Alfabetatze Euskalduntze Koordinakundea

Wikipedia, Entziklopedia askea
AEK» orritik birbideratua)
Jump to navigation Jump to search

Alfabetatze Euskalduntze Koordinakundea (AEK) helduei euskara irakasten diharduen herri erakunde bat da. Gaur egun helduen euskarazko euskalduntze eta alfabetatzean aritzen den elkarterik zaharrenetakoa dugu eta, administrazio-banaketak gaindituz, Euskal Herri osoan lan egiten duen bakarra[1]. Ehun euskaltegi eta gau-eskola baino gehiago ditu, eta 600 bat irakasle.

Legearen ikuspuntutik, iparraldeko AEK eta hegoaldeko AEK erakunde ezberdinak dira, halabeharrez. Elkarlanean ari diren arren, administrazio banaketak eta tokian tokiko egitura ez zentralizatuak hobesteak horretara darama AEK. Jabetzaren ikuspuntutik, hegoaldeko AEKk kooperatiba moduan antolatzen du bere burua 2012tik[2], iparraldeko AEKk elkarte gisan dirauen bitartean.

AEK 70. hamarkadan sortu zen, garaian euskarak zuen egoera soziolinguistiko larriari erantzuteko tresna izateko asmoz. Hastapenetik AEK-ren helburua euskararen beherakada handia geldiaraztea eta berriz ere Euskal Herriko biztanleen komunikazio hizkuntza bilaka araztea izan da. Jakes Bortairu Iparraldeko koordinatzaile ohiaren hitzetan, euskara ikasi ahal izatea berezko eskubidetzat jotzen du AEK-k eta botere publikoen betebeharra helduen euskara irakaskuntza babestea eta sustatzea da[3].

« AEK Euskal Herri osoan aritzen da. Xede du Euskal Herriko biztanle guztiek euskara ezagutzea, eta herritarrek egunerokoan euskara normaltasunez erabiltzea. Horretarako, euskararen normalizaziorako eremu guztietan aritzen da: ezagutzan, erabileran eta sustapenean. »
https://www.aek.eus/eu/zerdaaek

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Durangoko Abarrak euskaltegia.

Sorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehenengo alfabetatze-taldeak 1966an sortu ziren[3], Euskaltzaindiaren babes eta itzalpean eta tartean Rikardo Arregi (kazetaria) zegoelarik. Euskal Herri osora hedatzen ziren neurrian, alfabetatze-arloa jorratzeaz gain —hau da, euskaldunak direnei beren hizkuntzan idazten eta irakurtzen irakasteaz gain—, euskararik ez zekiten euskal herritar multzo handiari euskara irakastearen beharra agerian geratu zen. Denbora igaro ahala horixe bilakatuko zen AEKren zeregin funtsezkoena. Halaxe sortu ziren gau-eskola izenekoak.

70eko hamarkadan zehar, militante euskaltzaleak euskara irakasteko taldeak antolatzen aritu ziren. Haietariko talde asko gau-eskola gisa antolatu ziren. 1974-75 ikasturtean, Gipuzkoako gau-eskolen elkartea sortu zen, eta 1976an Bizkaiko ikasguek koordinatzea erabaki zuten. Koordinakunde honek lehen aldiz AEK izena hartu zuen[4]. Nafarroa Garaira eta Iparraldera ere hedatu zen mugimendua koordinatzeko beharra sumatuko zen poliki-poliki. Eta hala, azkenean Hegoalde osoko ikasguak izan ziren koordinatzeko erabakia hartuko zutenak. 1979ko azaroan lehen Mintegia egin zuen, eta 1980an ofizialki Iparraldeko AEK sortu zen.

Lehen garai haietan egindako lanagatik, nabarmentzekoak dira Julen Kaltzada eta Juan Jose Zearreta bizkaitarrak.

Aipatzekoa da 70eko hamarkada hartan sortu ziren gau-eskola guztiek ez zutela AEKren barnean sartzeko hautua egin, eta haietariko batzuk oraindik existitzen diren elkarteak direla, Angeluko Ikasleak adibidez.

1980ko hamarkada[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1982ko maiatzean zehar egin zen 2. Korrika.

Garai hartako egoera politikoak eta euskararen egoera soziolinguistikoak AEK-ren jarduna baldintzatu zuten. Erronka handienetariko bat euskararen irakaskuntzarako material egokia sortzea izan zen. Helburua ahal bezain bat euskal hiztun ahal bezain denbora gutxian sortzea izanki, metodo komunikatiboaren aldeko hautua egin zen hastapenetik. Eskualde eta gau-eskola bakoitzeko didaktika taldeek pedagogia berritzaileak baliatzen zituzten materialak sortzeari eta irakasleak formatzeari ekin zioten. Horren adierazgarri dira, besteak beste, talde dinamika eta metodo komunikatiboa oinarritzat hartzen zuten estrategiak garatzeko sortu ziren hainbat joko bilduma[5] eta eskuliburu[6].

1980ko hamarkadan Eusko Jaurlaritzak zentro eta irakasleen homologazio baldintzak ezarri zizkion AEKri EAEn[1]. Eztabada ugariren ondoren, eusko jaurlaritzak HABE (Helduen Alfabetatze eta Berreuskalduntze Erakundea) sortu zuen 1983an. Ordutik aurrera diru publikoa murriztu zitzaion AEKri. Horri loturik 1985ean Gasteizko AEKko zenbait irakaslek gose greba bat ere egin zuten, lansaria jaso gabe hainbat hilabete zeramatzatela salatzeko.

AEK-k jasaten zuen prekaritate ekonomikoari aurre egiteko moldeak topatzea erronka handia zen. “Bai euskarari” eta “Kilometroak” egitasmoen arrakastak antzeko proiektu bat egiteko ideia piztu zuen, aldi berean euskararen aldeko aldarri eta finantzamendu iturri izango zen ekitaldi bat antolatzekoa[3]: horrela sortu zen KORRIKA.

Babes eta diru-laguntza instituzionalik ez ukateak AEK-ren jarduna arrunt baldintzatu zuen[7]. Horrek tentsioak sortu zituen erakundearen barnean eta 1989an, hainbat ezadostasun zirela medio, Hegoaldeko kideen zati bat AEK-tik atera zen eta IKA erakundea sortu zuen.

1988ko udaberrian Euskal Herri osoko elkarte eta herri mugimenduek, AEK barne, BATEGINIK kanpaina abiatu zuten, besteak beste euskararen eremu linguistiko osoan euskararen ofizialtasuna eskatzeko. Urte bat berantago, Iparraldean DEIADAR kanpaina sortu zuten AEKk, Seaskak eta Pizkundeak, eta mobilizazio honek gerora euskararen irakaskuntzan nolabaiteko arnasa ekarriko zuen Euskal Kultur Erakundearen sorkuntzan eragina ukan zuen[3].

1990ko hamarkada[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldean, 1989ko DEIADAR kanpainak Seaska eta Iparraldeko botere publikoen artean hitzarmen bat adostea lortu bazuen ere, frantses instituzioek AEKri ez zioten egiten zuen lanagatik aitortzarik egin, ez eta finantzamendu hitzarmenik onartu ere. Iparraldeko AEKk 200.000 libera baino gehiagoko defizit batekin hasi zuen 1989/1990 ikasturtea, eta horri aurre egiteko, hainbat mobilizazio antolatu ziren 1990an zehar, besteak beste Donibane Lohitzunen kilometro beteko banderola bat zabalduz[3].

1993an Eusko Jaurlaritzak diru laguntzak kendu zizkion AEKri, AEKk homologazioa baztertu izana eta Jaurlaritzaren aurrekontu falta argudiatuz[8][4]. 1995ean itzuli zitzaizkion diru laguntzak, Jaurlaritzak AEKko irakasleen esperientziak zuen pisua aitortu eta homologazioan kontuan hartu zuenean[1].

1996an, Iparraldeko AEK Mitterranden gobernu sozialistak antolatutako “Pays Basque 2010” batzordearen hausnarketara gonbidatua izan zen. 1994an sortua izan zen garapen batzorde honek hainbat hautetsi eta herri eragile biltzen zituen, eta Euskal Herriko Antolamendu Eskema (“Schéma d’Aménagement du Pays Basque”) bat eratzea zuen xede. AEKk egindako emendakinek Euskararen Erakunde Publikoaren sorrera eta hizkuntza arloko proiektuak diruztatzeko Iparraldeko botere publikoen eta Eusko Jaurlaritzaren arteko hitzarmenak ahalbidetu zituen 2000. hamarkada hastapenean[3].

1990ko hamarkadaren hondarrean AEK Espainiako Justiziak jazarri zuen, Baltasar Garzon epailearen aginduz, ETArekin lotura zuelakoan[9][10]. Ez zen lehen aldia AEKren kontra jotzen zutena, baina orduko hartan dena da ETA doktrinapean erakunde osoari egin zioten eraso. Prozesua 18/98+ auzian barneratu zen, baina azkenean ezerezean geratu zen.

Maila apalagoko jazarpenak ere pairatu behar izan zituen AEKk. 1998an, La Poste frantses posta zerbitzuak zera jakinarazi zion Iparraldeko AEKri: aurrerantzean AEKk ezingo zuela gutun kopuru handietarako eskaintzen zuten tarifa murriztuaz baliatu, eskutitzetako helbideak euskaraz idazten zituelako. AEKk bazterkeria hori salatzeko auzitara eraman zuen posta zerbitzua, eta Baionako eta Paueko auzitegiek arrazoia ukatu ondoren, ONUko epaitegira, Genovara, jo behar izan zuten[3].

Euskaltegien zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Abanto: Abantoko AEK euskaltegia.
  • Agoitz: Agoitzeko AEK euskaltegia.
  • Agurain: Lautadako AEK euskaltegia.
  • Algorta: Lauaxeta AEK euskaltegia.
  • Altsasu, Irurtzun, Lakuntza, Olatzagutia, Etxarri, Ziordia: Itsasi AEK euskaltegia.
  • Amikuze: Amikuzeko AEK gau eskola.
  • Amurrio: Amurrioko AEK euskaltegia.
  • Andoain: Andoaingo AEK euskaltegia.
  • Arbona: Arbonako AEK gau eskola.
  • Arrasate: Erdu AEK euskaltegia.
  • Arrigorriaga: Arrigorriagako AEK euskaltegia.
  • Astigarraga: Astigarragako AEK euskaltegia.
  • Azkaine: Azkaine-Senpereko AEK gau eskola.
  • Azpeitia: Mikelats AEK euskaltegia.
  • Baiona: Baionako Ereintza AEK euskaltegia.
  • Barakaldo: Barakaldoko AEK euskaltegia.
  • Basauri: Bolintxu AEK euskaltegia.
  • Beasain: Beasaingo Goiztiri AEK euskaltegia.
  • Bergara: Akulu AEK euskaltegia.
  • Berriozar: Auzalor AEK euskaltegia.
  • Bilbo
    • Indautxuko AEK euskaltegia
    • Larrako AEK euskaltegia.
    • Lizardi AEK euskaltegia.
    • Matxintxu AEK euskaltegia.
    • Santutxu euskal eskola AEK.
    • Urtats AEK euskaltegia.
    • Zorrotzako AEK euskaltegia.
  • Burlata: Zaldualde AEK euskaltegia.
  • Derio: Txepetxa AEK euskaltegia
  • Donapaleu: Donapaleuko AEK gau eskola.
  • Donibane Lohizune: Donibaneko AEK gau eskola.
  • Donibane Garazi: Garazi - Baigorriko AEK gau eskola.
  • Donostia
    • Amara Osinaga AEK euskaltegia
    • Amara Berri AEK euskaltegia
    • Antiguako AEK euskaltegia
    • Azpil AEK euskaltegia
    • Gotzon Aleman AEK euskaltegia
    • Irrintzi AEK euskaltegia
  • Durango: Abarrak AEK euskaltegia.
  • Eibar: Eibarko AEK euskaltegia.
  • Elgoibar: Elgoibarko AEK euskaltegia.
  • Elizondo: Suinki AEK.
  • Elorrio: Abizari AEK euskaltegia.
  • Ermua: Kaltxango AEK euskaltegia.
  • Erronkari: Erronkariko AEK euskaltegia.
  • Galdakao: Barandiaran AEK euskaltegia.
  • Gares: Errobi AEK euskaltegia.
  • Garralda: Aezkoako AEK euskaltegia.
  • Gasteiz
    • Aixkiria AEK euskaltegia
    • Zadorra AEK euskaltegia
    • Arana AEK euskaltegia
  • Gernika: Gernikako AEK euskaltegia.
  • Gorliz: Gorlizko Jentilbaso euskaltegia.
  • Hazparne: Hazparneko AEK gau eskola.
  • Hendaia: Hendaiako AEK gau eskola.
  • Hernani: Hernaniko AEK euskaltegia.
  • Hiriburu: Hiriburuko AEK gau eskola.
  • Igorre: Kubulu AEK euskaltegia
  • Irun: Irungo AEK euskaltegia
  • Iruñea
    • (Donibane) Irrintzi AEK euskaltegia
    • (Alde Zaharra) Iruñezar AEK euskaltegia
    • Xalbador AEK euskaltegia
    • Arrosadiako AEK euskaltegia
    • Txantreako AEK euskaltegia
  • Itsasu: Itsasu-Kanboko AEK gau eskola.
  • Lasarte: Muntteri AEK euskaltegia.
  • Laudio: Laudioko AEK euskaltegia.
  • Lehuntze: Lehuntzeko AEK gau eskola.
  • Leioa: Lamia AEK euskaltegia.
  • Lekeitio: Lekeitio AEK euskaltegia.
  • Lekunberri: Larraun AEK euskaltegia.
  • Lezo: Oroitzone AEK euskaltegia.
  • Lizarra: Beñat Etxepare AEK euskaltegia.
  • Maule: Xiberuko AEK gau eskola.
  • Miarritze: Miarritzeko AEK gau eskola.
  • Mugerre: Mugerreko AEK gau eskola.
  • Mungia: Kinttopeko AEK euskaltegia.
  • Muskiz: Muskizko AEK euskaltegia.
  • Oiartzun: Intxixu AEK euskaltegia.
  • Ondarroa: Tramana eta Brix AEK euskaltegia.
  • Ordizia: Ordiziako Goiztiri AEK euskaltegia.
  • Orereta: Xenpelar AEK euskaltegia.
  • Ortuella: Urtuellako AEK euskaltegia.
  • Otsagabia: Otsagiko AEK euskaltegia.
  • Pasai Antxo: Txirrita AEK euskaltegia.
  • Plentzia: Jentilbaso AEK euskaltegia.
  • Portugalete: Portugaleteko Xaribari AEK euskaltegia.
  • San Adrian: San Adrian AEK euskaltegia.
  • San Miguel: Txalaparta AEK euskaltegia.
  • Santurtzi: Santurtziko Xaribari AEK euskaltegia.
  • Sestao: Sestaoko AEK euskaltegia.
  • Sopela: Nikola AEK euskaltegia.
  • Soraluze: Soraluzeko AEK euskaltegia.
  • Tafalla-Faltzes: Tafallako AEK euskaltegia.
  • Trapagaran: Solas AEK euskaltegia.
  • Tutera: Arrigarai AEK euskaltegia.
  • Usurbil: Etumeta AEK euskaltegia.
  • Uztaritze: Uztaritzeko AEK gau eskola.
  • Zalla: Zallako AEK euskaltegia.
  • Zangoza: Zangozako AEK euskaltegia.
  • Zarautz: Zarauzko AEK euskaltegia.
  • Zizur Nagusia: Ipurtargi gau eskola.
  • Zornotza: Zornotzako AEK euskaltegia.
  • Zumaia: Txomin Agirre AEK euskaltegia.

AEKri loturiko ekimenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Korrika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2009ko Korrikaren amaiera ekitaldia, Gasteizen.
Sakontzeko, irakurri: «Korrika»

1980tik Korrika izeneko errelebo-lasterketa aldarrikatzailea antolatzen du, herriz herri ibilbide luzea egiten Euskal Herrian zehar euskara sustatzeko helburuarekin. Eskuz esku pasatzen den lekuko batek irudikatzen du euskara guztion artean aurrera eraman beharra. Hasieran urte eta erdiro egiten bazen ere, gaur egun bi urtez behin antolatzen da Korrika.

Korrika antolatzen den aldiro, euskal musikari ezagun bati eskatzen zaio edizio horretarako abestia osatzeko. Beste askoren artean, Fermin Muguruza, Kepa Junkera, Oskorri, Afrika Bibang eta Sorotan Beleren eskutik sorturiko abestiak entzun izan dira.

Korrika kulturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Korrikaren aurreko hilabeteetan ekitaldiak burutzen dira herrietako euskaltegiek bultzaturik. Mota askotako eduki kulturala izaten dute.

AEK eguna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

AEK Eguna AEK-ko ikasle, irakasle, laguntzaile zein AEKren helburuekin bat egiten duten guztien eguna da, eta urtean behin ospatu izan da 1988an lehenengo aldiz Hernanin antolatu zenetik.

AEK Eguna honako leku hauetan antolatu izan da:

  • 1988: Hernani
  • 1989: Ondarroa
  • 1990: Atarrabia
  • 1991: Agurain
  • 1992: Lezo
  • 1993: Arrigorriaga
  • 1994: Tafalla
  • 1995: Zumaia
  • 1996: Donapaleu
  • 1997: Portugalete
  • 1998: Legutio
  • 1999: Sara
  • 2000: Lizarra
  • 2001: Zestoa
  • 2002: Santutxu
  • 2003: Abetxuko
  • 2006: Larrabetzu

Aizu![aldatu | aldatu iturburu kodea]

AEKk Aizu! aldizkaria plazaratzen du 1981az geroztik. Deustuko Unibertsitateko talde txiki batek sortu eta plazaratzen zuen, euskara-ikasleei ikas prozesuan laguntzeko asmoz. Hasieran ez zuen AEKrekin lotura zuzenik, baina aldizkaria plazaratzearen lan astuna ikusirik, koordinakundera jo zuten Aizu! aldizkarian ari zirenek, proiektua jarrai zezala eskatuz[11].

Gaur egun 11.000 ale baino gehiago argitaratzen ditu zenbaki bakoitzetik, eta hilean behin plazaratzen da (abuztuan eta urrian izan ezik). Oinarrizko euskaraz idatzitako aldizkaria da, euskara ikasten ari den edota euskaraz irakurtzeko ohiturarik ez duen irakurlego bati zuzendua[12].

Batez ere gizarte- eta kultura-gaiak jorratzen ditu, erreportaje, elkarrizketa eta albiste laburren bidez. Euskal gramatikaren inguruko zalantzak argitzeko atal bat ere badu. Tarteka ikasleek idatziriko artikuluak ere agertzen dira.

Irungo AEKko beteranoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Korrikaren 14. ediziorako Irungo euskaltegian euskara ikasi zuten musikarien kantuak bildu zituzten disko batean[13]. Kuraia, Skunk, Kortatu, Baldin Bada eta beste talde askok hartu zuten parte[14]. Diskoa 18 kantuz osatua da, eta Julen Lekuona irakaslearen hitz batzuek ematen diote sarrera.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c (Gaztelaniaz) «Alfabetatze Euskalduntze Koordinakundea. AEK», Auñamendi Entziklopedia, . Noiz kontsultatua: 2019-11-22.
  2. «AEK, Euskal Herrian euskara normaltasunez erabiltzea», forokoop, . Noiz kontsultatua: 2019-11-10.
  3. a b c d e f g Le mouvement culturel basque 1951-2001: Filières bilingues, Seaska, AEK ELKAR ISBN 2-913156-67-3.
  4. a b (Gaztelaniaz) «ALFABETATZE EUSKALDUNTZE KOORDINAKUNDEA», Auñamendi Entziklopedia, . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  5. Joko Bilduma: euskararen irakaskuntzarako jokoak AEK ISBN 84-404-3459-6.
  6. Berezibar, Iñaki (1992) Talde dinamika eta hizkuntz ikaskuntza. Teoria, aholku praktikoak, 175 joko eta teknika AEK ISBN 84-87800-09-2.
  7. Euskal Herria Korrika: 17 urte 10 pausotan AEK eta Euskaldunon Egunkaria ISBN 84-87800-42-4.
  8. «Osa: "Joseba Arregi euskalgintzak daukan oztopo nagusienetakoa da".», Euskaldunon Egunkaria, 1993-09-13, . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  9. (Gaztelaniaz) Yoldi, José (1999), «Garzón afirma en un auto que la coordinadora de euskera AEK está vinculada a ETA», El Pais, . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  10. (Gaztelaniaz) [https://www.elmundo.es/elmundo/2000/11/22/espana/974901142.html «Garzón acusa a cuatro miembros de la coordinadora AEK de pertenecer a ETA»], el mundo, 2000-11-23, . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  11. «Historia», aizu.eus, . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  12. Zer da aizu!, . Noiz kontsultatua: 2019-11-04.
  13. (Gaztelaniaz) «La cantante Afrika Bibang ha compuesto la canción de la Korrika 14, que lleva por título 'Ni ere bai!'», Euskalkultura.eus, 2004-1-30, . Noiz kontsultatua: 201-11-09.
  14. Iturria, Mikel, «Irungo AEKko beteranoak», Eibar.org, . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]