Asparrena
| Asparrena | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Araba, Euskal Herria | |||||||||||
 | |||||||||||
| |||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Euskal Autonomia Erkidegoa | ||||||||||
| Lurraldea | Araba | ||||||||||
| Eskualdea | Arabako Lautada | ||||||||||
| Izen ofiziala | .svg){kind=small} Asparrena | ||||||||||
| Alkatea | Txelo Auzmendi Jimenez (Euskal Herria Bildu) | ||||||||||
| Posta kodea | 01208 / 01250 | ||||||||||
| INE kodea | 01009 | ||||||||||
| Herritarra | asparrendar | ||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°53′10″N 2°17′05″W / 42.8861°N 2.2848°W | ||||||||||
 | |||||||||||
| Azalera | 65,18 km² | ||||||||||
| Garaiera | 605 metro | ||||||||||
| Distantzia | 35 km Gasteiza | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 1.609 (2025:  −2) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 26,05 bizt/km² | ||||||||||
| Hazkundea (2003-2013)[1] |  % 5,96 | ||||||||||
| Zahartze tasa[1] | % 14,58 | ||||||||||
| Ugalkortasun tasa[1] | ‰ 29,41 | ||||||||||
| Ekonomia | |||||||||||
| Jarduera tasa[1] | % 79,36 (2011) | ||||||||||
| Genero desoreka[1] | % -3 (2011) | ||||||||||
| Langabezia erregistratua[1] | % 10,56 (2013) | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 36.34 + % 13.69 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [3] | % (2021) | ||||||||||
| Etxeko erabilera[4] | % 14.62 (2021) | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera data | 1181 | ||||||||||
| Webgunea | http://www.asparrena.net/ | ||||||||||
Asparrena[5] Arabako ipar-ekialdeko ertzeko udalerria da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Gipuzkoaren eta Nafarroa Garaiaren mugakide da, eta 1,632 biztanle ditu.
Araia du udalburu, eta udalerriak baditu beste bederatzi herri ere.
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerriaren izen ofiziala Asparrana izatetik Asparrena izatera igaro zen 1860an. Asparrena izenaren bukaerako –a artikulua da. Hortaz, izena erabiltzean, honakoa da bidea: Asparrena, Asparrenarekin...; baina Asparrenean, Asparreneko, Asparrenetik, Asparrenera... Era berean, izen honek bere azken –a galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: Asparren maitea, Asparren osoan, gure Asparren hau...[5][6]
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Inguru naturala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arabako Lautadan badago ere, Asparrenak inguru menditsua du, iparraldean Aratz eta Umandiamendiak, hegoaldean Ballo eta hego-ekialdean Legunbe. Hori dela eta, udalerria txangozaleen abiaburu (eta helburu) izan ohi da. Hidrologiari dagokionez, Zirauntza eta Ametzaga ibaiek Asparrena dute sorburu.
Mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Asparrenak mugakide ditu Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorra iparraldean, Ziordia (Nafarroa Garaia) ekialdean, Entzia-Iturrietako Partzuergoa hegoaldean, eta Zalduondo eta Donemiliaga mendebaldean.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Asparreneko udalerria Sakanarako pasabide naturalean kokatuta dago, hori historian zehar gune garrantzitsua izan da. Bertatik igarotzen zen Euskal Herriko galtzada erromatar nagusia, Bordele-Astorga, alegia, bai eta Done Jakue bidea ere, Lizarratetik zetorrena.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Industrialde garrantzitsua dago Asparrenean, N-1 errepidetik gertu. Bertan ezarrita daude, besteak beste, Nestle izozkiak enpresa (lehengo Helados Miko), Pferd Rüggeberg enpresa (Caballito ezizenaz ezaguna), eta Gasteizko Michelin enpresaren oinarri logistikoa.
Banaketa administratiboa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hamar herrik osatzen dute Asparrena udalerria:
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
bertan egin dezakezu.Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2023-2027 legegintzaldia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| 2023ko hauteskundeen ondorengo Asparrenako udalbatza | |||||
| Alderdia | 2023ko maiatzak 28 | ||||
| Zinegotziak | Boto kopurua | ||||
| Euskal Herria Bildu (EHB) | 5 / 9 |
479 (% 55,83)
| |||
| Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) | 4 / 9 |
352 (% 41,03)
| |||
| Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE) | 0 / 9 |
14 (% 1,63)
| |||
| Alderdi Popularra (PP) | 0 / 9 |
13 (% 1,52)
| |||
| Datuen iturria: Hauteskunde emaitzak. Eusko Jaurlaritza | |||||
Alkateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hauek izan dira Asparrenako azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[7] | |
| Jose Auzmendi Arenaga[7] | 1979 | 1983 | Independenteak | |
| Jesus Martinez de Albeniz Ubago[7] | 1983 | 1987 | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
| Jesus Martinez de Albeniz Ubago[7] | 1987 | 1991 | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
| Alfredo Saez de Arregui Lopez de Munain[7][8] | 1991 | 1995 | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
| Jesus Martinez de Albeniz Ubago[7] | 1995 | 1999 | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
| Jose Luis Antia Audicana[7] / Juan Luis Antia[9] | 1999 | 2003 | Eusko Alkartasuna | |
| Jose Luis Antia Audicana[7] / Juan Luis Antia Audicana[10][9] | 2003 | 2007 | Eusko Alkartasuna-Euzko Alderdi Jeltzalea | |
| Diego Xabier Gastañares Zabaleta[7][11] | 2007 | 2010 a | Aralar | |
| Diego Xabier Gastañares Zabaleta[7][11][12] | 2010 | 2011 | Araba Bai | |
| Diego Xabier Gastañares Zabaleta[7][13] | 2011 | 2015 | Bildu | |
| Txelo Auzmendi Jimenez[7][14] | 2015 | 2019 | Euskal Herria Bildu | |
| Txelo Auzmendi Jimenez[7][15][16] | 2019 | 2023 | Euskal Herria Bildu | |
| Txelo Auzmendi Jimenez[17][18][19][20] | 2023 | Jardunean | Euskal Herria Bildu | |
a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu, Aralarren hautagai bezala.
Garraioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Araba Bus sareko 
eta 
lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:
|
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:
|
Bestalde, La Burundesa autobus konpainiak Sakanako herriak elkartzen ditu Gasteiz-Iruñea linearen bidez, eta Asparreneko Ibarguren eta Andoin herrietan du geltokia. Guztira hiru zerbitzu eskaintzen ditu norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:
- Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kirolak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Aipatzekoa da Ilarduia eta Eginoko eskalada eskola. Edozein zailtasuneko bideak daude udalerrian, baita hegan egiteko errapelak ere.
Jaiak eta ospakizunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Ekainaren 28an: San Petri eguna.
- Abuztuaren 2. astean: Araiako Umore Antzerkia.
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- Eginoko Lezea izeneko haitzuloa, (espainieraz, Cueva de la Lece, tautotoponimoa erabilita, esaten zaio). Barnetik osorik ikusteko eskalada egiteko material egokia beharrezkoa da.
- Araiako Marutegiko gazteluaren aztarnak —Murutegi eta Morutegi izenez ere ezaguna—-, izen bereko haitzean daudenak, 863 metro inguruko garaieran[21].
- San Joan Amamioko baseliza erromanikoa, Albeniz inguruan dagoena.
Asparrendar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- German Landazabal Garagalza (Araia, 1884 - Gaulegay, Argentina, 1953), piano-jotzailea eta musika-konpositorea.
- Andoni Urrestarazu "Umandi" (Araia, 1902 - Gasteiz, 1993), euskal idazlea.
- Iñaki Arakama Mendia (Ibarguren, 1951), etakide historikoa.
- Alberto Lopez de Munain (Gasteiz, 1972), albeniztar txirrindularia.
Partzuergoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Asparrena Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorreko kide da.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ a b c d e f Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ a b Euskaltzaindia: 150. araua: Arabako herri izendegia.
- ↑ «Berria Estilo Liburua» www.berria.eus (kontsulta data: 2023-01-16).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (kontsulta data: 2020-04-05).
- ↑ (Gaztelaniaz) «El PNV denuncia pintadas contra un ex alcalde de Aspárrena» El Mundo 2015-08-15 (kontsulta data: 2020-05-01).
- ↑ a b (Gaztelaniaz) «Ocho ex alcaldes alaveses cuentan cómo es su nueva vida sin el bastón de mando.» El Correo 2014-10-22 (kontsulta data: 2021-01-11).
- ↑ (Gaztelaniaz) «El alcalde de EA de Asparrena (Alava) dice no se presenta a la reelección porque no se reedita la coalición con el PNV» Europa Press 2007-01-22 (kontsulta data: 2020-05-01).
- ↑ a b (Gaztelaniaz) «Araba Bai rechaza una coalicion con Aralar y apuesta por la unidad abertzale y de izquierdas» Gara 2011-02-19 (kontsulta data: 2020-05-01).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Araba Bai se incorpora a Bildu pese a las amenazas contra la coalicion» Gara 2011-04-16 (kontsulta data: 2020-05-01).
- ↑ (Gaztelaniaz) «El alcalde de Asparrena denuncia amenazas de muerte por el calendario ganadero» El Correo 2013-01-10 (kontsulta data: 2020-05-01).
- ↑ (Gaztelaniaz) «EH Bildu gobernará en nueve municipios de Álava durante la presente legislatura» 20 minutos 2015-06-13 (kontsulta data: 2023-04-29).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Alcaldías en Álava: Labastida, Zigoitia y Laguardia para el PNV, Samaniego para EH Bildu» Gasteiz Hoy 2019-06-15 (kontsulta data: 2020-03-27).
- ↑ «"Uraren kudeaketa gure eskumena da, eta kito" - Lautada» Alea 2022-10-14 (kontsulta data: 2023-02-11).
- ↑ (Gaztelaniaz) «EH Bildu refuerza su poder municipal en la Llanada alavesa» Diario de Noticias de Álava 2023-05-29 (kontsulta data: 2023-08-03).
- ↑ «Hego Euskal Herriko alkateak 2023ko ekainak 17» Orain 2023-06-17 (kontsulta data: 2025-11-16).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Txelo Auzmendi sigue al frente de Asparrena cuatro años más» Diario de Noticias de Álava 2023-06-17 (kontsulta data: 2023-08-02).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Hablamos con Txelo Auzmendi, alcaldesa de Asparrena» Radio Gorbea 2025-07-31 (kontsulta data: 2025-12-02).
- ↑ Marutegi hiru.com webgunean
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Araba
- Arabako udalerrien zerrenda
- Arabako Lautadako Kuadrilla
- Azparren
- Entzia-Iturrietako Partzuergoa
- Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorra
- Hazparne
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- (Gaztelaniaz) Asparreneko Udalaren webgunea.
- «Asparrena», Eusko Jaurlaritzaren turismo webgunea.
- (Gaztelaniaz) «Asparrena», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
Datuak: Q1368957
Multimedia: Asparrena / Q1368957
Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Asparrena
| Asparreneko herriak | ||
|---|---|---|
|
Albeiz • Ametzaga • Andoin • Araia • Arriola • Egino • Gordoa • Ibarguren • Ilarduia • Urabain | ||
Agurain • Aiara • Amurrio • Añana • Aramaio • Argantzon* • Armiñon • Arraia-Maeztu • Arratzua-Ubarrundia • Artziniega • Asparrena • Barrundia • Bastida • Berantevilla • Bernedo • Burgu • Donemiliaga • Dulantzi • Ekora • Eltziego • Elvillar • Erriberabeitia • Erriberagoitia • Gasteiz • Gaubea • Guardia • Harana • Iruña Oka • Iruraiz-Gauna • Kanpezu • Kripan • Kuartango • Lagran • Lantaron • Lantziego • Lapuebla de Labarca • Laudio • Legutio • Leza • Mañueta • Moreda • Navaridas • Oion • Okondo • Samaniego • Trebiñu* • Urizaharra • Urkabustaiz • Villabuena • Zalduondo • Zanbrana • Zigoitia • Zuia | |
*Administratiboki, Argantzun eta Trebiñu Gaztela eta Leongo autonomia erkidegoan daude |