Enzebra

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Wikipedia:Taxotaula bat irakurtzeko eraTaxotaula bat irakurtzeko era
Enzebra
Status iucn3.1 EX eu.svg

Kontserbazio egoera: Galdua

Fosilen hedapena: Pleistozeno-1.600 Ma

Ekainberriko zaldiak.jpg

Jatorrizko herrialdea(k):
 Euskal Herria  Espainia  Portugal  Galizia  Katalunia

Sailkapen zientifikoa
Erreinua: Animalia
Filuma: Chordata
Klasea: Mammalia
Azpiklasea: Eutheria
Ordena: Perissodactyla
Familia: Equidae
Generoa: Equus
Espeziea: Equus hydruntinus
Izen binomiala
'Equus hydruntinus'
Arraza

'

Sinonimoak

Enzebro. Zebra.

Enzebra edo enzebroa, gazteleraz baita ere cebro eta enzebra deiturik, katalanez cebre, galegoz eta portugesez zebro/a, askotan zebron[1], hainbat adituen arabera Equus hydruntinus, nahiz eta honen inguruko teoria ezberdinak dauden[2], Iberiar penintsulako zenbait eskualdetan, Euskal Herria barne, garai historikoak arte bizi izandako ekido baten izena da.

XV. mende inguruan galdu omen zen Iberiar penintsulan. Batzuek ordea gehiago luzatzen dute iraungipen data hori, eta tarpanaren teoriaren defendatzaileek, enzebroaren oinordeko zuzenak egungo sorraia zaldiak direla diote. Eurasiako gainontzeko lekuetan Equus hydruntinus Pleistozeno garai eta ertainean galdu zen.

Bi teoria nagusi eta kontrajarriak daude iberiar abere misteriotsu hauen inguruan. Batzuek diote enzebro iberiarrak garai historikoak arte iraun egindako tarpan basatiak omen zirela. Beste adituek ordea, eta antza horren inguruko froga paleontologikoak badaude, basa abere horiek Europako basa astoak ziren, hau da, Equus hydruntinus delakoak. Egiaztuturik dagoena zera da; erdi aroan Portugalen, Galizan, Gaztelan eta Leonen "zebro" eta Aragoiko Erresuman (Katalan Herriak barne) "enzebra" edo "zebra" izeneko abereak agertzen direla sarritan agirietan. Nabarmentzekoa da era berean "zebra" edo "enzebra" hitza leku askoren toponimian agertzen dela Iberiar Penintsula guztian barrena Iparretik hegoalderaino.

Euskal Herrian Ekaingo harpeko hainbat abere marrazkiei buruzko iritzi kontrajarriak daude. Hainbatek defenditzen dute bertan islatutako zenbait animalia ez direla zaldiak, enzebroak baizik.

Gurean ere zenbait toponimo mantendu dira abere hauen izen gardenarekin, beste batzuen esanahaia zalantzazkoa izanik. Cebron, cebror, Balzebreda, zibria edo Zibiria, Zibirain edo Zibriain, Altazabro basoa... Baliteke enzebroak euskal izen propioa izatea, egun ezezaguna zaiguna, eta horregatik hainbat toponimo egotea identifikatu gabeak.

Equus hydruntinus. Arkeologia eta paleontologiako ikuspegitik[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Equus hydruntinus baten hanka fosila

Equus hydruntinus edo Europako basastoa egungo onagroen oso antzekoak zen eta Europan eta Ekialde Ertainan bizi omen zen 300.000 urtetan zehar baino gehiago[3]. Europear astoa da bere beste izenetariko bat, nahiz eta astoekin zer ikusirik gutxi zuen[4]. Aurkitutako Equus hydruntinusen aztarnarik zaharrena Okzitaniako Lunèl Vièlh herrian topatu zuten, eta duela 350.000 urtekoak bezala sailkatu zen.

Denbora luzez paleontologoek zailtasunak izan dituzte espeziea kokatzeko equidoen zuhaitz phylogenetikoan, kontutan hartuz Equus hydruntinusek antzineko ekidoen hainbat ezaugarri partekatzen duela zebra eta astoekin eta ezaugarri deribatuak asto eta onagroekin. Paleontologiaren azterketek, bereziki nahiko osorik aurkitutako buruhezur baten inguruan, Equus hydruntinusnen Equus quagga burchellii zebrarekiko edo astoekiko senidetasun hurbila baztertzen dute, haginen morfologia dela eta. Dena den hagin morfologia ezaugarri eskasa izan daiteke taxonomiarako bakarrik equidoen arteko harreman filogenetikoak ezartzeko erabiltzen bada.

Krimean eta Iranen lortutako ADN mitokonrialaren hainbat laginek agerian utzi dute Equus hydruntinus eta Equus hemionusen (onagro) arteko gertutasun genetikoa[5].

Equus hydruntinus lehendabizikoz Pleistozeno ertainean agertu zen. Equus hydruntinis Equus altidenseren ondorengo zuzentzat hartzen da[6]. Badaude espezieraen aztarnak Espainian, Frantzian, Alemanian, Azerbaijanen, Kazakhstanen eta Ipar Afrikan, azken hau Goi Pleistozenoan zehar. Espeziea Holozenon iraungi zen, baina enzebroaren kasua argiteke dago oraindik, esan bezala.

Paleolitoko jendeak errus ehizatu zuen basasto hau.

Enzebroaren ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dauzkagun hainbat kronika jarraituz hauxe izango lirateke enzebroaren ezaugarriak:

Oso abere arina, soslai ganbilekoa hanka apatz arrailduak, arratoi kolorekoa edo hauts kolorekoa, mando lerroa bizkarrean, belarri handiak, zerra eroria, behor bezalako irrintziak egiten dituena eta oro har itxura triste eta muzindurik daukana.

Enzebroei buruzko teoriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sorraia arrazako zaldia

Enzebrori buruzko teoria kontrajarri asko daude oraindik gaur egun ere. Laburbilduz hauek dira:

  • Enzebroak kriptozoologiaren animaliak besterik ez dira, inoiz existitu ez direnak. Hala ere toponimiak eta ehizari lotutako testu historikoek zalantzan jartzen dute azken baieztapen hau. Ugariegiak dira leku izenak eta testu zaharrak espeziearen deskribapen zehatzekin (eta gainera garai historiko ezberdinetan egindak) espeziea ez zela inoiz existitu onartzeko.
  • Enzebroak mendira ihes joandako eta basatiak bilakatutako etxeko astoak omen ziren. Gaur egun Australian eta Ameriketako Estatu Batuetan gizakiaren zaintzatik ihes egindako eta basoratutako etxeko astoen populazio handiak daude, batzuetan hain ugari dira, zeren eta kalteak sortzen ditzute larre eta alorretan. Testo zaharretako enzebroak bezala.

Iberiar Penisntsulan suertatuko hainbat gertakari historikoek, esate baterako erdi aroko izurriteek eta gerrek, eskualde ososak jendez hustutzen zuten. Beraz bertako abereak gizakiaren zaintzarik gabe geratzen ziren basatiak bilakatuz, gainera bere egoera naturalera itzultzen ziren jendez hustutako lurrtean. Honek argituko luke etxeko astoek berriro basatiak bilakatzea. Corina Lisseau ikerlariak Equus hydruntinus hipotesiaren sortzailenetariko bat, gaur egun basatiak bilakatutako etxeko astoen defendatzailea da[7].

Beste aldetik azken ikerketen arabera Iberiar Penintsulara Afrikatik ekarritako aurreneko astoak duela 4.400 urtekoak dira. Beraz Equus hydruntinusenak omen ziren Brontzen arotik geroko haibat hondakin txikiak astoenak liratekena izan. Era berean data honek tarte gehaigo ematen du antzinagotik Penintsulan basoratutako etxeko astoen populazioak sortzeko.

  • Noizpait benetako zebrak egon dira asko iberiar mendietan. Ihes egindako abereak lirateke, adibidez erromatarren garaian. Teoria honek funtsa gutxi dauka. Espainiako erresumetan agiri baten bidez ezagutzen den aurreneko zebraren kasua "Egiptoko Erregeak" enbajada batekin Alfontso X.a Gaztelakoa erregeari opari gisa bidalitakoa animalia da, 1260.en urtean:

"Alfonso Erregea Sevillan zegoela, eta jende guztia berekin bere aitarekin egiten zuten kunplimendua zela eta, beregana etorri ziren Egiptoko Erregearen mezulariak, Alvanderaxaver deitzen zutena. Eta ekarri zituzten oparitzat Alfonso errege honi ohial preziatu ugari, eta natura asko, eta bitxi asko, oso preziatu eta oso arrotz. Eta bolia ekarri zuten eta "azorafa" (jirafa) deitzen zuten animalia, eta marraduna zen asteme bat, marra zuri bat eta bestea beltza zeukana, eta mota askotariko basapizti eta abere gehiago...”

Testu honetan ikusten da zebra ezezaguna zela Gaztelan, eta "asteme marraduna" bezala ikusten zutela. Zebra izena oraindik ez ziotela jartzen, eta jakina, ez zen Iberiar Penintsula oraindik ugari eta ezaguna zen enzebra.

Le Petit Robert Frantses hiztegiak zero dio zebrari buruz; Zébre- 1610, port. zebbra (XIIe.), d´o. i.; jatorrian Iberiar Penintsulako ekido bat izendatzen da horrela, era berean Afrikako abere bati ezartzen zaio izena. Aipuarekin agerian geratzen da zebra izena bi abere ezberdin izendatzeko erabiltzen zela. Bata Enzebroa eta bestea Afrikako zebrak.

  • Enzebroak Iberiar Penintsulan garai historikoak arte iraun egin zuten Europako basa astoak dira, Equus hydruntinus hain zuzen. Basa asto hauek onagroen oso antzekoak Europan eta Ekialde Ertainan bizi omen ziren 300.000 urtetan baino gehiago. Equus hydrntinus oso ugari izan ziren Mediterraneoaren inguruan Europako Pleistozenoan. Lehen uste zen Brontze Aroan (duela 4.000 urte inguru) galdu zirela. Teoria honek dauka egun funtsa gehien froga paleontologikoak kontutan hartuz. Hala ere beste hainbatentzat afroga arkeologikoek ez daukate hainbesteko indarra, zeren eta topatutako erdi aroko aztarna txikiak eta oso zatikatuak daude. Ikerlari porugaldar batzuek XVII.en mendeko ustezko enzebra baten hezurdura oso bat aurkeztu zuten duela zenbait urte. Azkenean, dena den, Equus hydrntinus bezala aurkeztutako hezurdura hau etxeko asto batena zela egiaztatu zuten.
Astoa, tarpana, onagroa eta zebra grabatu zahar batean. Lau abere hauek lotzen dute enzebroarekin modu batean edo bestean

Guzti honek agerian uzti zuen, eta ADNko zenbait afrogek azken hau baieztatu dute, equidoetan oso zaila dela askotan paleontologiaren bidez arraza ezberdinak eta espezie baten basoratutako eta etxeko aberreak bereiztea. Gainera animali hauek beraien inguru naturalera moldatzeko aldaketa morfologiko handiak garatzen dituzte belaunaldi gutxitan. Hau dela eta espezie bereko bi abere oso ezberdinak izan daitezke morfologikoki. Honez gain kontutan hartu behar da equidoak beraien artean gurutzatu daitezkela, eta kasu askotan emandako humeak antzuak badira ere (esate baterako mandoak, zaldi eta astoaren arteko gurutzaketa), beste hainbat kasuetan ateratako hibridoek humeak egiteko gai dira, eta beraz populazio basatiak garatzeko.

Esate baterako egungo Poloniako konik zaldiak bertako azken tarpanen eta etxeko zaldien arteko nahasketa bat dira. Baliteke enzebroa beraz bi edo equido gehiagoen arteko nahasketa bat izatea ere, edota sorraia zaldiak, Konik ponien kasuan bezala, enzebroen eta etxeko zaldien arteko nahasketa bat izan.

  • Enzebroak garai historikoak arte iraun egin zuten basa tarpanak dira, eta beraien azken oinordekoak sorraia zaldiak omen dira. Garai batean basazaldi hauek Iberiar Penintsula guztian barrena zabaltzen ziren. Teoria hau bigarren onartuena da gaur egun. Bereziki Portugaldar adituek mantentzen dute teoria hau. Horren adierazle Alentejoko bertako ardo baten izena "vinho zebro" dla, eta abere hauen irudia dauka bere ikurtzat[8].

Onagro, enzebro eta tarpanen ondorengoak ziren basazaldien arteko nahasketa ez da bakarrik ema iberiar enzebroen kasuan. VI.en mendean Venancio Fortunatok, Poitierseko apezpikua, oker erabili zuen "onagro" hitza Frantzaiko ipar aldean, Ardenetan ehizatzen zituzten basazaldiak izendatzeko.

Hainbat ikerlariek are gehaigo, zera esaten dute. Enzebro hitza Iberiar Penintsula guztian edozein basazaldi mota izendatzeko erabiltzen zela, zeren eta basazaldien ezaugarriak asko aldatzen ziren eskaulde batetik bestera.

  • Enzebroa egun arte zientifikoki sailkatu gabe eta ondo deskribitu gabeko iberiar ekido espezie autoktono bat izan zen.

Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espeziearen aurreneko aipamena Gratio Faliseo erromatarrak egiten du, Cinegeticón bere lanaren 514.en bertsoan. Ovidiok ere jasotzen du aipu hau[9]. Gratio Faliseok zaldi "Murcibios" aipatzen ditu. Martín Sarmiento apaizaren arabera, "Mulo Cibrio" (mando zibrio) edo Mulo Cebro (mando zebro) esan nahi du[10].

Marko Terenzio Varron erromatarrak I.en mendean, zera esaten zuen; Hispainian "equus ferus" ugari bazegoela. Equus ferusen esanahia basazaldia da. Erromatar kronistak oro har nahiko zehatzak ziren eta aldi berean ezin ahaztu garai haietan Erromatar Inperio guztian onagroak "onager" deituak latinez eta astoak "asinus" aski ezagunak zirela beraientzat. Beraz enzebroa bi abere hauetatik eta beste zaldi motatik bereizten zituzten berain kroniketan.

Erdi aroan ugari dira enzebroaren aipuak. Ehizgaia zen haragitarako eta era berean bere gorpuaren hainbat atal sendagai bezala erabiltzen zituzten. Enzebrotik ateratako larrua ere preziatua zen larrugintzan. Bere larrua "tuérdago" deitzen zuten antzinako gaztelanian. Tuerdago honen hainbat zati ailegatu zaigu bai “zebrunos” deitutako garai hartako oinetakoetan bai erdi aroko gerla ezkutuetan.

Bruneto Latino idazleak 1260.en urtean Gaztela Zaharraren zebrak aipatzen ditu, eta horrela deskribatzen ditu:

"Oreina baino handiagoak, buztaneraino mando-lerroarekin, belarri luze eta hanka motel (arraildua) eta oso korrikalari arinak"'.

Enzebroak Aragoiko Foruetan aipatzen dira "Os cebros masclos" izenarekin. Hona hemen aipua:

"Asko direnean basurdea akabatzen dutenak, zauritu zuen lehendabizikoari dagokio burua lepoarekin, eta baten batek geziz, azkonez edo lantzaz zaurituko balu basa mando bat, cebro masclo bezala ezaguna, edo orein bat edo orkatz bat, edo basahuntza, edo antzeko basa abereak, haragiaren erdiarekin larrua izan behar du, eta beste erdia basa abera haren akabera parte hartutakoei dagokie"

XIV.en mendean, Palentziako Carrión de los Condesen jaioa Sem Tob ben Ishaq ibn Ardutiel, Sem Tob de Carrión idazle eta olerkari juduak “Proverbios Morales” bere liburuan halako aipua egiten du:

" Otsotik eta enzebrotik; ¿zergatik urrunduko dugu?. On Pedro errege noblea goiz honetan ikusten dugu."

Alfontso XI.a Gaztelakoaren enkarguz egindako “Libro de la Montería” delakoan, XIV.en mendeko aurreneko erdialdean idatzita eta erresumako ehiza jarduera eta ehizalekuei buruzko deskribapen zehartza dena, zuzenki aipatzen da animali hau Murtziako Ciezan, Caravacan eta Lorcan:

“Lorcako lurretan... Villa Francako ibaia basurdentzat mendi ona da, eta enzebrentzat neguan.”

“Celda eta Caravacako lurretan... Coparesko "Las Cabeças" basurdentzat mendi ona da, eta enzebrentzat neguan...”

“Zelchiteko mendizerra basurdentzat mendi ona da neguan, eta enzebra ugarikoa aldi berean...”

"El Libro de la monteria" ehizari buruzko oso deskribapen zehatza denez, ageri geratzen da [11] garai hartarako enzebraren banaketa eremua oso murriztuta zegoela jada Iberiar penintsulan. Bakarrik Murtzian aipatzen baita eta ez , esate baterako, Gaztelan edo Galizian.

1423.en urtean, “Arte Cisoria” delako liburuan, Enrique de Villenak honako aipua egiten du enzebroaren haragiaz:

“ gauza hauetaz aparte, jakitzat eta irauteko eta beraien zaporeen plazerragatik jaten direla, beste batzuk botika bezala jaten dira; horrela gizakiaren haragia hezurren apurketentzat eta txakur haragia hortzak indartzeko, azkonar zaharraren haragia izua eta bihotzeko beldurra kentzekod, miruaren haragia hazteria kentzeko, Argi-oilarraren haragia entendimendua zorrozteko, zaldi haragia gizon prestua egiteko, lehoi haragia inguruan beldurra ezartzeko, enzebraren haragia nagia kentzeko.”

Testu deigarri honetan beraz enzebroaren haragia beste hainbat haragi exotiko edo esoterikoekin parekatzen da, botikatzat bere balio dela eta, lehoi edo giza haragia barne. Hala ere enzebroaren haragiaren balio berezi horrek zera esan nahi du; garai hartan enzebroa jada nahiko eskutarik zegoela Penintsulatik[12].

Martín de Cantosek, Albaceteko Chinchillako artzapeza, 1576.en urtean ezagutzen den espeziearen deskribapen zehatzena egin zuen. “Enzebra” Chinchillako Markeserriko lurren ehizgai ezberdinen laburbilduma batean agertzen da[13]. Testua honakoa da:

“...Lur honetan badaude orein ugari, orkatzak, basakatuak eta noizean behinka basurde eta basahuntzak. Basa espezie bat izan zen garai batean lur honetan Espainia guztian ez zegoena baizik hemen, eta enzebrak ziren horiek, asko zeudela eta hainbeste zeuden zeren laborel soroak eta ereintzak galtzen zituztela. Hauts koloreko edo arratoi ile koloreko behor modukoak dira, apur bat muzinak (abere "muzinak" ilaia beltza edota bereziki mutur aldea beltza daukatenak dira), behorrak bezala egiten dute irrintzi, eta hainbesteko korrika egiten zuten ezen ez zegoen horiek harrapatuko zituen zaldirik, eta zereal soroetatik bidaltzeko hango jabeak zain jartzen ziren zaldi eta xarlangoekin, zeren eta beste txakurrek ezin zituen horiek harrapatu, eta modu horretan bidaltzen zituzten, zeren eta ezin zituzten akabatu beraien arintasuna zela eta”.

Animaliaren azken aipua 1579.en urtekoa da, Felipe II. erregeak agindutako, "Relaciones Topográficas” delakoetan. La Rodako topografiaren zerrendan espeziaren iraungitzeaz hitz egiten da.

«Ugari ziren oreinen ehiza amaitu eta handik urte gutxira, 40 urte inguru edo, hiribildu honen ingurura enzebra ugari zegoen, eta ehizgai horrekin amaitu egin da era berean»[14].

Garai haietan Albaceteko hiria dagoen tokian urmaelen multzo handi bat zegoen, eta La Roda bertan zegoen. Enzebro haien habita beraz padurak eta lautadak ziren.

Enzebroaren etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ugari dira enzebroaren adiera ezberdinak Iberiar Penintsulako hizkuntza erromantzetan. Toponimian edota agiri zaharretan agertzen direnak: Zebra, zebro, zebra, enzebro, enzebra, enzabra, enzibia, zebrero, zevra, cebra, cebrero, cevra, zibra, zebrinho, encebrico, cebron...

Afrikako zebren eta enzebroen arteko izen nahasketa horrek, antza, iturburu historiko bat dauka. Portugaldar esploratzaileak beraien ontziz Afrikako Buena Esperanzako lur muturrera heldu zirenean, bertan Portugalen oraindik ugari ziren abereen antza handia zuten ekido batzuk topatu zituzten, zebrak, eta beraien lurraldeko abereen izen berbera ezarri zieten[15].

Enzebroa toponimian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enzebro inguruko leku izenak oso ugari dira Iberiar Penintsulako toponimian eta iparretik hegora zein ekialdetik mendebaldera hedatzen dira[16]. Oro har leku izenen ugaritasuna handiagoa da espezieak gehiago iraun zuen eskualdetan, hau da, Galizian, Portugaleko hegoaldean eta Gaztela-Mantxan. Kantauriar mendikatearen iparraldean gutxiago daude, eta baita Pirinioetan. Euskal Herrian hainbat toponimo daude baina baliteke enzebroak berezko euskal izena edukitzea eta leku izenak egun toponimian gordeta egotea baina beraien esangura ezezaguna izanik.

Valcebre-Lleida. Encebra-Alikante. El Encebrico-Paterna. Las Encebras-Pinós.

Cebrones del Rio-Leon. Cebrecos-Burgos. Rincón de Valdecebras-Zamora. Fuentecebras–Llambera. Cebreros-Avila.

Monte Cebreiro, Ibias. Arroyo de Cebreros, Gijon. Alto de Cebrandi, Piloña eta Caso artean. Vega Cebrón, Salas.[17].

Abrigo de los Encebros-Alacón.

Zibreira de Fé–Sobral de Monte Agraço. Zebral–Vieira do Minho. Zebras-Valpaços. Zebro de Cima eta Zebro de Baixo–Faro. Vale do Zebro– Salvaterra de Magos. Zebreiros–Gondomar. Zebro do Grou– Santarem. Zibreira- Fatima. Zebra– Arcos de Valdevez. Zebreira–Idanha-a-Nova. Ribeira do Zebro–Moura. Vale de Zebro– Abrantes. Zibreira–Torres Vedras. Zebreira-Castello Branco. Zebras– Beira Baixa. Vale de Zebrinho– Abrantes. Casais do Vale de Zebras–Cartaxo.

Piedrafita do Cebreiro-Lugo. Auga dos Cebros-Pontevedra. Cebreiro-Ourense. O Cebreiro-Lugo.

Las Encebras-Albacete.Volcán de la Encebra-Ciudad Real. El Acebrón-Cuenca. Las Encebras-Montalbo. Valcebro-Teruel. Las Encebras-Chinchilla de Monte-Aragón.

Pico Cebrón-Sevilla.

Cortijo de la Encebra-Jumilla.

Euskal Herriko toponimian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hainbat adituentzat Zestoako Ekainen zaldiekin batera marraztutako hainbat abere aspaldiko enzebroak dira. Argazkietan nabarmen zebra marrak Ekaingo bi aberetan

Euskal Herrian ere zenbait toponimo agertzen da "zebra" edo "zibria" izenarekin.

  • Cebron, cebror. Larraga[18].
  • Balzebreda. Biana.
  • Zibria edo Zibiria. Izaba.
  • Zibirain edo Zibriain. Txulapain.
  • Altazabro basoa, Urizaharra. Toponimoa ez dator erabat zebrarekin (zabro), baina baliteke jatorria zebroan edukitzea. Penintsula badaude toponimoak enzabro-rekin.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. http://www.sermosgaliza.gal/articulo/cultura/zebra-nome-galego-do-cebreiro-pasou-africa/20150715000221039140.html
  2. http://www.soscaballolosino.com/La%20encebra.html
  3. http://www.vera-eisenmann.com/IMG/pdf/149.Orlando-2006-MolEcol-hydruntinus.pdf
  4. LsdnJh1YC&sig=IWBEW9lGC3M4l0ndySjw3nlCUx0&hl=eu&sa=X&ved=0ahUKEwis8PHEqerKAhUKvRoKHS--AXQ4ChDoAQgdMAA#v=onepage&q=Equus stenonis&f=false
  5. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0033589403000590
  6. https://books.google.es/books?id=9IhpPLseqkQC&lpg=PA532&ots=CKt9pRe3_F&dq=equus%20hydruntinus&hl=es&pg=PR2#v=onepage&q&f=false
  7. http://malaspinablog.blogspot.com.es/2014/11/sobre-la-loca-muy-loca-historia-del.html
  8. http://www.sermosgaliza.gal/articulo/cultura/zebra-nome-galego-do-cebreiro-pasou-africa/20150715000221039140.html
  9. https://books.google.es/books?id=GhqmaNOaQ9MC&pg=PA5&lpg=PA5&dq=Gratio+Faliseo&source=bl&ots=CmSSksPrgT&sig=46soJc-RdmqldWdYX87zG6EYnaE&hl=eu&sa=X&ved=0ahUKEwigjbDLuNnKAhWHLhoKHY3eDmkQ6AEIHzAA#v=onepage&q=Gratio%20Faliseo&f=false
  10. http://medull.webs.ull.es/pedagogos/SARMIENTO/Zebra.pdf
  11. http://www.soscaballolosino.com/La%20encebra.html
  12. http://www.soscaballolosino.com/La%20encebra.html
  13. http://criptonatura.blogspot.com.es/2015/01/el-encebro-caballos-salvajes-en-espana.html
  14. http://malaspinablog.blogspot.com.es/2014/11/sobre-la-loca-muy-loca-historia-del.html
  15. http://www.sermosgaliza.gal/articulo/cultura/zebra-nome-galego-do-cebreiro-pasou-africa/20150715000221039140.html
  16. http://criptonatura.blogspot.com.es/2015/01/el-encebro-caballos-salvajes-en-espana.html
  17. http://www.lne.es/asturama/2012/11/07/el-cebro-un-enigma-zoologico/1323187.html
  18. http://www.ehu.eus/anlibano/Diccionarios/ToponimiaVasca/Ctoponimia.pdf

Kanpoko loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Commons-logo.svg
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak:
Enzebra