Zaldibia

Wikipedia(e)tik
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Zaldibia
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Zaldibiako Saturdiren baseliza.jpg
Saturdiren baseliza. Atzean, Larrunarri edo Txindoki mendia.

Zaldibiako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Goierri
Izen ofiziala Zaldibia
Alkatea Jose Antonio Etxabe Nazabal Euskal Herria Bildu.PNG
Posta kodea 20247
INE kodea 20078
Herritarra zaldibiar
Kokapena
Koordenatuak 43° 02′ 11″ N, 2° 08′ 59″ W / 43.036389°N,2.149722°W / 43.036389; -2.149722Koordenatuak: 43° 02′ 11″ N, 2° 08′ 59″ W / 43.036389°N,2.149722°W / 43.036389; -2.149722
Zaldibia hemen kokatua: Gipuzkoa
Zaldibia
Zaldibia
Zaldibia (Gipuzkoa)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 16,43 km2
Garaiera 167 metro
Distantzia 41 km Donostiara
Demografia
Biztanleria 1.566 biztanle (2016)
(Red Arrow Down.svg -8)
% 52,57 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 47,43
Dentsitatea 95,31 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 1,13
Zahartze tasa[1] % 19,95
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 44,59
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 72,08 (2011)
Genero desoreka[1] % 2,57 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 9,11 (2013)
Kultura
Euskaldunak[1] % 80,91 (2010)
Euskararen erabilera[2] % 57,9 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1615. urtea
Webgunea http://www.zaldibia.net/

Zaldibia Gipuzkoako hego-ekialdeko udalerri bat da, Goierri eskualdekoa. 2016. urtean 1.566 biztanle zituen. Hegoaldean mugakide du Aralarko mendilerroa, eta hor hiru barrendegi ditu: Martxabaleta, Matxitxane eta Atxuripea. Zaldibia UEMAko kidea da.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakide ditu iparraldean Arama eta Gaintza, hegoaldean Aralarko mendilerroa eta Ataun, ekialdean Abaltzisketa eta Aralar, eta mendebaldean Ordizia, Lazkao eta berriz ere Ataun.

Ibaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amundarain ibaia Zaldibian

Udalerrian Arkakan iturburua duen Amundarain ibaiari Urtsuaran ibaiak bat egiten dute, ondoren Amundarain ibaia Ordizia eta Aramako mugaraino jarraitzen du, bertan Oria ibaiari batzen zaio.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen aipamenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzina, Zaldibia bi auzo edo gunetan banatzen zen: bata, Saturdi auzoa, izen berdineko baselizaren inguruan, santu horrek bere lehen menpekotasuna Nafarroako Erresumari izan zela adierazten du; eta bigarrena, XII. mendetik aurrera Santa Fe de Champayn edo Kanpain izenez agertzen da (1134an Iñigo Taxoarekoak Aralarri dohaintzan emana). XIII. mendearen hasieran bi hauek ziren herriaren guneak.

Donejakue bidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibia, bere izenak ongi adierazten duen bezala (Zaldi eta Ibi), Gipuzkoa eta Nafarroa arteko zaldizkoen bidea zen, eta Goi Erdi Aro osoan Nafarroako Erresumaren barnean eta Donejakue Bidearen bigarren mailako bide baten pasagunean egon zen, Santa Fe santa frankoaren izenak ulertzera ematen duenez. Gaur egun ere oraindik Zaldibia eta Nafarroa elkartzen zituen Aralarko galtzadaren zati bat gorde da.

Ausa-Gaztelu[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1200an Gipuzkoa Nafarroako Erresumatik banandu eta Gaztelako Erresumara igarotzean, Nafarroako muga berriak gotortu egin ziren, eta muga horretako guneetako bat Ausa Gaztelu mendiaren gailurra izan zen. Bertan, gaztelu bat eraiki zen, hortik mendiaren izena, eta gaur egun eraikin honen aztarnak oraindik gailurrean ikusgai daude.

Ordiziarekin batasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibia izena agirietan lehenbiziko aldiz 1399an agertzen da, hain zuzen ere, Ordiziarekin elkartu zeneko garaian. 1399ko apirilaren 8an Zaldibia eta beste zenbait herri Ordiziara elkartu ziren, eta 1402ko abuztuaren 5ean Henrike II.a Gaztelakoak batasun hau berresti zuen. Jurisdikzio zibil eta kriminala Ordizian zetzan, halere Zaldibiak auzo eta mendiak bere jabetzan gorde zituen, bai eta bere berezko administrazio ekonomikoa ere. Batasuna mugan ohikoak ziren nafarren erasoez defendatzeko eta herrigune nagusi eta indartsuago bat osatzeko helburuz gauzatu zen, bai eta XIV. mendean zehar maiz jazotako jauntxoen liskar eta gipuzkoar banderizoen alde ezberdinen arteko borrokeei aurre egiteko ere.

Banaketa eta udalerria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jada denboraren poderioz batasuna mantentzeko arrazoiak desagertzean, Zaldibia Ordiziatik banandu zen, eta 1615eko otsailaren 13an Filipe III.a Espainiakoak udalerri titulua eman zion. Udalerri titulua bereganatzean berezko jurisdikzio zibil eta kriminala ere eskuratu zuen. Guzti hau orduko 143 biztanleko 25 dukadu ordaindu eta gero. Bere udalerri estreinaldia 1615eko Elgoibarko Batzarrean egin zuen, honetan Joan Urtesabel eta Joan García de Estensoro ordezkariek Zaldibia ordezkatu zuten.

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibia Donostiatik 45,5 kilometrora eta barruti judizialeko hiriburua den Tolosatik 20 kilometrora dago. Tren geltoki hubilera Ordiziako geltokia du. Zaldibiatik Ordiziara doan eskualde errepidearen bidez N-1 autobidearekin lotzen da, gainera Ordiziara doan errepoide hortatik ateratzen den beste errepide baten bidez Gaintza udalerriarekine re elkarlotzen da. Aldiz, eskualde errepide horren bestaldetik maldan gora igo, Larraitzetik igaro eta Abaltzisketa udalerriarekin elkarlotzen da. Arkakara doan errepidea hartuz gero ere, herrigunearen irteeratik ateratzen den errepidea hartu eta maldan gora eguinez Lazkaomendirekin elkarlotzen da, eta hortik Lazkao eta Ordizia udalerrietara ere joan daiteke.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibiko biztanleria

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2015eko maiatzaren 24ko hauteskundeetan Joxan Etxabe hautatu zuten alkate berriro, Euskal Herria Bilduren bederatzi zinegotziei esker.

Zaldibiako udalbatza

Alderdia

2015eko maiatzaren 24a

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euskal Herria Bildu*
7 / 9
620 (% 76,26)
7 / 9
574 (% 71,48)
Independenteak
2 / 9
185 (% 22,76)
2 / 9
215 (% 26,77)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
0 / 9
8 (% 0,98)
0 / 9
12 (% 1,49)
*2011ko hauteskundeetan Bildu gisa aurkeztu zen koalizioa.
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean
Ausa Gaztelu mendiaren gailurra eta antzinako gazteluaren aztarnak. Atzea, Txindoki.

Aurreko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko maiatzaren 22ko udal hauteskundeetan Bildu koalizioak bederatzi zinegotzi eskuratu zituen, eta Joxan Etxabe hautatu zuten alkate.

2007an Aralar, PSE-EE eta PP alderdiek hartu zuten parte hauteskundeetan (legez kanpo utzi baitzuten EAEren zerrenda). Hona hemen emaitzak:

  • Aralar: 435 boto (9 eserleku).
  • PSE-EE: 13 boto (eserlekurik ez).
  • PP: 8 boto (eserlekurik ez).

Halaber, EAEren papeleta ilegala 435 herritarrek bozkatu zuten. Ondorioz, Aralar eta EAEren arteko itun ez-ofizial baten bidez gauzatu zen udalerriaren kudeaketa politikoa[3]. Hitzarmenak 2 urte iraun zuen, Aralarrek 2009ko ekainaren bukaera aldera udala desadostasunengatik utziko zuela iragarri arte[4].

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Agintaldia Alkatea
2011- Joxan Etxabe (EH Bildu)
2009-2011  ?
2003-2009 Patxi Aierbe (Aralar)
1999-2003 Joakin Zubeldia Aranburu (Euskal Herritarrok)
1995-1999 Jose Ignacio Elizegi (Herri Batasuna)
1991-1995 Miguel Maria Irastorza (Zaldi-Ibia Udal Taldea)
1983-1991 Miguel Maria Jauregi (Herri Batasuna)
1979-1983 Jose Martin Eskisabel (Asamblea Popular, koalizio abertzale mistoa)[5]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Goierriko hizkera»

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibia Santa Fe elizaren ikuspegia.

Gastronomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Santa Fe jaiak, urriaren 6a (aurreskua).
  • Saturdi auzoko jaiak (San Saturnino), Berpizkude Astelehenean (erromeria).

Zaldibiar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Zaldibia Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa