Anoeta (udalerria)

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Tolosaldeko udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Anoeta».
Anoeta
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Anoetako ikuspegi orokorra.jpg
Anoeta udalerriaren ikuspegia

Anoetako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Gipuzkoa
Eskualdea Tolosaldea
Izen ofiziala Anoeta
Alkatea Pedro Maria Estanga Lasa Euskal Herria Bildu.PNG
Posta kodea 20270
INE kodea 20010
Herritarra anoetar
Kokapena
Koordenatuak 43° 09′ 44″ N, 2° 04′ 12″ W / 43.162222°N,2.07°W / 43.162222; -2.07Koordenatuak: 43° 09′ 44″ N, 2° 04′ 12″ W / 43.162222°N,2.07°W / 43.162222; -2.07
Anoeta (udalerria) hemen kokatua: Gipuzkoa
Anoeta (udalerria)
Anoeta (udalerria)
Anoeta (udalerria) (Gipuzkoa)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 4,14 km2
Garaiera 74 metro
Distantzia 24 km Donostiara
Demografia
Biztanleria 1.996 biztanle (2016)
(Green Arrow Up.svg 38)
% 51,81 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 48,19
Dentsitatea 482,13 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 5,29
Zahartze tasa[1] % 20,78
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 32,02
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 78,54 (2011)
Genero desoreka[1] % -0,17 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 11,42 (2013)
Kultura
Euskaldunak[1] % 66,93 (2010)
Euskararen erabilera[2] % 36,2 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1615. urtea
Webgunea http://www.anoeta.net

Anoeta Gipuzkoako erdialdeko udalerri bat da, Tolosaldea eskualdekoa. 4,1 km² ditu, eta 1.996 biztanle zituen 2016. urtean. Donostiatik 24 kilometrora dago, Oria haranean.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurrehistoria eta aintzinaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Duela 7000 urte inguru, nekazaritza eta abeltzaintzaren agerketaren ondorioz, gizartearen eraketa eta lurraldearen ustiaketa moduetan forma berriak agertzen hasi ziren Oria haranaren inguruan. Garai hartakoak dira eskualdeko muinoetan aurkitutako monumentu megalitikoak. Gertuen daudenak Uzturre menditik Urdelarreraino doan pasabidean kokatutakoak dira (Belauriate, Loa, Moa, Beibatari, Basaburu, Gorosmendi), Hernio mendigunean kokatutakoekin batera (Munain, Otagain, Zaingo, Ordeka). Tolosaldean ez da garai hartako herrixken aztarnarik gelditzen.

Anoetan bizi zen, nolabaiteko antolakuntza zuen eta ziurtasunez hala izan zela adieraz daitekeen lehendabiziko komunitatea, Basagain mendi tontorrean kokatu zen eta bertan Burdin Aroari, hau da, Kristo aurretik lehen milurtekoari (orain dela 2000-2500 urte bitartean) dagokion aztarnategi arkeologiko garrantzitsu bat aurkitu dute. Gaur egun Aranzadi Zientzi Elkarteko talde bat ikertu eta induskatzen ari den aztarnategi honetan, etxebizitza jakin batzuk babesten zituen harresi baten aztarnak aurkitu dira.

Eskuz eta tornuz eginiko ontzi zeramikoen zatiak errekuperatu dira baita ere. Zenbait zatitan burdinaren presentzia ere zehaztu da.

Basagain herrixka agertzen denetik, Erdi Arora arte igarotzen den denboraz, 1000 urtetik gora, ia ez dugu ezer ezagutzen. Ikertzaileek ezin dute ezarri herrixka hau eta Erdi Aroan Anoeta sortu zela azaltzerakoan asmatzen, zonalde osoan datu arkeologiko eta dokumentalen eskasiak ezinezkoa egiten dute eta.[3]

Anoeta Erdi Aroan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIII. mendean zehar, Oria ibaiaren bidean, barrualdeko lurren eta Kantauriko portuen arteko lotura gisa balio handia zuen merkataritza bidea sendotu zen. Gipuzkoa jada ez zegoen Nafarroako erresumaren barruan, Gaztelakoaren esku baizik. Aldaketa hauen ondorioz, merkataritza alorretik zetozen diru-sarrerek gora egin zuten nabarmen, antolakuntza moduetan aldaketak izan ziren eta Oria ibarraren hondoan herriak sortzen hasi ziren.

1256an Tolosa, Ordizia eta Segura sortu ziren, bertako landa inguru txikiek ekarritako biztanle gehikuntzari esker, hauen artean Anoeta, eta Gaztelako Alfonso X.a erregeak emandako udal foru kontzesioa kontuan hartu beharrekoak izanik.

Batek baino gehiagok pentsa dezakeenaren aurka, Tolosa bezalako herri garrantzitsuak inguruko herri txikien biztanle emariari esker sortu ziren. Honen lekuko da Tolosako bizilagunen errolda, bertan adierazten da eta, hango biztanle gehienek inguruko herrietan dutela jatorria (hauen artean “Ahaneta/Ahanoeta” nabarmenduz garaiko agirietan irakurri daitekeen bezala).

XIV eta XV mende artean aurkitutako dokumentuek zera adierazten dute, Anoeta San Joan Bataiatzailearen elizaren inguruan antolatutako berezko nortasuna zuen baserritar komunitate bat zela. Udalaren garapenari begira horrenbesteko garrantzia izan duen antolatutako komunitatearen kontzeptua garai hartan hasiko da eratzen eta denbora jakin baten buruan izango da komunitate hau Auzolanaren bidez lan egiten hasterakoan, azpiegitura, administrazio antolakuntza eta abarren erronka garrantzitsuei aurre egingo dienean.[3]

Baserriaren garrantzia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baserria berebiziko elementu bat izan da gizarte eta ekonomia alorrean eta hauen batuketak osatzen zuen baserritar komunitatea eta baserri bakoitzaren ordezkaritzak osatzen zuen udalbatza era berean. Udalbatzak San Joan parrokiko erretorea edo epaile-alkatea aukeratzen zuen. Auzolanean egin beharrekoak erabakitzen ziren (bide konponketa, zubiak, Ieratxuloren, kudeaketa – irina egiteko auzo-errota -.)

XVI. mende hasieran, familien gehiengoa bere ondasunen jabea da, baina geroago hauek errentan hartu, alokatu edo saldu egingo ditu. Horregatik, Aro Modernoan, komunitatean baserriaren ordezkaritza jabeak du eta ez lurra lantzen duen maizterrak.

Baserria abeltzaintza eta nekazal ustiaketa unitatea da orduan eta bertatik antolatzen dira nekazaritza eta abeltzaintzarekin zerikusia duten jarduerak, iraupena eta elikagaien ekoizpena ahalbidetzen dituen fabrika izanik. Familia baserriaren oinarria da eta hauek horren izena hartzen dute erreferentzia onomastikoa. XV. mendeko bigarren erdian eta XVI. mendean, Anoetako ia familia guztiek dute diren baserriaren izena abizen.

Maiorazkoak eredu honen iraunkortasuna bermatzen du. Honen ikusezintasunaren alde egiten duen formula juridikoaren isla da eta baserriaren ustiaketan jarraikortasuna segurtatzen du. Maiorazkoari esker, baserria eta bertako lurrak seme-alabetan zaharrenak hartzen ditu oinordetzan, lurren banaketa eta ustiaketaren bideraezintasuna galaraziz.

Erdi Aroaren garaikoak direnen artean (XV. m) ezagutzen diren lehendabiziko baserriak :

  • Argindegi
  • Goikoetxea
  • Iturgaitza
  • Mikelasagasti
  • Urritzeta

Harreman honen berri, Anoetako San Joan komunitateak 1450. urtean Tolosara bidalitako ordezkaritzaren zerrendan kontsulta egiterakoan dugu.

XVI. mendean hainbat dokumentutan izendatzen dira (guztira 21 baserri):

  • Agirre
  • Aginazpikoa
  • Alliri
  • Apaetxea
  • Arozetxea
  • Arrutarte
  • Ateaga
  • Barrundia
  • Borondegi
  • Buztinaga
  • Erausia
  • Etxeberria
  • Idiakaitz
  • Ipentza
  • Iriarte
  • Katategi
  • Luebana
  • Mendigibel
  • Sarobe
  • Tapia
  • Urritzeta

26 baserri hauek dira nagusiki XV. mendetik, XX. mende erdialdera arte Anoetako komunitatearen antolakuntzaren mamia osatu dutenak.

Interesgarria da benetan Erdi Aroan udalaren baliabideak kontrolatzeko saiakerarik egingo ez duen nobleziaren botererik ez izatea. Baserri komunitatea izan da taldearen nondik norakoaren eta erabakien protagonismoa hartu duena.[4]

Baserrien bigarren zabalkundea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

 XVII. mende amaiera aldean eta XVII. hasiera bitartean, ustiapen berriak eratuko dira:

  • Ateagaetxeberria
  • Bideondo
  • Eguzkitza
  • Igerabide
  • Zumalikardi

Ustiapen hauek nekazaritzarentzat hain egokiak ez ziren azalera gutxiagoko lurretan ezarri zituzten. Ateagaetxeberria eta Bideondoren kasuak dira, zaharragoak ziren beste batzuen babesean jaio ziren baserri ustiapenak direla nabari da eta.

Igerabide gaur egungo Anoetako hirigunean sortu zen eta ez du sekula jada XV. mendean existitzen ziren baserrien nortasun, zein bolumenik izan. (gaur egun kale batek berei zena darama).[4]

Azken baserriak: Hirugarren eta azken fasea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baserrien azken fasea XIX. mende hasieran kokatzen da, ondorengo hauek eraikitzean:

  • Txulo
  • San Joan
  • Asuribar
  • Urrutienea

Eraiki zen azken baserria Iturralde izan zen.[4]

Aro garaikidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen helduerarekin eredu ekonomikoa eraldatu egingo da eta nekazaritza eta abeltzaintza ustiapen tradizionalak ez dira oso errentagarriak. 1960ko hamarkadan prozesu hau nabarmendu egingo da Euskal Herria osoan eta “euskal baserriaren krisia" hasiko da. Baserritarrek beren lurrak utziko dituzte udal barruan, edo inguruetan sortzen diren lantegiak okupatzeko.

Aldaketa hauek demografiaren hazkuntza handia ekarriko dute eta paisaian aldaketa nabarmena ere bai. Etxebizitza eraikin berriak eta industri poligonoak ordura arte nekazal lurrak zirenak betetzen hasiko dira eta pixkanaka biztanle berriak hasiko dira udalera heltzen. Demografia oso era bizkorrean haziko da urte gutxiren buruan.

Anoeta eraldatzen hasiko da. Mendeetan zehar aldaketarik gabe mantendu zen sakabanatutako baserriz, parrokia batez eta udaletxe batez osatutako udalak denbora gutxian bilakaera sakona izango du. Egoera jakin batzuk eta gertakari azpimarragarriak modu uztartuan gertatzen joango dira.[5]

Lehen azpiegiturak eta plangintza orokorrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1938an, lehen aldiz, ura kanalizatu zen plazan kokatutako etxeetaraino, Udalarekiko independentea zen elkarte baten fundazioari esker. Gaur egun badira elkarte horrek eskaintzen zuen ur hornikuntza hura aprobetxatzen duten zenbait etxebizitza: Apaetxe, Urrutiñe eta eliza, besteak beste. Pixka bat beranduago trena heldu zen.

1940an geltokia inauguratu zen, honen kokapena erabakitzeko Irurarekin izandako eztabaida luze baten ondorioz. Garai hartan, papergintzaren sektoreak aldamenean dagoen Irura herria aberastea ahalbidetu zuen eta horrek bertako biztanle aberatsek amaierako erabakian eragin handia izatea zekarren. Kokapenaren arazoa konpondu ondoren, Irurako biztanleek geltokiak “Anoeta-Irura” izena eramatea eskatu zuten gutxieneko kalte bezala. Azkenean, On Dionisio Telleria apaizaren eskusartzeari esker, proposamenari ezezkoa eman zitzaion.

1942an, frontoia inauguratu zen. Garai hartan, guztiz estali gabea zen eta gaur egun ezagutzen dugunarekin alderatuta, berdintasun gutxi zituen. Bere izena “Alkartasuna” zen eta bere eraikuntza ahalbidetu zuen auzolanari egiten dio erreferentzia. 1942 horrez geroztik, hainbat eraldaketa izan ditu, hauetako zenbait halabeharrez, izan ere, denborale baten ondorioz estalkia galdu baitzuen, Anoeta haize zakar ugari dituen kokalekua dela baieztatuz.[5]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anoetako biztanleria

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011tik EH Bilduko Pedro Maria Estanga Lasa da Anoetako alkatea.

Anoetako udal hauteskundeak
Alderdi politikoa 2015[6] 2011[7] 2007[8] 2003[9] 1999[10] 1995[11] 1991[12] 1987[13] 1983[14] 1979[15]
Euskal Herria Bildu (EH Bildu) / Bildu  %50,59 5  %64,25 7 - - - - - - - - - - - - - - - -
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)  %43,97 4  %23,97 2  %24,56 2 - - - -  %25,44 2  %12,26 1 - -  %24,01 2  %26,51 3
Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE)  %2,47 0  %4,21 0  %4,35 0  %9,02 0  %4,12 0  %4,28 0  %5,76 0 - - - - 5,11 0
Alderdi Popularra (PP) - -  %4,64 0  %3,42 0  %8,54 0  %5,25 0 - - - - - - - - - -
Eusko Abertzale Ekintza (EAE) - - - -  %62,08 7 - - - - - - - - - - - - - -
Aralar - - - -  %3,11 0 - - - - - - - - - - - - - -
Euzko Alderdi Jeltzalea / Eusko Alkartasuna (EAJ/EA) - - - - - -  %81,17 9  %43,21 4 - - - - - - - - - -
Euskal Herritarrok (EH) - - - - - - - -  %47,12 5 - - - - - - - - - -
Herri Batasuna (HB) - - - - - - - - - -  %46,49 5  %44,35 4 - - - - - -
Eusko Alkartasuna (EA) - - - - - - - - - -  %22,26 2  %36,57 4 - - - - - -
Anoetako Independenteak (AI) - - - - - - - - - - - - - -  %63,39 6  %45,69 4  %51,41 5
Euskadiko Ezkerra (EE) - - - - - - - - - - - - - -  %28,79 3 - - - -
Familia Gurasoak Hautagaitza - - - - - - - - - - - - - - - -  %30,30 3 - -
Langileen Erakunde Iraultzailea (ORT) - - - - - - - - - - - - - - - - - -  %16,91 1

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anoeta Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko (UEMA) kide da.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anoetar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Anoeta (udalerria) Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa