Anberes

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Anberes

 Flandria
Grote Markt edo Enparantza nagusia.
Grote Markt edo Enparantza nagusia.
Anberesko bandera

Anberesko armarria

Izen ofiziala Antwerpen
Estatua
Eskualdea
Probintzia
 Belgika
 Flandria
Anberes
Koordenatuak 51°13′00″N 04°24′00″E / 51.21667°N 4.40000°E / 51.21667; 4.40000Koordenatuak: 51°13′00″N 04°24′00″E / 51.21667°N 4.40000°E / 51.21667; 4.40000
Anberes non dagoen adierazten duen Belgika-ko/-go/-eko mapa
Anberes
Eremua 204,5 km2
Biztanleria 483.505 bizt. (2010)
Dentsitatea 2.364,33 bizt./km²
http://www.antwerpen.be

Anberes[1] (ofizialki nederlanderaz Antwerpen, frantsesez Anvers) Belgikako iparraldean dagoen hiria da, Herbehereekin duen mugatik gertu, Eskalda edo Escaut ibaiaren ertzean eta Flandriako probintzian dagoena.

466.203 biztanle ditu, azken erroldaren arabera.

Izenaren jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elezahar batean, Silvio Brabo agertzen da. Honen omenezko estatua herriko enparantza nagusian, Grote Markt ikus daiteke. Elezahar honek, Escaut ibaian, Druoon Antigoon izeneko erraldoi bat bizi zela dio. Erraldoi honek, kobratu egiten zien pasa nahi zuten itsasontzi guztiei. Ordaintzen ez bazuten, itsasontziko kapitainari esku bat mozten zion. Baina, halako batean, zenturioi erromatar batek, lehen aipaturiko Silvio Brabok, nazkaturik, erraldoiari berari moztu zion eskua eta jaurti egin zuen. Hortik dator herriaren flandriar izena: (ant = eskua, werpen = jaurti).

Silvio Braboren estatua

.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XV. mendearen aurretik[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anberesko jatorria galiar-erromatiarreko vicus kokalekuan datza. 1952-1961 arteko Eskaldaren ondoko indusketetan, zeramika eta kristalezko zatiak aurkitu ziren II. mendetik III. mendera zegozkienak. IV. mendean, Antwerp izena lehenbiziz agertu zen. Frankoen kokalekua izan zen. Dirudienez, izena anda (-ra) eta werpum (nasa) hitzetatik dator[2].

Anberes merovingiarra, gotorleku bat zen, San Amandok ebanjelizaturik VII.aren mendean. X. mendearen bukaeran, Eskalda izan zen Germaniako Erromatar Inperio Santuaren muga. Anberes margraviate bat bilakatu zen, hau da, Flandes aurrean zegoen mugako probintzia bat.

XI. mendean, Godofredo Bouillongoa zenbait urtetan Anberesko markesaren titulua izan zuen. XII.aren mendean, Norberto Xantengoak, Caloes San Michelgo abadian komunitate bat ezarri zuen, zeina premostratensiar kanonekin gidatzen baitzen. Amberes izan zen Eduardo III.aren kuartel nagusia bere negoziaketan Jacob van Artevelderekin. Eduardoren semea Lionel, Clarenceko I. dukea, hiri honetan jaio zen 1338an.

XVI. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zwineko setioren eta Brujasen beherakada ondoren, Anberesek, orduan Brabanteko dukerriaren zati bat, garrantzia irabazi zuen, baina XV. mendearen amaieran, kanpoko merkataritza-etxeak Brujastik Anberesera aldatu ziren. Anberes azukreari buruzko europar hiriburua bilakatu zen. Produktu hau portugaldar eta espainiar plantazioetatik importatzen zen. 1550 urtearen inguruan, hiriak italiar eta germaniar azukre-findegileak erakartzeaz gain, azukrea Alemaniarantz itsasoratzen zuen, Koloniarantz batik bat[3].

Mailegu-emaileek eta finantziariek, 1544-1574 artean dirutza egin zuten Ingalaterrako gobernuarekin, Londreseko bankariek eskala horretan ezin zutelako lan egin eta gainera, Anberesen burtsak hain eraginkorra zen ze Europako bankariak erakartzen zituen. 1570 geroztik, banku-negozioak behera joan ziren.

Fernand Braudelen ustez, Anberes nazioarteko ekonomiaren gunea izan zen. Brujasek ez zuen inoiz maila hori lortu. Anberes Europako hiririk aberatsena izan zen[4]. Anberesko urrezko aroa aurkikuntza aroarekin lotuta dago. XVI. mendearen erdian, Anberes bilakatu zen Alpeetako iparraldean bigarren hiririk populatuena. 1560 inguruan, 200.000 biztanle zituen. Luc-Normand Tellieren arabera, Anberesko portuak espainiar koroari ematen zizkion aberastasunak zazpi aldiz handiagoak ziren Ameriketakoak baino[5]. Anberesen tolerantziazko politikak judutar komunitate handi bat erakarri zuen. Urrezko aroan, Anberesek hiru goraldi izan zituen; lehena piperbeltzezko merkatuan oinarriturik, bigarrena Ameriketako zilarean, Sevillatik zetorrena baina Espainiako 1557ko porrotarekin bukatu zuen, hirugarrena 1559ko Cateau-Canbresisko itunarekin, ehungintzari buruzko zena. XVI. mendearen hasieran Anberesen merkataritza munduko % 40 zen[5]. Gorabehera ekonomikoek eta inflazioek prestakuntza gutxiko langileak kaltetu zituzten. 1541 urtetik mende baten luzeran, hiriaren ekonomiak eta populazioak behera jo zuten Amsterdamen mesederako. Erreforma erlijiosoak, Herbeheretako beste zonalde batzuk moduan, Anberesko populazioa asaldatu zuen 1566an. Felipe II.ak, Alba dukea jarri zuen Margarita Parmakoa erreginaordearen lekuan. Zortzi urteko Gerra hasi zenean 1568an, Anberes eta Bilboren arteko merkataritza moztu zen. 1576ko azaroaren 4an, Espainiako soldaduek hiria arpilatu zuten, (espainiar amorrua izenekoa); 7.000 biztanle sarraskitu, 800 etxe sutan jarri ziren eta egindako kalteak 2 milion esterling baino gehiagokoak izan ziren.

Ondorioz, 1579an hiriak Utrechteko Batasunarekin bat egin zuen eta Herbeheretako matxinadaren hiriburua bilakatu zen. 1585ean, Alejandro Farnesiok, Parma eta Piacenzako dukeak, setio luze baten ondoren, hiria kontrolatu zuen. Errendizioaren arabera, hiritar protestanteek bi urte zituzten hiria abandonatzeko[6]. Gehienak Probintzia Batuetara joan ziren, honek Herbeheretako urrezko aroari hasiera eman zion. Anberesko banku-negozioak Genoak kontrolatu zuen belaunaldi batez geroago, Amsterdamek lekukoa hartu zuen.

Anberes 1624ko mapa

.

XVII.tik XIX. mendera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Münsterko Itunak Probintzia Batuen independentzia onartu zuen 1648an. Honen arabera, Eskalda nabigaziorako itxi egin behar zen, honek Anberesko ekonomia suntsituko zuen. Debeku hau indarrean egon zen 1863 arte, nahiz eta frantziar gobernuaren garaian (1795-1814) bigundu zen. Beste horrenbeste gertatu zen Belgika Herbehera Batuetako Erresumaren parte bat izan zen bitartean (1815-1830). Anberesko populazioa 40.000 biztanle kopurura urritu zen 1800an. Napoleonek inbertsio handiak egin zituen portua handitzeko: bi kai eraiki zituen, Eskalda sakondu zuen itsasontzi handiak Anberesen portura zitezkeen. Napoleonen asmoa zen Anberesko portua Europako handiena egitea eta Londresko portuaren eta Britainia Handiko ekonomiaren kalterako, baina bere porrot militarrak Waterloon ekidin zuen plana gauzatzea[7]. 1830an, matxinatutako belgiarrek hiria okupatu zuten, baina zitadelak Herbeheretako goarnizio, David Hendrik Chassé generalaren esanetara zegoena, baten esku iraun zuen. Tarte batez, Chassék hiria bonbardatu zuen kalte handiak eginez, baina 1832an frantziar armadak zitadela setiatu zuen. Eraso honetan hiriak kalte handiak jaso zituen baina abenduan, Chassé errenditu zen. Mende horren amaieran, hiriaren gunetik hasitaw, 10 kilometroko gotorleku eraztun bat eraiki zen, Anberes hil edo biziko zelako Belgiar estatu berriarentzat. Azken hamarkadan, Anberes mundura zabaldu zen Munduko Azokan non 3 miloi bisitari elkartu ziren[8].

XX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anberesek 1903an ostatu eman zien Munduko Gimnastika-Lehiaketei. I. Mundu Gerran, Anberes belgiar armadaren atzera-egitearen puntua izan zen Liejaren porrotaren ostean. Anberesko setioak 11 egun iraun zuen, baina azkenean, germaniar armadak menperatu zuen, belgiarrak mendebaldera erretiraziz. Anberes alemaniarren esku egon zen armistizio arte. 1920an, Anberesek Udako Joko Olinpikoak ostatu zituen.

II. Mundu Gerraren garaian, haren portua zela eta, Anberes puntu estrategikoa izan zen. Alemaniarrek 1840an okupatu zuten eta honela jarraitu zuen Britaniar akorazatutako 11. dibisioak 1944ko irailaren 4an askatu zuen arte. Geroago, alemaniarrak saiatu ziren portua suntsitzen aliatuek hornidurak deskargatzen zituztelako. Milaka rheinbote, V-1 eta V-2 misilak erori ziren hirian, edozein tokitan baino askoz gehiago. Egindako txikizioaren ondorioz, hiria estilo modernoan berreraiki zen. Gerraren ondoren, judutar populazio nabarmen bat kokatu zen hirian, berriz ere Haredi (eta bereziki Hasidic) judaismo ortodoxoaren Europako gunea bilakatu zen. 1956 eta 1965 artean, portua handitu zen Anberesko ipar-ekialdeko zonaldea garatzeko. Honek industria eta urbanizazio berriak eragin zituen[9]. 90ko hamarkadaren hasieran, moda-gunea bilakatu zen. Abangoardietan oinarriturik, saiatzen da lehiatzen Milan, New York eta Parisekin. Ideia hau sortu zen antolatutako turismoa eta mega-kultural ekitaldien ondorioz[10].

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anberesko barrutiak.

Anberes bederatzi barrutiz osatutako dago. Hiria antolatzeko era hau 1983an ezarri zen, Anberes gune metropolitarreko zortzi udalerri anexionatu zituenean. Horrela, udalerriak Anberesko barruti bihurtu ziren, eta garai hartara arte Anberes izandako hiriari Anberes barruti deitzen hasi zitzaion.

# Izena Azalera
(km²)
Biztanleria
(31/12/2006)
1 Anberes (barrutia) 87,30 168.049
2 Berchem 5,79 40.062
3 Berendrecht-Zandvliet-Lillo 52,66 9.583
4 Borgerhout 3,93 41.779
5 Deurne 13,06 69.585
6 Ekeren 8,07 22.326
7 Hoboken 10,67 34.542
8 Merksem 8,28 41.004
9 Wilrijk 13,61 38.319

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • 1983an honako udalerriak anexionatu zituen: Berchem, Borgerhout, Deurne, Hoboken, Merksem, Wilrijk en het grootste gedeelte van Ekeren (+64,68 km² eta 305.503 biztanle).

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anberesko tranbia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Anberesko tranbia»

Anberes eta inguruko gune metropolitarra elkartzen dituen garraiobidea da. 1991tik zerbitzua De Lijn enpresa publikoak kudeatzen du eta guztira 12 linea daude. Horietatik lau, lurpeko ibilbidea dute hiriaren erdigunean Anberesko aurre-metro izenaz ezagutzen dena osatuz.

2010ean tranbiak 120 milioi bidaiari izan zituen.

Portua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Anberesko portua»

Anberesko portua, munduko porturik garrantzitsuenen artean dago, eta 2009an 160 milioi tona zama mugitu ziren bere kaietan. Anberesko portutik munduko 800 portu desberdinetarako zerbitzuak eskaintzen dira, eta gai desberdinak garraiatzen dira. Kontainer terminalen artean Mediterranean Shipping Company enpresarena nabarmentzen da, Europan enpresa suitzarrak duen handiena.

2010ean portuko agintaritzak etorkizuneko plangintza onartu zuen, eta guztira 1.600 milioi euroko inbertsioak egingo dira 15 urteko epean. Portuak handitzeko leku fisiko gutxi duenez, General Motorsek Anberesen zuen lantegia hartzen duen orubea erabiltzea espero da.

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1920. urtean, Belgikako herri hau izan zen Udako Olinpiar Jokoak antolatu zituena. Bertan, Paavo Nurmi atleta finlandiarra nabarmendu zen beste kirolari guztien gainetik.

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anberes ondorengo hiriekin senidetuta dago:

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Euskaltzaindia (2008-05-30), 154. araua: Europako eskualde historiko-politiko nagusiak, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0154.pdf .
  2. Room, Adrian (1 August 1997). Placenames of the World. McFarland & Company. p. 32. ISBN 0-7864-0172-9. Retrieved 22 July 2009.
  3. Donald J. Harreld, "Atlantic Sugar and Antwerp's Trade with Germany in the Sixteenth Century," Journal of Early Modern History, 2003, Vol. 7 Issue 1/2, pp 148–163
  4. Dunton, Larkin (1896). The World and Its People. Silver, Burdett. p. 163
  5. a b Luc-Normand Tellier (2009). "Urban world history: an economic and geographical perspective". PUQ. p.308. ISBN 2-7605-1588-5
  6. Boxer Charles Ralph, The Dutch seaborne empire, 1600–1800, p. 18, Taylor & Francis, 1977 ISBN 0-09-131051-2, ISBN 978-0-09-131051-6 Google books
  7. Dunton, Larkin (1896). The World and Its People. Silver, Burdett. p. 163
  8. Pelle, Kimberley D. Findling, John E, ed. Encyclopedia of World's Fairs and Expositions. McFarland & Company, Inc. p. 474. ISBN 978-0-7864-3416-9.
  9. Michael Ryckewaert, Planning Perspectives, July 2010, Vol. 25 Issue 3, pp 303–322
  10. Javier Gimeno Martínez, "Selling Avant-garde: How Antwerp Became a Fashion Capital (1990–2002)," Urban Studies November 2007, Vol. 44 Issue 13, pp 2449–2464

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Anberes Aldatu lotura Wikidatan