Museo

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Londresko Historia Naturalaren Museoa.
Szczecingo museo nazionala

Museoa Museoen Nazioarteko Kontseiluaren (ICOM) arabera [1] ikasketa eta heziketa helburuekin arte, zientzia bildumak, eta balio kulturala dutenak oro har, eskuratu, kontserbau, ikertu, komunikatu, erakusten dituen gizartearen eta garapeneraren zerbitzura jendeari irekita dagoen irabazi asmorik gabeko instituzio publiko edo pribatu bat da. Hauek ikertzen dituen zientzia museologia deritzo, honen kudeaketaren teknikari museografia eta hauen administrazioari, museonomia.

Museoek erakusketak erakusten dituzte, hau da, giza existentzia edo honen ingurunearen alderdiren bat azaltzen duten objektu eta informazio multzoa. Bilduma mota hau, ia beti baliotsuak, antzinatetik existitzen dira: tenpluetan noizbehinka publikoak ikusi eta miretsi zitezkeen kultu edo eskaintzarako objektuak gordetzen ziren. Gauza bera gertatzen zen Grezia eta Erromako aristokraziako pertsona batzuek egiten zituzten artelan eta baliozko objektuen bilduma batzuekin. Beraien etxeetan jarrita izaten zituzten, beraien lorategietan, eta harrotasunez erakusten zizkieten beren lagun eta bisitariei. Errenazimenduan eman zitzaion “museo” izena gaur egun ulertua den bezala, hau da, beren bildumaren erakustera eta kontserbatzera espreski zuzenduriko eraikinak. Bestetik arte galeriak daude, non erakusketa iraunkorretan eskultura eta margoak erakusten diren, behin betiko erakusketa baten beharrik izan gabe. Honen izena garai bateko gaztelu eta jauregietan zeuden galerietatik dator, hauek irekiak ziren edo leiho asko zituzten bestbulu moduko espazio luzeak ziren eta pilareez sostengatuak zeuden. Espazio hau deskantsurako egoten zen zuzendua, baita apaindurarako objektuen eta artelanen erakusketara ere.

Lehen mundu Gerraren ondoren (1918) Museoen Nazioarteko Bulegoa sortu zen, gaur egun indarrean dauden programa eta konponbide teknikoen irizpide museografikoak artikulatu zituelarik. 1945ean Museoen Nazioarteko Kontseilua (ICOM, bere ingelesezko sigletan) sortu zen eta 1948an Museum-en aldizkako argitalpena agertuko da, honen bitartez zabaltzen direlarik mundu guztiko museoetako ekintzak gaur egun arte.

Gaur egun museoa zaintza anitz behar dituen establezimendu konplexu bat da. Ogibide ezberdinetako langile profeionalez hornitua egoten da. Normalean zuzendari bat eta kontserbatzaile bat edo gehiago izaten ditu, zaharberritzaile, ikerketa pertsonal, bekadun, analista, administrari, atalzain, segurtasun pertsonak eta abarrez gain. Adituek diote museoen benetako helburu kulturaren dibulgazioa, ikerkuntza, hauen inguruko argitalpenak eta heziketa-ekintzak izan behar dutela. Azke urteetan hiri ezberdinetako museoek beraien artelanetakoren bat jartzen duten erakusketa ibiltariaren ideia sortu da, denak leku berean elkartuak ikus daitezkeelarik.

Gaur egun museo mota ezberdinak existitzen dira: arte museoak, museo historikoak, argizari museoa, zientzia eta teknika museoak, natur historia museoak, pertsona ospetsuei eskeinitako museoak eta arkeologia museoak, besteak beste.

1977an NBEak maiatzaren 18a Museoen Nazioarteko Eguna izendatu zuen.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko museo hitza latinezko "museum" hitzan du jatorria. Honek, berriz, greziera klasikozko Μουσείον (Mouseion) hitzan[2], euskaraz musen tenplua esan nahi duena.

Museoaren asmakuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sorrera: Alejandriako Museion-a (280 K.a.)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etimologikoki museo hitza museion hitzetik dator, hau da, musei eskeinitako tenplu eta lekua, musika eta artearen inspiratzaile diren jainkosak. Hitz honek Alejandrian Ptolomeo I Sóter, greziako lagiden dinastiako sortzaileak Egipton [3], K.a. 280 inguruan sortu zuen lehen «museo»-ari izena ematen dio. Santutegi eta ikerketa intelektualerako zentro moduan erabil zitekeen multzoa zen:

  • Materia mailan, elkarrizketa areto bat, portikoak eta otorduetarako afaltoki bat zituen. Modu guztiz irisgarrian lehenengo arte bilduma ipiniko da bertan.
  • Garaian (III-II K.a.), jakitunen eskola bat zeukan erret mezenasgoak ordaindua, biziraupenaren kezketatik hurrun ikasketara eskaini ahal izateko denbora.Bertan egoten ziren ikastunak (filosofo peripatetikoak, filologoak, matematikariak, astronomoak, geografoak, poetak), liburutegi bat (igualexeko famatua zen Alejandriako liburutegia), baita lorategi botanikoak, zoologkoak, behatoki astronomikoa edo anatomia laborategia. Bertan natura eta idatziak aztertzen zituzten. Ikerketa eta ikasketa lekua, museionek Aristotelesen Greziako Lizeoaren aginduak jasotzen zituen eta Alejandria garai helenistikoko munduko zentro intelektual nagusia bilakatuko du. Baina Alejandriako liburutegiko erretzearekin batera, museion monumentua desagertu egin zen eta berarekin jasotzen zituen praktikak.

Idazle latindarrek “museo” hitzaren beste esanahi bat ere azaltzen dute. Dirudienez antzinaroan horrela deitzen zieten ezaugarri berezi batzuk eta villen barnean kokatuak zeuden koba batzuei, hauek meditatzera joateko erabiltzen ziren.

«Museo»-aren beharraz[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berpizkundean izango da, bereziki Italian, artelanak jasotzen zituzten galeriei «museum» deitzen hasiko zaienean: museo hitzak (bere latineko museum aldaeran) musen bizilekuaren ideia mantendu zuen. Baina XV. Mende erdialdeko Italian berrerabiltzen hasi zen esanahia zehatzagoa zen: Bidaiarien eta artisten gozamenerako margo eta eskulturen bilduma bat eskaintzen lehenak izan ziren italiar printzipeak, hasiera batean lorategi eta patioetan eta , ondoren, galerietan (eraikuntza ezberdinak beraien artean lotzen zituzten korridore zabalak). Arte, bilduma, eta publikoaren (hasieran oso murriztua, printzipeen gobidatuei, edo beste printzipe batzuei zegokiena) ideiak «arteen museoa» kontzeptuarekin lotu zituzten.

Erasmok Ciceronianus (1528) elkarrizketan Erromako garaiko museoak deskribatu zituen: «Kasualitatez Erroman Zizeroniarren «museoak» ikustea jazoko balitzaizu, egin memoria ahalegin bat, arren, gurutziltzatuaren, Hirutasunaren edo Apostoluen irudia non ikusi ahal izan duzun gogoratzeko. Paganismoaren monumentuak, ostera, ikusiko zenituen. Margoei dagokienez, gehiago erakartzen die begiei Jupiter urre-euri moduan Danaeren bularretik korrika egiten ikusteak Gabriel Arkageluak Birjina Santuari bere sorkunde zerutiarraren berri emateak baino»[4] .

XVIII. Mende amaieran «museum» hitza bertan bera utzi zen «museo» hitzaren ordez («museum» hitzak gaur egun Frantzia moduko herrialde batzuetan natur zientziei eskainitako museoei izena ematen die).

Museoa eta bilduma publikoa, gaur egun ezagutzen ditugun moduan, XVIII. Mendeko asmakuntza bat izan ziren, eta Ilustrazioaren ondoriotzat har daitezke. Frantzian, pribilegiatuenei irekitako hainbat erret bildumez gain «bilduma publiko» bat sortu zen Lectouren (Gers), gaur egun Musée Eugène-Camoreyt de Lectoure. Hogei bat aldare taurobotikoz osatua zegoen, baita estela gutxi batzuz eta katedralaren koroan lanak egiten ari zirenean aurkitu zituzten beste monumetu epigrafiko batzuez, zeintzuk 1591- 1840 bitartean udaletxearen pilareetan ezarriak izan ziren. Erromatar antzinateko lehen bilduma publikoa 1614ean aurkeztu zen Arlesko Udaletxean, Alyscampseko nekropoli handiaren egokitzapenen ondoren 1784. Baina 1694 arte ez da Frantziako lehen museo publikoa inauguratuko, bere estatutuetan horrela adierazirik baitago. Hau Besançonen izango da (Franche-Comitén), Musée des beaux-arts et d'archéologie de Besançon deiturikoa. Lurraldearen gainontzeko lekuetan Frantziar Iraultza izango da lehen museo modernoak ezarriko dituena. Hauek herritarren zerbitzura jarriko dituzte erret bildumak, baita nobleei eta kongregazio erlijiosoei konfiskatuak ere. Museoa, arte erakusketaren espazio ofiziala, hiriko bizitzaren erdigune bilakatu zen. Parisen, Louvre jauregia izan zen hautatua museo bilakatzeko 1793an, 1750tik 1779ra Luxemburgoko jauregian tableaux de roi-ren lehenengo aurkezpen bat egin ondoren.

Instituzio publiko gisa hasiera batean, «museoak» nazioaren ondare kolektibo guztia, edertasunaren ideia eta ezagutza irisgarri bilakatu nahi du objektu batzuen aukeraketa baten bidez. Museoak arte guztia erakusten du, baina baita zientzia, teknologia, historia eta aurrerakuntza eta modernitatea zekarten diziplina guztiak.

Motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Museo mota asko daude, hiri nagusietan dauden bilduma orokorretik herri txikietan dauden museo berezi txikietara. Kategoriaz sailkatuta, hona hemen museo motak:

Kategoria hauen barruan espezializazioa ere aurkitu daiteke, adibidez arte modernoa, herri historia, hegazkintzaren historia, nekazaritza edo geologia jorratzen dituztenak.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehendabiziko museoak hasieran bilduma pribatuak besterik ez ziren, jabeek erakusten dituenak. Europan lehendabizikoz XVIII. mendean zabaldu zuten publikoki Argien mendean:

Hala ere museo "publiko" hauetara goi edo ertain gizarte-mailentzako lekua besterik ez ziren, langile-klaseak ezin zuelako sartu. Lehendabiziko benetako museo publikoa Parisko Louvre izan zen, 1793an Frantziako Iraultzak zabalduta.

Europatik mundu osara hedatu zen museoaren helburu eta ideiak.

Museoak Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nuvola apps kappfinder.png Zerrenda: Euskal Herriko museoen zerrenda

Euskal Herrian museo asko daude, nagusienak hiriburuetan izanik. Gasteizko Artium edo Bilboko Guggenheimek arte modernoa erakusten dute. Bilboko Arte Eder Museoa, Donostiako San Telmo museoa edo Baionako Léon Bonnat museoa, berriz, orokorragoak dira.

Badaude museo txiki espezializatuak ere, adibidez Gasteizko Karten Heraclio Fournier museoa edo Urretxuko Fosil eta mineralen museoa.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. ICOM, ICOM-en Museo definizioa
  2. Mouseion, Henry George Liddell, Robert Scott, "A Greek-English Lexicon"
  3. UNED Dinastia Ptolemaicoa
  4. Framtseseko wikipediatik jasotako testutik itzulia: «Si par hasard il t'est arrivé d'apercevoir à Rome les « musées » des cicéroniens, fais donc un effort de mémoire je t'en prie, pour te rappeler où tu aurais bien pu voir l'image du Crucifié, de la Sainte-Trinité ou des Apôtres. Tu auras trouvé au contraire partout les monuments du paganisme. Et pour ce qui est des tableaux, Jupiter se précipitant sous forme de pluie d'or dans le sein de Danaé capte davantage les regards que l'archange Gabriel annonçant à la Sainte Vierge sa divine conception. »
  5. Londresko Dorrearen webgunea
  6. British Museumen historia

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Tony Bennett, "The Birth of the Museum: History, Theory, Politics", Routledge, 1995.
  • Jean-Louis Déotte, "Le musée, l'origine de l'esthétique, L'harmattan", Paris, 1993.
  • Friedrich Waidacher, "Museologie - knapp gefasst, Mit einem Beitrag von Marlies Raffler", Viena: Böhlau, 2005.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Museo Aldatu lotura Wikidatan