Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Tobera (antzezlana)

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Artikulu hau antzerki moldeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Tobera (argipena)».
2006ko Itsasuko kabalkada, antzinako Toberaren ideia berreskuratzeko herri antzerkia

Tobera, tobera-munstra edo karrusa Euskal Herrian egin izan den antzerki forma tradizional bat da. Bere helburua epaiketa herritar edo zigor kolektibo bat egitea da, eta Europa osoan zehar hedatuta dagoen eredu bat da[1]. Lapurdin eta Nafarroa Beherean egin ohi zen tradizionalki, eta 1970tik aurrera, molde modernoekin, berreskuratu den antzerki mota bat da. Zintzarriekin egindako antzeko salaketa-espektakulu bati zintzarrotsak, galarrotsak edo xaribariak esan izan zaie halaber.

Molde tradizionala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irisarriko tobera, 1937an.

Antzerki satiriko honetan, alegiazko auzi bat antzezten da, gorte eta sujetekin. Besta egiteko aitzakia denez, auziaz gain, dantzak badu ikaragarriko garrantzia, dantzari kategoria ezberdinekin: bolantak, kaskarotak, basandereak, andere xuriak... Partehartzailetan, besteak beste, bertsolariak, musikariak, pailazoak publikoa irri eginarazteko, aurkitzen dira.[1] Pertsonaia eta dantzari guztien desfileari kabalkada ere esaten zaio.

Kabalkadak lehenagoko tobera-mustren oroitzapenak dira. Europa guzian hedaturiko zigor kolektiboak ziren toberak, zirela charivari, cencerrada, rough music, karrusa, galarrotsak edo toberak... Herriaren arau moraletik baztertzen zirenak, bereziki ezkontza kontuetan, ziren sinbolikoki zigortuak. Alargun zahar bat neska gazte batekin arraezkontzen bazen, adin klaseen arteko oreka hausten zuela pentsatzen zen. “Lapurketa” horrengatik, bikote berria gazteriarekin zorretan zen. Zorra ordaintzen ahal zen edo trago bat eskainiz edo gazteria diruztatuz. Fitsik ez bazen ematen, gauzak mintzen ziren, eta gaueko toberak egiten ziren ezkonberrien leiho azpian. Hilabete osoak irauten ahal zuten gaueko garrasi eta soinu horiek. Berdura baten mentura gerta zitekeen baita ere bikote ilegitimoen etxean artean. Zigorraren azken gradua auzi publikoa zen: plazan erakusten (la montre frantses zaharrean) ziren toberak: “tobera munstrak”. Egun hartan antzezten zen alegiazko auzi bat, gorte eta sujetekin. Bertsolariek zuten leku garrantzitsuenetarik bat, bat sujetaren alde plantatzen zela eta bertzea kontra, betiko dialektikan[2]. XIX. mendean, Joanes Otsaldek bere larderia behin baino gehiagotan erakutsi zuen kari horretarat. Auziaz gain, dantzak bazuen ikaragarriko garrantzia, dantzari kategoria desberdinekin: bolantak, kaxkarotak, basandereak, andere xuriak. Gisa horretako kabalkadak egiten ziren Errobi haran guzian, Garazitik Senpereraino, guti edo aski ezaugarri berdintsuekin. Itsasun, artxiboen arabera, tobera mustrak izan ziren 1849an, 1859an, 1865ean, 1876an, 1883an, 1889an. Azken honek, auzapezaren debekua izan zuen, eta ez zen izan debeku bakarra:

« Le charivari que vous venez de faire cesser était dirigé contre moi pour les raisons suivantes. Lorsqu’une veuve se remarie, il est de règle de faire un charivari à moins qu’elle ne verse une certaine somme aux jeunes gens et comme je me remarie dans huit jours, Itcia, Duhart et Iribarnégaray sont venus me trouver jeudi dernier, au soir, ils m’ont donné à comprendre que si ne leur donnais pas de l’argent ou du vin, un charivari serait organisé. Mes moyens ne permettant pas d’accéder à leurs désirs, j’ai refusé et ils se sont retirés mécontents. Iribarnégaray dirigeait le charivari. »

—Jendarmeriako dokumentua, 1910eko azaroaren 12[3]


Bertze bakarren bat izan zitekeen Lehen Mundu Gerraren aurretik, argazki xoil bat dugula lekuko. XX. mende hastapenean, Georges Hérelle ikerleak berexten zituen Errobi aldeko eredu hori (“parades charivariques”) eta Zuberoa eta Amikuzeko antzerki satirikoa (“farces charivariques”)[4].

Gizartea aldatu arau, ohiturak ere aldatzen dira. Bigarren gerlatik landa, lehenagoko gaiekiko tobera-mustrarik ez zen gehiago egin. Diotenez, Irisarrin 1937an iragan ziren moda xaharreko azken tobera mustrak. Lapurdi barnealdean, 1920-25 Hazparneko auzo batean gazteriak muntatu zuten zerbait hor plantatu ziren ingeles bikote baten eskarniatzeko. Egiazko gaiekilakoak guti edo aski 1914ko gerlarekin batera utzi zituzten beren gisara. Gaueko toberek eta berdurek aise berantago iraun zuten, eta XX. mendearen bigarren partean badira han eta hemen anitz lekukotasun. Itsasun Bigarren Mundu Gerran zehar izan ziren gaueko azken toberak, oso bortitzak gainerat. Garazi aldean bi gerlen artean hedatu zen usaia berri bat, hau da gairik gabeko kabalkadak egitea, dantzaren inguruan. Faustin Bentaberry soinulari eta dantza maisuaren eraginez azkartuz joan ziren kabalkadak eskualde horretan. Zenbait herritan gaur egun oraino urtero egiten dira gisa horretako ospakizunak (Arnegi, Uharte Garazi, Izpura, Luzaide, Baigorri,...). Baigorrin segitu zuten ere tobera-mustra egiten noizbehinka gerlatik landa, kabalkada soilez gain. Antton Luku idazleak eta antzezleak hurbiletik aztertu du baxenabartar toberen istorio hori. Lapurdiri dagokionez, Luhuso eta Makean 1950eko hamarkadatik aurrera berriz hasi ziren kabalkada egiten, alegiazko gaiekin (Ganix kontrabandixtaren ixtorioa Makean) baina aintzinagoko joko guziekin: dantza, auzi, zirtzil, zaldizko, huxer,... Formak irauten zuen, bai eta herriko festa giroa. 1980 arte eman zituzten holako kabalkadak Makean[4].

Irisarriko toberak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irisarriko toberak Baxe Nabarreko famatuenetarikoak izan dira, Jean-Michel Guilcher ikerlariaren bi irisartar informatzaileen arabera. Denbora guti barne, tobera frango antolatu ziren: 1883an, 1914an, 1921ean, 1928an eta 1937an. 2012 arte ez dira aldiz berriz eman. Herritar andana batek partehartzen zuen toberetan (150-200 arte), denak gizonak. Eta lan handia eskatzen zuen. Jantziak josi, zaldiak eta astoak bildu desfilearentzat. Maiz, Besta-Berriko jantziak baliatzen ziren eta beste batzu alokatzen. Zurginak oholtza egiten zuen eta plaza erdian muntatzen. Erretorraren baimena erosten zen diru truk. Ikusgarri-auzia pagatuz zen eta desfilea Zelai auzotik heldu zen plazara[5][6].

Tobera modernoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007ko Itsasuko kabalkada

1970eko hamarkadan abertzaleek proposatu zuten toberen irakurketa politiko berri bat. Europa guzian antzerkiaren formak erreberritzen ari ziren, antzerkia mezu politiko batzuen plazaratzeko tresna bezala baliatuz. Irakurketa horretan, toberak baliatu behar ziren tokiko boteren ordenuaren zalantzan ezartzeko eta ez ordenu horren indartzeko. Iholdin 1974an aintzira egitasmo baten aurka egin zituzten moda berriko tobera horiek, eta ikaragarriko tentsioak sortu ziren[7]. Erranahi politiko berri horiek bultzatu eta gaurkotu zituen toberak (Eiheralarren, 1988an, Baigorrin 1976an, Amikuzen 1991an, bertzeak bertze)[4].

Lapurdi barnealdean, 1990 urteetan abiatu zuten gogoeta bat lehenagoko kabalkaden inguruan. Itsasun (1992, 1994, 1997, 2001, 2007), Lekornen (1995, 1996), Luhuson (2002) edo baxenabartar auzoa den Heletan (2003), hautsi-mautsi bat nahi izan zuten atxeman : herriko arazoak aipatu, baina ez baitezpada salaketa bortitz baten bidez, ikusiz gainera herritar guziek parte hartzen zutela, beraz behar zirela tendentzia guziak hein batean bildu. Helburu hori garrantzitsua zen, bereziki Itsasu bezala 1980 hamarkadan politikoki frango inarrosiak izan zen herri batean. Eztiegi batzuentzat, bortitzegi bertzeentzat: bistan da kari horietarat antzezten zirenak ez zirela denen gostukoak. Baina, bederen, herriaren kezkak plazaratuak ziren, eta eztabaida sortzen zuten. Egia erran, lapurtar adibide horiek barnetik bizi izan dituenak erran dezake toberen gaia ez zela behar bada gauzarik garrantzitsuena gertakizun horietan. Parte hartzaileentzat, herriaren elkartasuna zen lehen helburua. Dantzak, bereziki, ikaragarriko garrantzia hartu zuen. Itsasun, adibidez, 2007an, bi dantza-jauzi luze eta bihurriak gogoz eman zituzten, 1914 aintzineko jauzi zoin-gehiagokaren izpiritua berriz atxemaiteko xedearekin.[4].

Antton Luku antzerkigile baxenabartarraren lana neurri handi batean toberaren formetan oinarritzen da. 21. mendean teatrologia bat osatu du Lukuk, 2002an Lurra lanarekin hasia.[8] Gero etorri ziren, Beltzeria, Euscalduna, eta 2008an Fauxto karrusa, toberaren izen garaztarrarekin apropos izendatua.

Debagoieneko toberak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

21. mendean Gipuzkoako Debagoieneko euskara elkarteek antzerki molde hau ekarri dute antzerki herrikoia egiteko zenbait aldiz. Gabonetako giroaren bueltan, herri zenbait epaitu dituzte toberetan herriko bertako eta inguruetakoek. Adibidez, 2011. urtean Bergarak Arrasateko herria epaitu zuen, eta 2015ean Aretxabaletak Eskoriatza.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b «Toberak — Euskal kultur erakundea» www.eke.eus . Noiz kontsultatua: 2018-03-04.
  2. Itzaina, Xabier Désordre public et ordre social. Les transformations du charivari en Labourd intérieur (XIX-XXe s.) EKE.
  3. PV de gendarmerie, 12 novembre 1910, justice de paix du canton d’Hasparren, 4U 11/24, Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques (ADPA).
  4. a b c d cc-by-sa lizentziapean: Itzaina, Xabier «Itsasuko 2007-ko kabalkadaz bi solas» dantzan.eus . Noiz kontsultatua: 2019-01-04.
  5. «Irisarriko toberak — Euskal kultur erakundea» www.eke.eus . Noiz kontsultatua: 2019-01-04.
  6. «Iholdi-Oztibarre 31 - Mintzoak - Portail de la mémoire orale du Pays Basque nord» www.mintzoak.eus . Noiz kontsultatua: 2019-01-04.
  7. (Frantsesez)Etchart, Hélène Etchecopar (2001) Théâtres basques: une histoire du théâtre populaire en marche-- Gatuzain ISBN 9782913842106 . Noiz kontsultatua: 2019-01-04.
  8. Berria.eus «'Fauxto' karrusarekin amaituko du Hiru Punttuk toberari buruzko tetralogia» Berria . Noiz kontsultatua: 2018-03-04.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]