Zaldibia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Zaldibia
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Zaldibiako Saturdiren baseliza.jpg
Saturdiren baseliza. Atzean, Larrunarri edo Txindoki mendia.

Zaldibiako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Goierri
Izen ofiziala Zaldibia
Alkatea José Antonio Etxabe Nazabal
Posta kodea 20247
INE kodea 20078
Herritarra zaldibiar
Kokapena
Koordenatuak 43° 02′ 11″ N, 2° 08′ 59″ W / 43.03639°N,2.14972°W / 43.03639; -2.14972Koordenatuak: 43° 02′ 11″ N, 2° 08′ 59″ W / 43.03639°N,2.14972°W / 43.03639; -2.14972
Azalera 16.43
Garaiera 167 metro
Distantzia 41 km Donostiara
Demografia
Biztanleria 1.637 (2020)
Green Arrow Up.svg24 (2019)
alt_left 789 (%48.2)824 (%50.3) alt_right
Dentsitatea 99,63 bizt/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 1,13
Zahartze tasa[1] % 19,95
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 44,59
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 72,08 (2011)
Genero desoreka[1] % 2,57 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 9,11 (2013)
Euskara
Euskaldunak[1] % 80,91 (2010)
Erabilera estimatua[2] % 57,9 (2011)
Kaleko erabilera [3](2016)
Etxeko erabilera[4] % 74.06 (2016)
Datu gehigarriak
Sorrera 1615. urtea
Webgunea http://www.zaldibia.eus

Zaldibia Gipuzkoako hego-ekialdeko udalerri bat da, Goierri eskualdekoa. 2016. urtean 1.566 biztanle zituen. Hegoaldean mugakide du Aralarko mendilerroa, eta hor hiru barrendegi ditu: Martxabaleta, Matxitxane eta Atxuripea. Zaldibia UEMAko kidea da.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakide ditu iparraldean Arama eta Gaintza, hegoaldean Aralarko mendilerroa eta Ataun, ekialdean Abaltzisketa eta Aralar, eta mendebaldean Ordizia, Lazkao eta berriz ere Ataun.

Ibaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amundarain ibaia Zaldibian

Udalerrian Arkakan iturburua duen Amundarain ibaiari Urtsuaran ibaiak bat egiten dute, ondoren Amundarain ibaia Ordizia eta Aramako mugaraino jarraitzen du, bertan Oria ibaiari batzen zaio.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen aipamenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzina, Zaldibia bi auzo edo gunetan banatzen zen: bata, Saturdi auzoa, izen berdineko baselizaren inguruan, santu horrek bere lehen menpekotasuna Nafarroako Erresumari izan zela adierazten du; eta bigarrena, XII. mendetik aurrera Santa Fe de Champayn edo Kanpain izenez agertzen da (1134an Iñigo Taxoarekoak Aralarri dohaintzan emana). XIII. mendearen hasieran bi hauek ziren herriaren guneak.

Zaldibia, 36ko gerra ostean

Donejakue bidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibia, bere izenak ongi adierazten duen bezala (Zaldi eta Ibi), Gipuzkoa eta Nafarroa arteko zaldizkoen bidea zen, eta Goi Erdi Aro osoan Nafarroako Erresumaren barnean eta Donejakue Bidearen bigarren mailako bide baten pasagunean egon zen, Santa Fe santa frankoaren izenak ulertzera ematen duenez. Gaur egun ere oraindik Zaldibia eta Nafarroa elkartzen zituen Aralarko galtzadaren zati bat gorde da.

Ausa-Gaztelu[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1200an Gipuzkoa Nafarroako Erresumatik banandu eta Gaztelako Erresumara igarotzean, Nafarroako muga berriak gotortu egin ziren, eta muga horretako guneetako bat Ausa Gaztelu mendiaren gailurra izan zen. Bertan, gaztelu bat eraiki zen, hortik mendiaren izena, eta gaur egun eraikin honen aztarnak oraindik gailurrean ikusgai daude.

Ordiziarekin batasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibia izena agirietan lehenbiziko aldiz 1399an agertzen da, hain zuzen ere, Ordiziarekin elkartu zeneko garaian. 1399ko apirilaren 8an Zaldibia eta beste zenbait herri Ordiziara elkartu ziren, eta 1402ko abuztuaren 5ean Henrike II.a Gaztelakoak batasun hau berresti zuen. Jurisdikzio zibil eta kriminala Ordizian zetzan, halere Zaldibiak auzo eta mendiak bere jabetzan gorde zituen, bai eta bere berezko administrazio ekonomikoa ere. Batasuna mugan ohikoak ziren nafarren erasoez defendatzeko eta herrigune nagusi eta indartsuago bat osatzeko helburuz gauzatu zen, bai eta XIV. mendean zehar maiz jazotako jauntxoen liskar eta gipuzkoar banderizoen alde ezberdinen arteko borrokeei aurre egiteko ere.

Banaketa eta udalerria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jada denboraren poderioz batasuna mantentzeko arrazoiak desagertzean, Zaldibia Ordiziatik banandu zen, eta 1615eko otsailaren 13an Filipe III.a Espainiakoak udalerri titulua eman zion. Udalerri titulua bereganatzean berezko jurisdikzio zibil eta kriminala ere eskuratu zuen. Guzti hau orduko 143 biztanleko 25 dukadu ordaindu eta gero. Bere udalerri estreinaldia 1615eko Elgoibarko Batzarrean egin zuen, honetan Joan Urtesabel eta Joan García de Estensoro ordezkariek Zaldibia ordezkatu zuten.

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Plazako frontoia[5]
  • Eskola eremuko frontoi estalia[5]
  • Belar artifizialeko gune balio anitza[5]
  • Probalekua[5]
  • Gimnasioa[6]
  • Osasun zirkuitoa[7]

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Karrerane kultur etxea[6]
  • Kimuene kulturgunea[6]
  • Herri antzokia[6]

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aisialdia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibia Donostiatik 45,5 kilometrora eta barruti judizialeko hiriburua den Tolosatik 20 kilometrora dago. Tren geltoki hubilera Ordiziako geltokia du. Zaldibiatik Ordiziara doan eskualde errepidearen bidez N-1 autobidearekin lotzen da, gainera Ordiziara doan errepide hortatik ateratzen den beste errepide baten bidez Gaintza udalerriarekine ere elkarlotzen da. Aldiz, eskualde errepide horren bestaldetik maldan gora igo, Larraitzetik igaro eta Abaltzisketa udalerriarekin elkarlotzen da. Arkakara doan errepidea hartuz gero ere, herrigunearen irteeratik ateratzen den errepidea hartu eta maldan gora eguinez Lazkaomendirekin elkarlotzen da, eta hortik Lazkao eta Ordizia udalerrietara ere joan daiteke.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2019an herriak 1.630 biztanle zituen, horietatik %20,67k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %13,07 ziren.[11]

Zaldibiko biztanleria

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: Lehen sektorea BEGaren %3,5. Bigarren sektorea %29,2. Hirugarren sektorea %60,8. Eraikuntza %6,6.[11]

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007ko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007an Aralar, PSE-EE eta PP alderdiek hartu zuten parte hauteskundeetan (legez kanpo utzi baitzuten EAEren zerrenda). Hona hemen emaitzak:

  • Aralar: 435 boto (9 eserleku).
  • PSE-EE: 13 boto (eserlekurik ez).
  • PP: 8 boto (eserlekurik ez).

Halaber, EAEren papeleta ilegala 435 herritarrek bozkatu zuten. Ondorioz, Aralar eta EAEren arteko itun ez-ofizial baten bidez gauzatu zen udalerriaren kudeaketa politikoa.[12] Hitzarmenak 2 urte iraun zuen, Aralarrek 2009ko ekainaren bukaera aldera udala desadostasunengatik utziko zuela iragarri arte.[13]

2011ko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko maiatzaren 22ko udal hauteskundeetan Bildu koalizioak bederatzi zinegotzi eskuratu zituen, eta Joxan Etxabe hautatu zuten alkate.

2015eko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2015eko maiatzaren 24ko hauteskundeetan Joxan Etxabe hautatu zuten alkate berriro[14], Euskal Herria Bilduren bederatzi zinegotziei esker.

2019ko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 518 boto (6 zinegotzi). EAJk 263 boto (3 zinegotzi). PSE-EEk 5 boto.[15] Eztitxu Mujika (EH Bildu) aukeratu zuten alkate.[16]

Udal hauteskundeen jarraipen historikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibiako udalbatza

Alderdia

2015eko maiatzaren 24a

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euskal Herria Bildu*
7 / 9
620 (% 76,26)
7 / 9
574 (% 71,48)
Independenteak
2 / 9
185 (% 22,76)
2 / 9
215 (% 26,77)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
0 / 9
8 (% 0,98)
0 / 9
12 (% 1,49)
*2011ko hauteskundeetan Bildu gisa aurkeztu zen koalizioa.
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean
Ausa Gaztelu mendiaren gailurra eta antzinako gazteluaren aztarnak. Atzea, Txindoki.


Iparragirre baserria

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek izan dira Zadibiako azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia
Jose Martin Eskisabel[17] 1979 1983 Asamblea Popular
Miguel Maria Jauregi[17] 1983 1987 Herri Batasuna
Miguel Maria Jauregi[17] 1987 1991 Herri Batasuna
Miguel Maria Irastorza[17] 1991 1995 Zaldi-Ibia Udal Taldea
Jose Ignacio Elizegi[17] 1995 1999 Herri Batasuna
Joakin Zubeldia Aranburu[17] 1999 2003 Euskal Herritarrok
Patxi Aierbe 2003 2007 Aralar
Patxi Aierbe[12] 2007 2009 a[13] Aralar
Ramon Nazabal 2009 2011 Kudeaketa batzordea
Joxan Etxabe[14] 2011 2015 Bildu
Joxan Etxabe[14] 2015 2019 Euskal Herria Bildu
Eztitxu Mujika[16][18] 2019 Jardunean Euskal Herria Bildu

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

Zaldibia 1940 inguruan

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Goierriko gipuzkera»

2016an herritarren %80,77 euskalduna zen.[11]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibia Santa Fe elizaren ikuspegia.
Mondeju zuria Zaldibiakoa da.

Gastronomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibiar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Joan Ignazio Iztueta folklorista zaldibiarra
Zaldibiako frontoia

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f g Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. «UEMA-Atlasa» Euskararen erabilera (UEMA).
  3. «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  4. «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  5. a b c d Elaide. «Kirol azpiegiturak» zaldibia.eus Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  6. a b c d Elaide. «Areto eta gune balioanitzak» zaldibia.eus Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  7. Elaide. «Osasun zirkuitoa» zaldibia.eus Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  8. zaldibia.org. «zaldibia.org» www.zaldibia.org Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  9. «Lardizabal eskola» lardizabal.eus Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  10. Elaide. «Parke botanikoa» zaldibia.eus Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  11. a b c «Web Eustat. Zaldibiako datu estatistikoak» eu.eustat.eus Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  12. a b (Gaztelaniaz) Ituna Gara egunkarian
  13. a b Berria: Aralarrek Zaldibiako Udala utzi du, udaletxean izandako "ezadostasunengatik"
  14. a b c «Joxan Etxabe: "Udala herritarrek egiten dute"» Goierriko Hitza 2015-10-29 Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  15. www.euskadi.eus Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  16. a b «Makilak aldatu dira eskuz» Goierriko Hitza 2019-06-17 Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  17. a b c d e f «Zaldibia - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus Noiz kontsultatua: 2021-05-02.
  18. «Zaldibiako Udala» zaldibia.eus Noiz kontsultatua: 2021-05-11.
  19. «Iparragirre baserria. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  20. (Gaztelaniaz) Iparragirre baserriaren izendapena EHAAn
  21. Elaide. «Zaldibiako festak» zaldibia.eus Noiz kontsultatua: 2020-07-16.
  22. Elaide. «Saturdi auzoa» zaldibia.eus Noiz kontsultatua: 2020-07-16.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa