Portugalete

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Portugalete

 Bizkaia
Portugaleteren ikuspegia
Portugaleteren ikuspegia
Portugaleteko bandera

Portugaleteko armarria

Izen ofiziala Portugalete
Estatua
Erkidegoa
Herrialdea
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Bizkaia
Bilbo Handia
Alkatea Mikel Torres (PSE-EE)
Herritarra portugaletetar
Koordenatuak 43°19′10″N 3°1′10″W / 43.31944°N 3.01944°W / 43.31944; -3.01944Koordenatuak: 43°19′10″N 3°1′10″W / 43.31944°N 3.01944°W / 43.31944; -3.01944

Bizkaia municipalities Portugalete.JPG

Eremua 3,21 km2
Garaiera 6 m
Distantzia 14 km Bilbora
Posta kodea 48920
Biztanleria 47.319 bizt. (2013)
Dentsitatea 14.741,12 bizt./km²
Sorrera 1322
http://www.portugalete.org

Portugalete Bizkaiko udalerria da. Bilbo Handia eskualdean kokaturik. Ibaizabal ibaiaren ezkerraldean. 2012. urtean 47.756 biztanle zituen[1], eta Euskal Herriko zortzigarren herririk populatuena da. Guztira 3,21 km² azalera besterik ez du, beraz, bere biztanle dentsitatea (15.000 bizt/km² ingurukoa) Euskal Herriko handiena da.

Bertan dago Bizkaiko Zubia deritzon 1893ko burdinazko zubi esekia, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatua eta Getxorekin lotura egiten duena.


Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugaleteko herria, Ibaizabal ibaiaren mendebaldean dago. Mendebaldean, Trapagaran eta Ortuellako udalerriekin egiten du muga, ekialdean Ibaizabal ibaiarekin, hegoaldean Sestaorekin, eta iparraldean Santurtzirekin.

Bilboko itsasadarra eta Ballonti errekaren artean kokatuta, Portugalete itsasoaren mailatik 70 metro inguruko altueraraino hedatzen da. Herriak malda ugari ditu, eta muino baterantz hazi behar izan zuen industrializazioa gertatzean. Herriaren erdigunea, alde zaharra eta udaletxea Ibaizabal ibaiaren ondoko gune lauenean daude.

Portugaleteko auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Toponimia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugalete toponimoaren jatorria ezezaguna da eta gaur egun gai eztabaidatsua da adituen artean. Juan Antonio Mogelek 1803an José de Bargasi bidalitako eskutitz batean Portugal eta Portugalete toponimoek jatorri bera zutela idatzi zuen, latinezko Portus-galorum edo zelten portua[2]. Hala ere, gero teoria baztertu egin zuen bai Portugaletek bai Portugalek ez zutela inoiz halako ezaugarririk izan argudiatuz. Geroago, beste teoria bat proposatu zuen: euskarazko Portu eta Ugalete/a hitzen lotura, azkenak "ura gelditzen den txokoa" esan nahi du[3].

Beste batzuek euskarazko Portu eta Ugaldeta hitzen lotura dela esan dute, azkenak "portuaren urertzak" esan nahi du.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugalete hiribildua Maria Diaz Harokoak eratu zuen 1322. urtean, Bizkaiko beste hiribildu batzuk bezala. Aurretik, Enkarterriko arrantzaleen herrixka txikia izan zen Portugalete. Hasierako hiri-gutuna galdu bazen ere, 1432an berretsi egin zen Gaztelako Joanes II.a erregeak emandako opariaren bitartez[4]. Mendeetan zehar, Bilborekin lehian aritu zen merkataritza nagusigoa nork izango zuen erabakitzeko 1511n gaur egungo hiriburuak irabazi arte.

XIX. mendean herriaren jarduera nagusia izan zen arrantza industria eta zerbitzuak ordezkatuz joan ziren. Kostaldean izanik, haren hondartzaz eta bainuetxeaz, burgesia berriak bertan kokatu zituen bere udarako etxebizitzak,eta Kai Barriaaren inguruan bere jauregitxoak eraiki zituen. Hala, XX. mendean zehar Portugalete Ezkerraldeko merkataritza eta aisialdirako gune bilakatu zen.

Portugaleten ez zen fabrika asko ezarri, eta altxatu zirenak udalerriaren mendebaldean batez ere altxatu ziren, (Moyresa esaterako). Dena den,herria industrializazioak erakarritako biztanleria handiaren jomuga bilakatu zen. Milaka etxebizitza eraiki ziren Portugaleteko alde zaharra zegoen gunetik harago, ekialdetik mendebaldera.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugaleteko demografia eta biztanleriaren joera Bilbo Handiko beste udalerri industrialen antzerakoa da. XIX. mendera arte herri txikia izan zen, 1.000 biztanle inguru zituena. Ondorengo industrializazioak, berriz, biztanleriaren hazkunde izugarria eragin zuen.

Industrializazioak batez ere Gaztelatik eta Galiziatik erakarri zituen etorkinak, 1950 eta 1970eko hamarkaden artean, herriko populazioa laukoiztu arte.

Udalerriaren azalera historian zehar aldatu egin zen, azkenengo aldaketa nagusiak hauek izan ziren:

Portugaletek 48.000 biztanle inguru dauzka. 2006an lehen aldiz 50.000tik behera geratu zen biztanleria, eta beherantz jarraitu zuen XX. mendearen amaieran eta XXI. mendearen hasieran. urteaz geroztik. Etxebizitza berriak eraikitzeko ezintasunak, zerbitzu gabeziak eta industrializazioarekin batera etorritako etorkin askok euren jaioterrietara itzuli izanak eragin latza izan zuten garapen demografiko honetan.

Herriak etxebizitza berriak eraikitzeko tokirik ez duela eta, etorkizunean biztanleriak beherantz jarraituko duela aurreikusten da.

Portugaleteko biztanleria

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako Trantsizio Demokratikoa hasi eta gero, Portugaleteko udala beti Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerraren eskuetan izan da. Egungo alkatea Mikel Torres da. PSEk bai bakarrik bai Euzko Alderdi Jeltzalearekin edo Euskadiko Alderdi Popularrarekin gobernatu du urte hauetan guztietan.

2007ko hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugaleteko udalbatza

Izena Zinegotziak Boto kopurua
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE-PSOE)
9
8.756 (%37,67)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
7
7.464 (%32,11)
Alderdi Popularra (PP)
3
3.675 (%15,81)
Ezker Batua - Berdeak (EB-B) - Aralar
2
2.317 (%9,97)

* Botoen %6,77 baliogabekoa izan zen. Denak legearen barruko Eusko Abertzale Ekintzaren zerrenda bati emandakoak izan balira, horrek zinegotzi bat eta PSEk zinegotzi bat gutxiago lortuko zuketen.

2011ko hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugaleteko udalbatza

Izena Zinegotziak Boto kopurua[5]
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE-PSOE)
8
8.526 (%36,98)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
6
5.825 (%25,26)
Bildu
3
3.290 (%14,27)
Alderdi Popularra (PP)
3
3.168 (%13,74)
Ezker Batua - Berdeak (EB-B)
1
1.207 (%5,24)
Beste batzuk
-
1.004 (%4,51)

Alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkatea Agintaldia Alderdia
Doroteo Pinedo Bañales 1979-1987 PSE
Gerardo Pradas Calvo 1987-1995 PSE
Miguel Ángel Cabieces García 1995-2007 PSE-EE
Mikel Torres 2007-? PSE-EE

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugaleteko erakargune turistiko nagusia Bizkaiko Zubia da, 1893an eraikia eta munduko zubi esekirik zaharrena dena. 2006an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatzeak turismoa bultzatu egin zuen udalerrian, Bilbon jasotako hainbat eraikinekin batera.

Badaude beste hainbat eraikin ikusgarri, bai erlijiosoak bai zibilak:

Eusko Jaurlaritzak monumentu edo monumentu-multzo izendatu ditu Portugaleteko zenbait eraikin. Hona hemen:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriak hainbat elkarte kultural ditu, hona hemen nabarmenetariko batzuk:

  • Berriztasuna dantza taldea[8], 1970ean sortua.
  • Elai-Alai dantza-taldea[9], 1962an sortua eta Nazioarteko Folklore Jaialdia antolatzen duena.
  • Lora Barri[10], folklorea lantzeaz gain Nazioarteko Txakur Erakusketa antolatzen duena.
  • Santa Maria Abesbatza[11], 1978an sortua.
  • Danok Bat otxotea
  • Guretzat Musika Banda[12], 1983an sortua.
  • Sorozabal Abesbatza[13], 1998an sortua.
  • Barbis Taldea, abesbatza dena.
  • Pikotos Rock elkartea. 2011an sortua(Herriko rock taldeen elkartea)

Musika taldeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugaleten hazi eta jorratu diren musika taldeen zerrenda da hau:

  • Amimishock,
  • Manifa,
  • Psyko,
  • Dekadenzia,
  • Burdinkaia,
  • Makabi, punk estiloko musika taldea.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Giako Andra Mariren jaitsiera 2006an.

Portugaletek ospatzen duen kultura ekitaldirik nagusienetakoa Nazioarteko Folklore Jaialdia da. Bertan, urtero eta uztailaren 25ean, Euskal Herriko eta munduko hainbat dantza eta musika taldek hartzen dute parte.

Horrez gain, herriak ospatzen dituen jaiegunen artean honakoak daude:

Jaia Data Auzoa
Inauteriak Otsaila
San Antonio Ekainaren 13a Buenavista
Giako Andra Maria Uztailaren 1a Alde Zaharra
San Kristobal Uztailaren 10a Errepelega
San Roke jaiak Abuztuaren 16a
San Nikolas Irailaren 4a Kai Zaharra
Gurutzearen gorespena Irailaren 14a Alde Zaharra

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugaleten zenbait kirol elkarte ere badaude, hona hemen nagusiak:

Garraiobideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errepideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garraio publikoa errepidez[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bizkaibus

  • A2315 Santurtzi - UPV
  • A3115 Bilbo - Santurtzi
  • A3122 Bilbo - Sestao - Errepelega
  • A3129 Lutxana - Gurutzeta - Santurtzi
  • A3131 Barakaldo - Sestao - Errepelega
  • A3135 Sestao - Kabiezes
  • A3142 Santurtzi - Barakaldo
  • A3151 Bilbo - Santurtzi - Portugalete (Autopistaz)
  • A3321 Portugalete - Muskiz
  • A3323 Portugalete - Galdames
  • A3331 Sestao - Trapagaran
  • A3332 Santurtzi - Trapagaran
  • A3333 Santurtzi - Gallarta
  • A3335 Sestao - Muskiz

La Unión-La Burundesa

  • A3718 Gallarta - Gasteiz

ALSA

  • Badaude zenbait distantzia handiko autobus udalerrian geltokia dutenak.

Garraio publikoa trenbideaz[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bilboko Renfe Aldiriak

Metro Bilbao

Itsas-garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugalete eta Areeta artean Ibaizabal zeharkatzen duen txalupa zerbitzua dago.

Aire-garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bilbo-Loiu aireportua herritik 18 kilometrotara dago.

Besteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Areeta eta Portugalete artean Bizkaiko Zubia dago.

Herriko argazki panoramikoa.
Herriko argazki panoramikoa.

Jentilizioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portugaleteko biztanleen jentilizioa portugaletetarra da[16]. Gaztelaniaz, berriz, portugalujo/a da, nahiz eta izen herrikoia jarrillero/a izan. Ezizen honek XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran du jatorria, orduko Portugaletek hainbat taberna zituen non txakolina pitxar txikietan, gaztelaniaz "jarrilla", edaten zuten.

Portugaletetar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Portugaletetar ezagunen zerrenda»

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   INE, Nomenclátor. Relación de unidades poblacionales: Portugalete, http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaAvanzada&entidad_amb=no&codProv=48&codMuni=78&codEC=0&codES=0&codNUC=0&L=0 .
  2.   Portugaleteko Udala, Ba al zenekien?, http://www.portugalete.com/eu/sabiasque.asp .
  3. « nuestro pueblo debió llamarse en principio Ugalete o Ugaleta, que significa en euskera "lugar esquinero de agua, puerto", en una palabra; y que, luego, cuando vinieron los romanos, ignorando el significado del nombre, le antepusieron la voz Portu (puerto) colocando albarda sobre albarda, al denominarlo Portugalete  »

    —Cipriano Ramos Larriba: "Monografías de Pueblos de Bizkaia"

  4.   Auñamendi Entziklopedia, Portugalete: Historia, http://www.euskomedia.org/aunamendi/118181/106511 .
  5. 2011ko udal hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean 2011/07/06an kontsultatua
  6. Txurruka kaiko 60 zenbakidun eraikinaren Kultura Ondasun izendapena EHAAn
  7. a b c Monumentu-multzo Kultura Ondasun izendapena EHAAn
  8. Berriztasuna dantza taldearen webgune ofiziala
  9. Elai-Alai dantza taldearen webgune ofiziala
  10. Lora Barriren webgune ofiziala
  11. Santa Maria Abesbatzaren webgune ofiziala
  12. Guretzat Fanfarreren webgune ofiziala
  13. Sorozabal Abesbatzaren webgune ofiziala
  14. Club Portugalete taldearen webgune ofiziala
  15. Jarrilleros Saskibaloi Klubaren webgunea
  16.   Euskaltzaindia, Toponimia: Portugalete, http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=206&lang=eu&nonkodea=2.4.02.05&view=toponimia .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Portugalete Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa