Ezkio-Itsaso

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Ezkio-Itsaso
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Ezkio-Itsasoko Igartubeiti baserria.jpg
Ezkio-Itsasoko Igartubeiti baserria.
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Urola Garaia
Izen ofiziala Ezkio-Itsaso (1980-2017)
Ezquioga-Ichaso(1965-1980)
Azken alkatea Garikoitz Aiesta (Indep.)
Posta kodea 20.709
INE kodea 20035
Herritarra ezkiotar, itsasoar
Kokapena
Koordenatuak 43° 4′ 55″ N, 2° 16′ 27″ W / 43.08194°N,2.27417°W / 43.08194; -2.27417Koordenatuak: 43° 4′ 55″ N, 2° 16′ 27″ W / 43.08194°N,2.27417°W / 43.08194; -2.27417
Ezkio-Itsaso hemen kokatua: Gipuzkoa
Ezkio-Itsaso
Ezkio-Itsaso
Ezkio-Itsaso (Gipuzkoa)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 21,22 km2
Garaiera 425 metro
Distantzia 50 km Donostiara
Datu gehigarriak
Sorrera 1965. urtea
Desagertzea 2017. urtea

Ezkio-Itsaso Gipuzkoako udalerri ohia da, administratiboki Urola Garaia eskualdekoa, kulturaz eta hizkuntzaz Goierrikoa. Itsas mailatik 300 metro gorago dago, 21,3 km² ditu, eta biztanle zituen 2016. urtean. Udalerria 1965ean sortu zen frankismo garaian, Ezkio eta Itsaso herriak batzean. 2017an bi auzoen desanexioa dekretatu zuen Gipuzkoako Foru Aldundiak, parte-hartze prozesu baten ondoren.[1]

Beasain, Ormaiztegi, Gabiria, Legazpi eta Zumarragarekin egiten du muga. Santa Lutzia ibaiak zeharkatzen du herria.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezkio-Itsaso udalerriko urak bi haranetara doaz: iparraldekoak, Urola haranera, eta hegoaldekoak, Oriara. Herrigunea Oria haranean dagoenez, harremanak nagusiki Goierri aldearekin izan ditu eta ditu —hala erakusten du, besteak beste, bertako goierritar euskarak—, eta horrenbestez kulturaren aldetik Goierriko udalerritzat jotzen da Ezkio-Itsaso, nahiz eta administratiboki Urola Garaikoa izan.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezkio-Itsaso sei auzotan banatzen zen:

Auzoa Biztanleria
Ezkio (herriburua) 144
Itsaso 87
Itsaso-Alegia 61
Mandubia 6
Matximenta 13
Santa Lutzi-Anduaga 259

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezkio-Itsaso 1965. urtean sortu zen, ordura arte bi udalerri ziren Ezkio eta Itsaso batu zirenean.

Ezkiori buruzko lehenengo datuak 1385eko urriaren 29koak dira. Egun hartan Urretxuri batu zitzaion. Horren ondorioz, Segurarekin hainbat iskanbila izan zituen Urretxuk. Azkenean 1441. urtean Ezkio Segurari batu zitzaion.

1661eko martxoaren 13an Ezkio Areriako alkatetzatik banandu zen.

Itsaso izena 1399an Henrike III.ari bidalitako agiri batean ageri da lehen aldiz. 1461ean Henrike IV.ak Itsaso izendatu zuen. Arriaranekin batera, Areriako alkatetzaren parte zen. 1692an Itsasok eta Arriaranek udalerri bakarra osatu zuten.

Santa Lutzi-Anduaga eta Alegi auzoak geroago sortu ziren, Erdi Aroaren erdialdean.

1726an Iruñeko gotzaina Santa Lutzi auzotik igaro eta bertako feria ospatzen ari zirela, gizon-emakumeak elizan lo egiten ikustean, bertan feria bat egitearen aurka azaldu zen. Urretxuk feria bertan antolatzeko eskakizuna egin zuen eta 1727tik aurrera han ospatu da.

1927an Arriaran Beasaini lotu zitzaion.

Udalerrian garatutako parte-hartze prozesu baten ondorioz, 2017an Gipuzkoako Foru Aldundiak Itsasoren desanexioa dekretatu zuen, 1965 urtera arteko egoera administratibora itzuliz: Ezkio alde batetik eta Itsaso bestetik.

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezkio-Itsasoko Benita Arabaolazaren[2] testigantza, eskolan erdaraz egin behar izanaren inguruan. Euskal Herriko Ahotsak[3][4] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Ezkio-Itsasoko euskara[5] erdialdeko euskararen[6] (gipuzkeraren) aldaera bat da, sartaldeko euskararen[7] barnean kokatzen den Goierriko euskara[8], hain zuzen. Urolaldeko hizkerarekin[9] batera osatzen du Sartaldeko azpieuskalkia, baina Urolaldekoan sakonagoa da mendebaleko euskararen eragina. Nortasun beteko hizkera da Goierrikoa, batasun handikoa, nahiz eta gorabeherak badiren mendebaletik ekialdera, hau da, Segura, Zegama eta Legazpitik Zaldibia edo Legorretara. Ataungoa ere berezia da, ziurrenik, bakarti samar eta Nafarroako mugan dagoelako. Abaltzisketak eta Ikaztegietak Tolosaldearekin lotura egiten dute, eta Urretxuk eta Zumarragak, berriz, Goierrieta Urolaldearen artekoa.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezkio-Itsasoko biztanleria
Datu-iturria: www.ine.es

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezkioko agerkundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Ezkioko Ama Birjina»

1931ko ekainaren 30ean bertako Bereziartua anaia-arrebek Ama Birjina ikusi zutela adierazi zuten. Horren ondorioz, jende ugari joan zen Ezkiora erromes. Starkie irlandar katoliko hispanistak gertakizun hura jaso zuen bere Spanish Raggle-Taggle liburuko kapitulu batean; haren ustez, dena zenbait tradizionalistek eta eskuindarrek manipulatua izan zen.

1933ko ekainaren 10ean Ezkion eliza bat egitea debekatu zuten. 1934az geroztik, Ezkio toki debekatua bihurtu zen, bai errepublikanoentzat, bai Erromatar Eliza Katolikoarentzat; ordutik aurrera, oso jende gutxi hurbildu zen bertara.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   «2016ko abenduaren 20ko 27/2016 FORU DEKRETUA, Itsaso Ezkio-Itsaso udalerritik banandu eta udalerri independente gisa eratzea onartzekoa.» Gipuzkoako Aldizkari Ofiziala (Gipuzkoako Foru Aldundia) . Noiz kontsultatua: 2017-1-17 .
  2.   «Arabaolaza Uria, Benita - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-26 .
  3.   «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-26 .
  4.   «Eskolan erdaraz; doktrina euskaraz - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-26 .
  5.   «Ezkio-Itsaso - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-04 .
  6.   «Erdialdekoa - Gipuzkera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-04 .
  7.   «Sartaldekoa (G) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-04 .
  8.   «Goierrikoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-04 .
  9.   «Urolaldekoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-09-04 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ezkio-Itsaso Aldatu lotura Wikidatan
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa