Izaba

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Izaba

 Nafarroa Garaia
Izabako ikuspegia.
Izabako ikuspegia.

Izabako armarria

Izen ofiziala Isaba <> Izaba
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Zangozako merindadea
Erronkariko ibarra
Alkatea Ángel Luis de Miguel Baratze
(Ezka, indep.)
Herritarra izabar
Koordenatuak 42°51′0″N 0°55′0″W / 42.85000°N 0.91667°W / 42.85000; -0.91667Koordenatuak: 42°51′0″N 0°55′0″W / 42.85000°N 0.91667°W / 42.85000; -0.91667

Navarra - Mapa municipal Isaba.svg

Eremua 147,40 km2
Garaiera 803 m
Distantzia 98 km Iruñera
Posta kodea 31417
Biztanleria 474 bizt. (2014)
Dentsitatea 3,22 bizt./km²
1. Euskaltzaindiaren onomastika datutegia

Izaba[1] Nafarroa Garaiaren ipar-ekialdeko muturrean dagoen udalerria da, Zangozako merindadekoa. Erronkariko ibarreko herririk populatuena da, 474 biztanle baitzituen 2014. urtean.

Eska-Zaraitzu Hondakin Solidoen Mankomunitatea arduratzen da zaborra biltzeaz Izaban eta eskualdeko beste hainbat herritan.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izaba Nafarroa Garaiaren ipar-ekialdeko muturrean dago, Zuberoarekiko eta Aragoiko Huesca probintziarekiko mugan, Iruñea hiriburutik 98 kilometrora. Izaban daude Nafarroa Garaiko eta Euskal Herri osoko mendirik garaienak: Lakhura (1.877 m), Txamantxoia (1.941 m) eta Hiru Erregeen Mahaia (2.426 m).

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakide ditu mendebaldean Uztarroze, hegoaldean Urzainki, ekialdean Anso (Huesca) eta iparraldean Santa Grazi (Zuberoa) eta Ereta (Biarno).

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerria sei auzotan banatuta dago: Izarjentea, Mendigatxa, Barrikata, Bormapea, Burgiberria eta Garagardoia.

Ingurune naturala eta klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriaren ikuspegia Izabako Begiratokitik.

Udalerri zabala denez eta altuera aldeak dituenez, Izabak klima ezberdinak ditu. Haranaren behealdean eta udalerriaren hegoaldean, klima azpimediterraneoa da; haranaren iparraldean, berriz, klima azpiatlantikoa da; eta udalerriaren iparraldean (gunerik menditsuenean) mendialdeko klima (Larra-Belaguan) daukate. Itsasoaren mailako altuera aldeengatik, batez besteko balioak ere aldakorrak dira kokagunearen arabera. Tenperatura 4 eta 10 gradu artekoa eta prezipitazioak 1.000 eta 2.000mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 120 eta 160 artekoak dira, eta azarotik apirilera elurra maiz egiten du.

Udak nahiko lehorrak izaten dira haranean (klima azpimediterraneoaren eragina dela eta), baina mendietan prezipitazioak ugariak dira urte osoan zehar. Urtarorik euritsuenak udaberria eta udazkena dira. Neguan, udalerriko mendietan metro eta erdiko elurra pilatzen da, (2009ko neguan, ordea, bi metro baino gehiago pilatu ziren mendi garaienetan).

Jatorrizko landaredia pinuek, pagoek eta haritzek osatzen zuten. Pinudiak, Belabartze, Maze, Txamantxoia eta Lapakitza mendietan zeuden. Pagadiak, berriz, mendi horien behealdeko gune laiotzetan, eta hariztiak, azkenik, udalerriaren hegoaldeko gune epelagoetan. Lekurik bakartuenetan nahiko ondo gorde dira baso horiek, baina artzainen eta almadiazainen mendeetako jarduerak erdira murriztu du Izabaren jatorrizko basoen azalera.

Belagua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Larra-Belagua»

Belaguako bazterra eta mendatea Zuberoarako bidean kokatuta daude, Izabako iparralderako irteeran, alde batean, Txamantxoia eta Ezkaurre mendiak, eta, bertzean, Kartxela, Lapakiza eta Lakhura dituela. Belaguara Izaban hasten den NA-1370 errepidea hartuta heltzen da.

Belaguako mendateak bertzaldean dagoen Santa Grazirekin lotzen du.

Estazio meteorologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriguneko gunerik altuenean, ur-gordailuaren ondoan, itsas mailatik 843 metro gorago, Espainiako Meteorologi Agentziak jarritako estazio meteorologikoa dago.[2]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izabako udalerrian, Erronkariko trikuharri gunerik garrantzitsuena dago, Arrako, Sakulo, Roitzu eta Belabartzeko trikuharriak. Udalerria XIX. mendearen erdialdean udalerri independente bihurtu arte, Erronkariko ibarreko herrietako bat izan zen. XIII. eta XIV. mendeetan, Izaba ibarreko herririk jendetsuena zen, baina 1427ko sute handiak, herrian zeuden 270 etxeen gehienak suntsitu zituen (baita San Zipriano eliza zaharra ere), eta suteak erre gabeko etxeak, hamarren bat baino ez ziren izan. Elizan Erronkariko artxibo nagusia gordetzen zen eta 1523an egondako beste sute batek artxiboa ere suntsitu zuen.

XVI. mendearen amaieran, zailtasun handiekin, Izabak, aurreko mendean izandako biztanleria berdintzea lortu zuen. Izabarrek urteroko petxa ordaintzen zuten, ibarreko bizilagun guztiek bezala, eta 1412an Nafarroako erregeak izabarrak kapare izendatu zituenean, Bardeetako lurren eta Erlantz eta Arra mendien erabileraren gaineko eskubidea lortu zuten. Mugatik gertu egonik, salgaiek ordaindu beharreko zergen kontrolerako tokia zegoen Izaban eta baita Erdi Aroan eraikitako gaztelua. Gazteluari buruzko idatzizko lehen dokumentua 1265. urtekoa da.

Hiru behien zerga, 1960ko hamarkadan

1375etik aurrera, Izabako alkatea, Gardeko, Uztarrozeko eta Urzainkiko alkateekin batera, hiru behien zerga ordaintzeaz arduratu zen. XVIII. mendearen amaieran, Eska ibaiaren urak erabiltzen zituen irina ekoizteko errota, ospitalea eta bola zituen herriak. Izabako alkatea erregeordeak izendatzen zuen, herritarren proposamena jarraituz, eta alkatea laguntzen zuten erregidoreak herritarrek zuzenean izendatzen zituzten.

XVIII. mende hasierako Independentzia gerran, bolbora eta armagintza lantegia eraiki zuten herrian, eta 1813an frantsesek Iberiar penintsulatik ihes egitean herritik igarotzean, lantegiari su eman, eta herri guztiko etxe gehienak suntsitu ziren. Ondorengo hamarkadetan herria berreraiki eta 1847an gerra aurreko tamaina berreskuratu zuen berriz ere, 178 etxe. XIX. mendearen erdialdean, udalerri independente bihurtzean, Izabak, 2.000 errealeko zuzkidura zuen eskola, bola, irina ekoizteko bi errota, orraziak eta oihalak ekoizten zituzten bi lantegi, eta beste hainbat tailer txiki zeuzkan. Elizako abadea eta sei onuradunak herritarren artean izendatzen ziren.

1920ko hamarkadan, Izaban hiltegi modernoa, garbileku estalia, Guardia Zibilaren kuartela eta teileria zeuden.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen sektorea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historikoki lehen sektorea izan zen udalerriko jarduera ekonomiko nagusia, baina gaur egun zerbitzu eta turismoak nekazaritza ordezkatu dute. Izaban, hainbat ostatu eta hotel daude, negu garaiko eski denboraldian ehunka eskiatzaileek erabiltzen dituztenak. Hotel horietako bat Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuarena zen, baina 1989ko abuztuan lehiaketa publikoa antolatu eta enpresa pribatu batek hartu zuen hotelaren kudeaketa.

Lehen sektorea basogintza eta abeltzaintzan oinarritzen da, eta nekazaritza beti izan da bigarren mailako jarduera. 1891n 808 hektarea baino ez ziren lantzen Izaban, eta kopuru hori ia erabat desagertu da XX. mendearen amaieran lantzen diren lurrak 100 hektareara murriztu dira. Landatzen diren laboreen artean, patata eta zerealak daude. Abeltzaintzaren garrantzia urteak igaro ahala gutxitu den arren, oraindik ere milaka abelburu daude Izaban, 1891ean 11.722 ardi zeuden, 1950ean 13.621, eta 1980an 3.911 ardi.

Herrigunearen inguruko basoetako zuhaitz gehienak pinu basatiak dira (baso azaleraren %74), horrez gain, pagoak basoen azaleraren %20 hartzen dute. Urtean 4.000 metro kubiko egur ateratzen dira Izabako basoetatik, ia dena pinuetatik ateratako egurra.

Industria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak industrialdeak sustatzeko sortutako Nasuinsa elkartearen ekimenez, industrialde txiki bat eraiki zen Izabako herrigunetik gertu XX. mendearen amaieran. Eraikuntza lanak 1999an hasi eta urtebete geroago urbanizatzea amaitzean, enpresen pabilioiak eraikitzen hasi ziren (2000an). Industrialdea herriko enpresentzat eta tailer txikientzat eraiki zen eta Otsagabiko errepidearen ondoan dago.

Azalera guztira: 3.738 m2

Lursailen azalera: 1.675 m2

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bilakaera demografikoa
1897 1900 1930 1940 1950 1960 1970 1975 1981 1991 1999
982 992 925 795 914 806 664 642 558 551 533

Izaba Erronkariko ibarreko herririk jendetsuena da, eta 2008ko erroldaren arabera 487 pertsona bizi ziren herrian. XX. mendearen hasieran hasitako biztanleri galerak jarraipena izan du XXI. mendearen hasieran, eta pixkanaka herritarren batez besteko adina hazten ari da, 65 urtetik gorako izabarrak biztanleriaren herena baino gehiago ziren azken erroldan.

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 22 etorkin bizi ziren herrian, biztanleen % 4,55 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

2010ean Izabak Vaugn (New Mexico) herri txikiarekin senidetzeko prozesua abiatu zuen. Izan ere, XX. mendeko hasieran 100 bat izabarrek inguru haietara emigratu zuen, artzain ibiltzeko nagusiki, eta hainbat herri hartan gelditu ziren. Gaur egun ere izabar haien ondorengoak han bizi dira.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izabako udaletxea.

1995etik Izabako aiza-bulgua edo udaleko burua Ángel Luis de Miguel Baratze da. 2007an de Miguel burua zen Ezka (Agrupación Electoral Ezka) hautesle elkarteak Udaleko zazpi zinegotzietatik lau lortu zituen taldeak, eta hortaz gehiengo osoa udalean. Baliogabeko botoak 5 izan ziren (emandako guztien %1,42) eta 20 boto zuri izan ziren (botoen %5,78). Abstentzioa %15,67koa izan zen.

Izabako Udala 2007
Alderdia Botoak Zinegotziak
Agrupación Electoral Ezka 197 4
Larra Taldea 129 3

2011n Ezka izan zen aurkeztutako zerrenda bakarra. 179 boto eta 7 zinegotziak erdietsi zituen. De Miguelek segitu zuen alkate karguan.

Aiza-Bulgua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izabako pilotalekua.

Udaletxea XIX. mendearen bigarren erdian altxatu zen eta hiru zatiz osatuta dago. Lehen zatia, mugarrien gainean eutsitako eta harlankaitzez egindako arkudun atari batek osatzen du, eta gainontzeko bi zatiak margozturik daude. Udala alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Izabako udaleko idazkaria Uztarrozeko idazkari ere bada.

  • HELBIDEA: Izarjentea auzoa, 1

Alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1979tik herriko alkateak hautesle elkarte independenteetako kideak izan dira:

2011 Ángel Luis de Miguel
2007 Ángel Luis de Miguel
2003 Ángel Luis de Miguel
1999 Ángel Luis de Miguel
1995 Ángel Luis de Miguel
1991 Domingo Ros
1987 Gabriel Zalgizuri
1983 Carlos Anaut
1979 Miguel Ignacio Garcés
1975 Orestes Tapia

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Katalin-Garde etxeko Antonia Anaut eta Esandi etxeko Ubaldo Uhalde izabarrak, erronkarieraren azken bi hiztunak.

Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Izaba eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta hizkuntza ofizialak euskara eta gaztelania dira. 2001eko erroldan, herritarren % 14,54 ziren euskaldunak.

Izaban udalerrian erronkarieraz jaiotzez hitz egiten zuen azken hiztuna 1976. urtean zendutako Katalin-Garde etxeko Antonia Anaut izan zen.

Oroipenaren etxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Izabako oroipenaren etxea»

Erronkari eta Baretoseko ibarrek (Bearno) "Pax Avant" izeneko egitasmoa abian ipini dute, Piriniotako alde bietako elkarlana sustatzeko. Ekimen horren barruan Izabako oroipenaren etxea ireki zuten 2008an herrian: ibaxaren historia, ohiturak eta berezko euskalkia —erronkariera— azaltzen dituen museoa.

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

GR 11 ibilbidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioetako hegoaldeko isurialdea aldenik zeharkatzen duen GR 11 ibilbidea udalerri honetatik igarotzen da.

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izabako herriko jaiak Done Jakueren omenez ospatzen dira uztailaren 24tik uztailaren 28ra bitartean.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Zipriano elizaren albo baten ikuspegia.

Idoiako santutegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Idoiako baseliza edo santutegia herrigunetik 900 metrora dago mendebalderantz, herriko hegoaldeko sargunetik abiatuta harrizko bide eder batetik joanez. Barrualdean XVIII. mendeko erretaula barrokoa dago, erdialdean Idoiako Andre Mariaren irudi gotikoa daukalarik, XIII. mendekoa.

Baselizaren ondoan etnografia museo txiki baina interesgarria dago.

San Zipriano eliza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elizaren eraikitze data zehatza ez dakigu zein den, baina badakigu XIV. mendean bazela izen bereko baseliza txiki bat gaur egungo San Zipriano eliza dagoen kokagune berean. Gaur egungo eliza altuera handiko nabe bakar batez eta pentagono itxurako aurrealde zabal batez osatua dago. XVI. mendearen hasieran eraiki zen, eta nerbio zuzen eta izar gangez estalia dago. Antzinako eliza 1427ko sute baten ondorioz suntsitu zen eta gaur egun eliza zahar horren aztarna zaharrak daude.

Kanpoaldean kanpandorrea eta horma sendoak nabarmentzen dira, eta eliza barruan, egile ezezaguna duen erretaula nagusia. Erretaularen polikromia 1583. eta 1587. urteen artean egin zuten Becerril Campos eta Simon Perez Cisneros margolariek. Erretaula nagusiaz gain, elizaren barruan tamaina txikiagoko San Frantzisko Xabierren erretaula barrokoa eta San Joseren erretaula errokokoa ikus daitezke.

Irudiei dagokienez, elizaren barruko harlanduan landa irudi barrokoak daude, XVII. mendean egindakoak. Gaspar Leonek 1553an egindako zilarrezko gurutzea eta XVI. mendeko kalizak elizaren barneko bestelako osagaiak dira. Elizan dagoen organoa, estilo barrokoan eraiki zuten, eta XX. mendearen amaieran berriztu zuten.

Arrakoko Andre Mariaren baseliza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arrakoko Andre Mariaren baselizak laukizuzen itxurako oinarria dauka eta ertzezko gangez estalita dago. Eraikuntzaren barruan, baselizari izena ematen dion ama birjinaren irudia gordetzen da. Irudia XV. mendean egin zuten estilo gotikoan.

Izabar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Izaba