errugbi jokolaria izan zen. Biarritz Olympiquen aritu zuen 1964tik 1973 arte, RC Narbonnera joana 1974tik eta gero. Frantziako selekzioan pare hartu zuen.
• Jose Miguel Beñaran Ordeñana (Arrigorriagan sortua), teorizale marxista eta Euskadi Ta Askatasunako kidea da. 1978ko abenduaren 21an, Batallon Vasco Españolak bere autoan ezarritako bonba batekin erahil zuen Angelun.

Erreferentziak

Bibliografia

• Hervé Bernard, "Splendeur de Biarritz - Moussempès, illustre famille en Pays Basque depuis le XIV° siècle", S.A.I Biarritz, 2006.
• Manex Goienetxe, "Histoire d'Anglet des origines à nos jours", Elkar, 1997

Kanpo loturak

• (Frantsesez) Webgune ofiziala
• (Euskaraz) Gaztetxearen webgunea
• (Frantsesez) Turismo bulegoaren webgune ofiziala