Argantzun

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Argantzun
 Gaztela eta Leon
Argantzun.jpg
Argantzun (Trebiñuko barrendegia) herriaren eta Zadorra ibaiaren ikuspegia.

Argantzungo armarria

Administrazioa
Estatua  Espainia
Erkidegoa  Gaztela eta Leon
Probintzia Flag Burgos Province.svg Burgos
Eskualdea Trebiñuko barrendegia
Izen ofiziala La Puebla de Arganzón
Alkatea Roberto Ortiz Urbina (AINP)
Postakodea 09294
INE kodea 09276
Kokapena
Koordenatuak 42° 45′ 58″ N, 2° 49′ 53″ W / 42.766111111111°N,2.8313888888889°W / 42.766111111111; -2.8313888888889Koordenatuak: 42° 45′ 58″ N, 2° 49′ 53″ W / 42.766111111111°N,2.8313888888889°W / 42.766111111111; -2.8313888888889
Argantzun hemen kokatua: Espainia
Argantzun
Argantzun
Argantzun (Espainia)
Argantzun hemen kokatua: Gaztela eta Leon
Argantzun
Argantzun
Argantzun (Gaztela eta Leon)
Demografia
Biztanleria 519 bizt. (2015) Red Arrow Down.svg -12
% 54,53 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 45,47
Eremua 18,87 km2
Dentsitatea 491,57 bizt/km²
Garaiera 525 m
Distantzia 100 km Burgosera
Datu gehigarriak
Sorrera XII. mendea
http://www.lapuebladearganzon.es

Argantzun[1] (izen ofiziala La Puebla de Arganzón) Burgos probintziako (Gaztela eta Leon, Espainia) udalerria da, Trebiñuko barrendegian kokaturik dagoena. Trebiñuko barrendegiko beste udalerria Trebiñu da. Bi udalerri horiek osatzen duten lurraldea administratiboki Burgosi badagokio ere, ikuspuntu geografiko eta kulturaletik udalerriko biztanleak arabar sentitzen dira.

Argantzunek bi biztanlegune ditu: Argantzun bera eta Billa Oka. Udalerrian nekazaritza eta abeltzaintza dira nagusi.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Argantzungo udalerria.

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Argantzun igarobide estrategikoa izan da historian zehar, bertan Tuioko mendilerroa eta Gasteiz mendien arteko haitzarte natural bat dagoelako, Argantzungo haitzartea alegia (gaztelaniaz Las conchas de Arganzón esaten zaio). Bertatik igarotzen zen Ab Asturica Burdigalam edo Astoreka eta Bordele lotzen zituen galtzada erromatarra, baita Gasteiztik doan Done Jakue bidea ere.

Argantzungo erromatar hilarria

Argantzundik gertu bide erromatarraren lekuko izan daitekeen hilarri bat aurkitu zen 1913an[2]. Federico Baraibarrek eginiko ikerketaren arabera, 10 urteko neska baten hilobikoa da, eta bertan galtzada erromatarra zaintzen zuen mansio militar bat egon zitekeela iradokitzen du.

Erromatar inperioaren erorialdiaren ondoren, Argantzunen lehen aipamena 801. urtekoa da. Urte horretako udazkenean egungo Miranda de Ebro inguruan muga zuten arabiarrek razzia bat egin zuten iparralderantz, eta, Argantzun parean, bertako biztanleekin topo egin zuten[3]. Arabiarren kronikek diotenez, Kordobako al-Hakam emirraren anaiak gidatu zuen razzia Araban eta Gaztelan barrena, baina porrot latza jasan zuen Argantzungo haitzartean.

871. urteko Donemiliaga Kukulako agiri batean Argantzun herrixka zaharra aipatzen zen[4].

1191. urtean Nafarroako Antso Jakitunak hiribildua sortu zuen eta forua eman zion. Sorrera hori Nafarroaren mendebaldeko muga sendotzeko saio gisa ulertzen da, eta bat dator eskualdeko beste hiribildu batzuen sorrerarekin (Gasteiz, Bernedo). Foruaren agiria galdu egin zen, eta 1565ean Filipe II.ak forua konfirmatu zuenean, foru-emailea Alfontso VIII.a Gaztelakoa zela idatzi zen[5]. Egun badirudi onartua dagoela faltsutzea, bigarren agiri horretan ageri den regnante me Dei gratia rege Alfonso in Castella et in Legione ezinezkoa baita: Alfontso VIII.a ez zen Leongo errege izan. Hala ere, laster Gaztelak Argantzun ingurua, Trebiñu eta Arabako lautada hartu zituen,(1199. urtearen inguruan).

Argantzungo haitzartea 1875eko grabatuan. Eskuineko gailurrean Nafarroako Erresumaren gaztelua ikusten da, Arabako Lautadarako sarrera kontrolatzen zuena.

XIV. mendean Argantzun Velasco leinuaren agindupean geratu zen. Velascotarrak Haroko kondeak ziren eta Trebiñuko agintariak ziren Manriquetarren etsai sutsuak ziren. XV. mendean, Araban lehen ermandade bat (probintziaren aurrekaria) sortzeko saioak egin zirenean, Argantzunek eta Trebiñuk ere parte hartu zuten. Hala ere, nahiz eta Argantzun ondorengo urteetan inoiz ermandadeko kide izan zen, azkenean kanpo geratu zen.

Hirigintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Argantzunek kale nagusi luze baten alboetan hedatzen den hirigune baten egitura dauka. Ardatz nagusi horren muturretan herriaren ateak zeuden. Kale nagusiaren alboetan bigarren mailako bi kale daude, eta hirukote hori zeharkatuz, bi kantoi daude. Etxeek oraindik ere Erdi Aroko egitura daukate, eta etxadi erregular itxiak osatuz kokaturik daude.

XX. mendearen amaieran eta XXI. mendearen hasieran hiritartze berriak eratu ziren. Familia bakarreko etxebizitzen auzo hauek herri nagusitik kanpo daude.

Argantzungo eraikin aipagarrienak Andre Mariaren Jasokundearen eliza, zubi erromatarra, Done Jakue bideko erromesen ospitalea eta Antiguako Amaren baseliza dira.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nahiz eta Gasteiz eta Miranda de Ebro arteko bidean egon, Argantzunek bere nekazari izaerari eutsi dio. XX. mendean zehar gertatutako garapen ekonomiko zein krisialdiek ez zioten eragin bertako biztanleriaren bilakaerari. Hala ere, nekazaritza iraultzak eta mekanizazioak eskulanaren soberakina sortu zuen, eta honek populazioaren gainbehera eragin zuen. 1980ko hamarkadan gainbehera asko azkartu zen, arestian aipatutakoaz gain jende askok hirietara jo baitzuen bizi baldintza hobeen bila.

1990eko hamarkadatik aurrera etxebizitza berriak eraikitzen hasi ziren, eta errepideen hobetzeak, automobil pribatuaren ugaritzeak eta etxebizitzen prezio merkeagoek Gasteizko jende asko erakarri zuen Argantzuna. Biztanleria igo egin zen, baina biztanle berri askok ez zuten berez bizia bertan egiten (lana, erosketak, haurren eskola, aisialdia... hirian egiten zuten).

Argantzungo biztanleria
Datu-iturria: www.ine.es

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007ko udal hauteskundeetan Agrupación Independiente Nueva Puebla hautes-elkarteak udalerriko 7 zinegotzietatik 3 eskuratu zituen. Alkatea, Roberto Ortiz Urbina, talde horretakoa da. Aurreko alkate Alfredo Oraaren Agrupación Independiente Puebla de Arganzón hautes-elkarteak 2 zinegotzi eskuratu zituen, EAE-ANVk bat eta PPk beste bat. PPko zinegotzia salbu, gainerakoak Trebiñu Araban integratzearen aldekoak ziren.

2013ko martxoaren 8an, bozketa bidez, Burgostik bereizteko eta Araban sartzeko tramiteak hasteko eskatu zuen udalbatzak, aldeko 5 botorekin eta abstentzio batekin.[6]

2011ko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, AINPko Roberto Ortiz de Urbina hautatu zuten alkate.

Argantzungo udalbatza

Izena Zinegotziak Boto kopurua[7]
Agrupación Independiente Nueva Puebla (AINP)
6
222 (%84,41)
Espainiako Alderdi Popularra (PP)
1
34 (%12,93)
Argantzunko udal hauteskundeak
Alderdi politikoa 2015[8] 2011[9] 2007[10] 2003[11] 1999[12] 1995[13] 1991[14] 1987[15] 1983[16] 1979[17]
Puebla Berria Hautesle Elkarte Independente  %64,69 5  %84,41 6  %38,89 3 - - - - - - - - - - - - - -
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)  %13,53 1 - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Euskal Herria Bildu (EH Bildu)  %12,54 1 - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Alderdi Popularra (PP)  %7,92 0  %12,93 1  %17,32 1  %38,91 3  %39,43 3  %33,19 1  %48,72 3 - - - - - -
Argantzun Hautesle Elkarte Independente - - - -  %32,35 2  %58,7 4 - - - - - - - - - - - -
Eusko Abertzale Ekintza (EAE) - - - -  %11,44 1 - - - - - - - - - - - - - -
Argantzungo Abertzale Sozialistak (AAS) - - - -  %0,00 0 - - - - - - - - - - - - - -
Argantzunko Kandidatura Independente - - - - - - - -  %60,22 4 - - - - - - - - - -
Espainiako Langile Alderdi Sozialista (PSOE) - - - - - - - - - -  %64,16 4  %50,77 4 - - - - - -
Aliantza Popularra (AP) - - - - - - - - - - - - - -  %83,59 7  %49,18 4 - -
Independenteak 1 - - - - - - - - - - - - - - - -  %34,43 2 - -
Independenteak 2 - - - - - - - - - - - - - - - -  %16,39 1 - -
Zentro Demokratikoaren Batasuna (UCD) - - - - - - - - - - - - - - - - - -  %100 7

Argantzun Euskaraz[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriak bi aldiz antolatu izan du Araba Euskaraz jaia azken urteotan, 2001ean eta 2007an hain zuzen ere, bertako ikastola sostengatzeko.

Argantzun ikastolaren ikuspegia.

Argantzundar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Argantzun Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa