Garralda

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Garralda
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Garralda 03.jpg
Herriko eliza eta inguruko etxeen ikuspegia.

Garraldako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Zangozako merindadea
Eskualdea Aezkoa
Izen ofiziala Escudo de Aezkoa.svg Garralda
Alkatea Alejandro Beltzuntze Lerindegi (Indep.)
Posta kodea 31692
INE kodea 31115
Herritarra garraldar
Kokapena
Koordenatuak 42° 56′ 53″ N, 1° 17′ 11″ W / 42.948055555556°N,1.2863888888889°W / 42.948055555556; -1.2863888888889Koordenatuak: 42° 56′ 53″ N, 1° 17′ 11″ W / 42.948055555556°N,1.2863888888889°W / 42.948055555556; -1.2863888888889
Garralda hemen kokatua: Nafarroa Garaia
Garralda
Garralda
Garralda (Nafarroa Garaia)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 21,2 km2
Garaiera 843 metro
Distantzia 50 km Iruñera
Demografia
Biztanleria 186 biztanle
% 51,89 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 48,11
Dentsitatea 8,77 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Red Arrow Down.svg -% 6,97
Zahartze tasa[1] % 21,33
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 30,3
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 77,78 (2011)
Genero desoreka[1] % 0 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 5,6 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 30,05 (2010)
Euskararen erabilera % 5,8 (2011)
Datu gehigarriak


Garralda[2] Nafarroako ipar-ekialdean dagoen udalerria da, Aezkoa Ibarreko herririk mendebaldekoena eta bigarren populatuena. 186 biztanle zituen 2014. urteko erroldaren arabera.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garralda Zangozako merindadeko udalerria da. NA-140 errepideak udalerria hegoaldetik zeharkatzen du Auritz eta Aribe bitartean. Garraldako kalerik garrantzitsuenak Iberreka kalea, Antonio Arostegi kalea, eta Eskortealdeko kalea dira. Urrobi eta Irati ibaien isurialdeak lotzen dituen korridorean kokatzen da.

Garraldak Orbaizetarekin egiten du muga iparraldean, Aria eta Ariberekin ekialdean, Auritzekin mendebaldean, eta Artzibar eta Orotz-Betelurekin hegoaldean.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriak klima atlantikoa du, hotza eta euritsua. Herriko gunerik altuenetan elurrak hilabete asko irauten du. Urteko batez besteko balioak aldakorrak dira kokalekua eta altueraren arabera, baina batez beste honako hauek dira: prezipitazioak 1.600-2.000mm eta tenperatura 7 eta 9 gradu bitartekoa. Urteroko egun euritsuak 130 inguru izaten dira.

Garraldako berezko landaredia pagadiek (basoen %61,5) eta hariztiek (basoen %29,5) osatzen dute. Pagadiak Artziko mendilerroaren iparraldean daude, eta hariztiak Garraldaren hegoaldean eta hego-ekialdean. Birlandatutako pinuen azalera nahiko txikia da, zuhaitz azalera guztiaren %2,4 baino ez.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriak itxura aldatu du XIX. mendeko gerretan izandako suteen ondorioz: 1795, 1834, 1835, baina batez ere 1898. urteko sutearen ondorioz, orduan herri osoa kiskali baitzen.

Eskualdeko herri tipikoa zen, gaineko aldean eliza gotikoa zuena, eta, diotenez, Otsagabira heldu bitartean aurkitu ahal zen "hoberena". Zenbait etxe berreraiki egin ziren, eta haien artean leku gehiago utzi zen; horregatik, ibarreko beste herriek baino itxura zabalagoa erakusten du.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garraldako biztanleria
Datu-iturria: www.ine.es

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko zortzi etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %3,98 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007an ez zen udal hauteskunderik izan Garraldan, ez zelako inongo talderik aurkeztu[3].

2011n egoera errepikatu egin zen; Alejandro Beltzuntze Lerindegik jarduneko alkate lanean segitu zuen[4].

Alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2003-2007 Alejandro Beltzuntze Lerindegi Indep.
2007-2011 Alejandro Beltzuntze Lerindegi Jardunean
2011- Alejandro Beltzuntze Lerindegi Jardunean

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea eraikin moderno eta askea da. Mendi baten maldan eraikia dago eta bi solairuko harrizko egitura du. Bost arkuz osatutako atari zabala dauka eta lehen solairuan balkoi handi bat. Balkoiaren gainean harriz eginiko udal armarria dago. Hirugarren solairuan ganbara dago, bertan leiho txikiak eta erlojua daude.

  • HELBIDEA: Petra Machin kalea z/g

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Autobuses Artieda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Autobuses Artieda autobus konpainiak Garralda Iruñearekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

Condaren lineak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Conda autobus konpainiaren Orbaizeta eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Lineak honako ibilbidea egiten du:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Euskararen Foru Legea»

Garralda Aezkoako lau herri euskaldunenen artean dugu, Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Garralda gune euskaldunean dago. 2001ean egindako inkestaren arabera, herriko euskal hiztunak %30 inguru ziren.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Herriko festak irailaren lehenengo asteburuan ospatzen dira.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Herriaren ondoan Arrigorri haitza dago, behatoki eder bat duena (Ariztokia/Arrigorri). Bertan izan ziren burdin meategien ustiapenagatik izan dezake izen hori. Bertatik, Beteluko hariztia, Aribe, Aezkoako Ibarraren zati zabala, Pirinioetako tontorrak eta Irati ibaiaren Ibarra (iparretik hegoaldera) ikusten dira. Hegaztiak, sai-arreak bereziki, begiztatzeko leku ederra da.
  • S. Juan Evangelista eliza: Neogotiko landatar estilokoa, 1912-14 urteen bitartean egin zen. 1898an herria erre ondoren, eliza gotikoa berriztatu egin zen, herritarren arteko liskarrak liskar, Arostegi Jaunak, herria berreraikitzen asko lagundu zuen indianoak, errepide ondoan dagoen eliza egiten lagundu zuen: zaharra bota zen haren harriaz baliatzeko, eta eliza zegoen lursailean gaur egun hilerria dago.
  • Gurutzea: Modernoa da, 1929. urtekoa, eta oinarria erromanikoa du. Jatorrizkoa Konbentzio gerran suntsitu zuten.
  • Leizea: Kutxategileen leizea, ezpel zuhaixkaz inguratua, ezpel goilarak egiten hasi ziren lekua.
  • Trikuharriak: Etxoltxarraldea I (egoera onean) eta Etxoltxarraldea II (egoera txarrean).
  • Iturriak:
    • Iturrialdea: Erdi Aroko iturria, herriaren iparraldean, herriko zaharrena da.
    • Arostegi Iturria: sutearen ondoren herria berreraikitzen lagundu zuenaren omenez egina.
  • Masamigel etxeko garaia.

Garraldar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Garralda Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa