Irlanda

Wikipedia(e)tik
Irlandako uhartea» orritik birbideratua)
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Europako uhartea eta herrialde historikoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus Irlanda (argipena).
Irlanda
Éire / Ireland / Airlann
NASAren satelite batek 2003ko urtarrilaren 4an hartutako Irlandako irudia,  benetako koloreak dituena. Mendebaldean Ozeano Atlantikoa eta ekialdean Irlandako itsasoa ikus daitezke.
NASAren satelite batek 2003ko urtarrilaren 4an hartutako Irlandako irudia, benetako koloreak dituena. Mendebaldean Ozeano Atlantikoa eta ekialdean Irlandako itsasoa ikus daitezke.
Geografia
Ireland (island) in Europe.png
Kokalekua Mendebaldeko Europa
Uhartedia Britainiar uharteak
Azalera 81.638,1 km²[1]
Punturik garaiena Carrauntoohil (1.041 metro)
Administrazioa
Flag of Ireland.svg Irlandako Errepublika
Hiri populatuena Dublin
Flag of the United Kingdom.svg Erresuma Batua
Lurraldea Ulster banner.svg Ipar Irlanda
Hiri populatuena Belfast
Demografia
Biztanleria 6.399.152 (2011. urtea)
Dentsitatea 71 biz/km²
Talde etnikoak Irlandarrak, ulstergo eskoziarrak eta anglosaxoiak.
Hizkuntzak Irlandera, ingelesa, eskoziera eta shelta.
Santu zaindaria = San Patrizio

Irlanda edo Irlanda uhartea[2] (ingelesez Ireland[3], irlanderaz Éire[4], eskozieraz Airlann eta latinez Hibernia) Europa osoko hirugarren uharterik handiena da eta munduko hogeigarrena. Europar kontinentearen ipar-mendebaldean kokatzen da eta milaka uharte eta uhartetxoz inguratuta dago. Irlandak Britainiar uharteetako zati da, gehiago zehaztuz, Britainiar uharteetako bi uharte nagusien artean txikiena da, uharte handia den Britainia Handiaren mendebaldean kokatua dagoelarik. Politikoki Irlandako estatu subiranoak (Irlandako Errepublika bezala izendatua[5]) uharteko lurraldearen bost seirenetan agintzen du, gainontzeko ipar-ekialdeko lurraldea edo seirena Ipar Irlandako (Erresuma Batuaren zati) agindupean dagoelarik.

Irlandako lehendabiziko bizilekuak K.a. 8.000 urte ingurukoak dira. K.a 200. urtean Zeltiarren emigrazio eta eraginak uharte osoa menperatu zuen. Erlatiboki maila txikiagokoak ziren erdi aroko Bikingoen eta Normandarren kokalekuek ondorengo 1600. urte inguruko Ingelesen nagusitasunari bidea eman zioten. Ingeles Protestanteek gehiengoa ziren Irlandar Katolikoen gainetik gobernatu zuten, ingelesek irlandarrak erabat alboratu zituztelarik, baita uhartearen ipar-ekialdean ere, non Protestanteak Ulstergo Kolonizatzeak burutu eta erabateko gehiengoa bilakatu ziren. 1801ean Irlandako uharte osoa Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batuaren zati bihurtu zen. XIX. mendearen erdialdera Irlandako Gosete Handia gertatu zen, honen ondorioz sekulako maila erraldoieko heriotz kopurua eta emigrazioa kausitu zelarik. 1921. urtean Irlandar Independentzia Gerra amaitu ostean Britainiar Gobernuak akordio bat proposatu eta Itun Anglo-Irlandarra sinatu zen, honela Irlandako Estatu Askea sortu zelarik. Honek Britainiar Inperiotik hat ateratzea suposatu zuen, herrialdeak bere barne independentzia eraginkorra berreskuratu zuen nahiz eta oraindik konstituzionalki Britainiar Koroari loturik jarraitu[6]. 1920ko Irlandako Gobernuaren Agiriaren arabera Irlandako 32 konderrietako sei konderriz osatutako zen Ipar Irlandako eskualde berria eratzeko aukera bat ireki zen, handik gutxira protestante eta unionistak gehiengoa ziren eskualde honek aukera hau probestu eta Erresuma Batuari lotuta jarraitzea erabaki zuen[7]. 1949an Irlandako Estatu Askeak behin betiko Commonwealth erakundea laga eta Irlandako Errepublika bilakatu zen, honela ordurarte Erresuma Batuarekiko zituen lotura politiko eta administratibo murritzak erabat moztuz. 1973an Irlandako hainbat zati edo eskualde (Irlandako Errepublika) Europako Ekonomia Erkidegoan sartu ziren. 1960. hamarkadatik hasi eta 1990. hamarkadara arte Ipar Irlandako gatazka edo ingelesez "The Troubles" deitzen zen gaztazka politikoa jaso zen, 1998ko Ostiral Santuko Hitzarmenarekin gatazka honi nolabaiteko konponbide bat lortzen saiatu zirelarik.

2006. urtean uharte osoko populazioa gutxi gorabehera 6 milio biztanletakoa zen, hauetatik 4,5 milioi Irlandako Errepublikan bizi ziren[8] eta gainontzeko 1,75 milioi Ipar Irlandan[9]. Honek 1960. hamarkadan eman zen irlandar historia guztiko populazio mailarik baxuenaren hazkuntza bat suposatu zuen, halere oraindik XIX. mende erdialdera Gosete Handia gertatu aurretik uhartean osoan bizi ziren 8 miloi biztanleko kopurutik nahiko urruti dago[10].

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko Irlanda edo ingelesezko Ireland izena Irlandar mitologiako Ériu zeltiar jainkosatik omen dator (gaur egungo irlanderaz, Éire), honi gerora germaniar land (euskaraz "lur") hitza itsatsi zitzaiolarik. Beste Mendebaldeko Europako hizkuntza gehienetan Irlandaren izendapena sustrai berdinetik dator: Irlanda izendapena gaztelania, italiera, errumaniera, portugesera, kataluniera edota galizieraz erabili ohi da, Irlande frantseseraz, Irland alemaniera, daniera, norvegiera eta suedieraz, Ierland nederlanderaz eta Ирландия errusieraz.

Irlandako Ulster probintziako hainbat eremutan mintzatzen den Ulsterko eskozieraz Irlandak Airlann izena jasotzen du.

Aldiz, Britainia Handiko zelta hizkuntzetan izen berdinak jaso ohi ditu: Èirinn Eskoziako gaeleraz, Nerin manxeraz, Iwerddon galeseraz, Iwerzhon bretainieraz eta Wordhen edo Iwerdhon kornubieraz.

Bestalde, Irlandako uharteak historian zehar ezizen ugari jaso izan ditu, horien artean ospetsuenakk honako hauek dira: Uharte Esmeralda ("The Emerald Isle"), Irlanda Zaharra ("Auld Ireland" edo "Old Ireland") edota Santuen eta Jakintsuen Uhartea ("The Island of Saints and Scholars").

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Irlandako historia

Historiaurrea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irlandako lehenbiziko jatorrizko biztanleak Mesolito garaian ehiztari-biltzaileak ziren eta harrizko lanabesak erabiltzen zituzten. K. a. 3000. mendean Brontze Arora iragan ziren, aleak erein, abereak hezitu eta brontzezko armak, lanabesak eta bitxiak landu ohi zituztelari. K. a. 2000. mendean, harrizko santutegi eta hilobi handiak eraiki zituzten (megalitismoa), gaur egun ere uhartea osoan ikusgai daudelarik. Irlandar mitologiaren arabera garai honetako uharteko lehenbiziko biztanleak Fir Bolg jendea edo herria omen ziren. Hauetaz, gaur egun ezer gutxi dakigu.

Antzinaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

K. a. 1600 urtetik aurrera uharteak Europatik iritsitako zelta herrien hainbat etorrera edo olakada ezberdin jasan zituen, haietako azkena gael herria izan zelarik, hauek eurekin aitzinirlandera erkarri zuten, gaur egungo irlanderaren arbasoa. Irlandako uhartea latinez Hibernia izena jaso zuen.

Gael herriaren latinezko izena Scoti edo Scotti zen, hots, eskotoak, hauek aurrerago eta jada IV. eta V. mendean gaur egungo Eskoziako mendebaldeko kostaldea konkistatu eta herrialdera euren izena emango zioten. Izaren ere, eskotoen konkista aurretik Eskoian piktoak bizi ziren eta erromatarrek latinez Caledonia deiten zuten, hots, Kaledonia. Bide batez, eskotoek Eskoziako mendebaldeko kostaldean Dál Riata erresuma sortu zuten, aldiz Eskoziako ekialdean piktoak matendu zirelarik.

Zeltek uhartea politikoki lau erresumatan banatu zuten: Leinster, Munster, Ulster eta Connacht. Zelten etorrera aurretik uhartea Túath edo erresuma txiki ugaritan banaturik zegoen, denera garai hartako uharteko 500.000 inguru biztanleak 150 Tuath edo erresumetan banaturik zeudelarik. Denen nagusi Irlandako Errege Nagusia zen (Ard Rí na hÉireann). Historialari gehienen arabera Errege Nagusia tituluaren zerrenda egitura sasi-historiko batean VIII. mendea garatu omen zen, bertan agertzen diren lehenbiziko Errege Nagusiak K. a. II. mendean kondairazko izaera erregeekin hasi eta mendeetan aurrera errege historikoekin nahasten delarik. Mende askotan Irlandako Errege Nagusia ohorezko titulua besterik ez zen izan, Errege Nagusia eta gainontzeko probintzietako erregeen arteko lege eraginik gabe, nahiz eta probintzietako errege horiek Irlandako Errege Nagusia onartu. Egoera hau jada praktikan Irlanda osoko erregea izan zen Brian Borurekin aldatu zen.

Ordutik aurrera eta 1172. urtean Irlandako normandar inbasioa jazo arte, hainbat erregeek zorte gehiago edo gutxiagorekin Errege Nagusi kargu horretan mantendu ziren. Errege horien artean nabarmenenak honako hauek izan ziren: Turlough O'Brien, Muirchertach O' Brien, Diarmait Mac Mail na mBo, Turlough O'Connor, Muirchertach mac Loughlin eta Rory O´Connor, amaierako hau azken Irlandako Errege Nagusia izan zelarik.

Antzinaroan Irlanda osoa paganismoan murgildurik bizi izan zen. Egoera hau IV. mendean aldatu zen, Galestik itsaslpur eskoto edo irlandarrek Irlandara bahituta ekarri eta esklabo gisa saldu zuten San Patriziok herrialde hartako kristautze prozesuari ekin baitzion, horretarako lehenbiziko errege familietako kideak bataiatu eta kristautuz gain, fraideen eskola eta monasterioen sorkuntzan jardun zuen, ondorioz latina ere sartu zelarik. Berehala, Irlanda osoki kristautuaz gain, Erdi Aroko kristautasun eta kulturaren gune garrantzitsua bihurtu zen, Europan irlandar fraideek ospe handia bereganatu izateaz gain, Irlandako uharteak Santuen eta Jakintsuen Uhartea ("The Island of Saints and Scholars") ezizena bereganatu zuen.

Halere, kultura honen ondarearen zati handi bat IX. eta X. mendeetako bikingoen erasoaldietan suntsitu edo galdu zen, guregana iristea lortu duen antzinako irlandar kultura kristau horren adibide nabarmenetako bat Kellseko liburua litzateke.

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Brian Boru erregearen irudikapena.

X. mendean, Brian Boru erresuma txiki bateko errege zen, inguruko erresuma handiagoak bereganatuz joan eta azkenik Irlandako hegoaldeko errege boteretsuena bilakatu zen arte. Baina Irlandaren ekialdean zegoen Leinster erresumako Máel Mórda mac Murchada erregeak hura ikusirik, Dublingo Sigtrygg Silkbeard bikingo erregearekin akordio batetara ailegatu, eta biek Orkadak eta Man Uharteko bikigoen laguntza jasoz Brian Boru erregearen aurka egin zuten. 1014ko apirilaren 23an bi gudarosteak Clontarfeko guduan borrokatu eta irlandarren garaipena jazo zen. Gudu hartan Brian Boru erregea hil eta heroi bilakatu zen.[11]

Normandiar eta ingelesen inbasioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1169ko maiatzaren 1ean Irlandako historia behin betiko aldatuko zuen gertakari bat jazo zen: Normandiar-Galestar zaldune eta seireun gerlariez osaturiko espedizio bat Galesko hego-mendebaldeko Pembroke udalerrian itsasoratu eta Wexfordeko konderrian dagoen Bannow Strand kokalekuan lehorreratu zen. Guzti hauen buruzagi nagusia Richard de Clare Strongbow zen, ezizena arkulari gisa zuen trebeziarengatik irabazia zuen. Aurretik Normandiar gerlari hauei Leinstergo erregea zen Dermot Mac Murroughek beste erresumetako erregeekin zituen gatazketan lagunduko ziotelako ustetan deitu omen zituen, honela inbasio honekin Normandiar Aroa izenekoari hasiera eman zitzaion.

Irlanda osoko normandiar gaztelurik handiena den Trim gaztelua, Meatheko konderrian.

1166an Breifneko Tighearnán Ua Ruairc buruzagiarekin borrokatu ostean Mac Morrough erregeak Frantziako Anjou eskualdera ihes egin zuen, han Angevinar erregea zen Henrike II.aren laguntza lortzeko asmoz. 1171an Henrike II.a Irlandara ailegatu zen, aurreko espedizioaren egoera orokorra gainbegiratzeko xedez. Bere kontrolpetik at hedatzen zihoan inbasioaren gain bere errege autoritatea ezarri nahi zuen. Azkenik Henrike II.ak Strongbow eta Normandiar-Galestar buruzagiak bere errege nagusitzaren menpe jarri eta horretaz gain irlandar errege ugarik jaun nagusitzat onar zezaten ere lortu zuen, hau 1175eko Windsorreko Akordioan berretsi zelarik.

1155ean Adrian IV.a aita santuak argitaratutako Laudabiliter buldaren bidez inbasio hau legitimatu egin zen. Bulda honek Henrike II.a oraindik gehiago kemendu eta Irlanda osoaren jabetza lortzeko saiakerara bultzarazi zuen, horretarako Irlandako Elizaren ekonomia eta administrazio sistema berrantolatu eta Erromako Elizaren barnean jartzen saiatu zen.

Batasuna Erresuma Batuarekin[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irlandar klan bateko buruzagi batek antolatutako festa erakusten duen The Image of Irelande (1581) idazlaneko eszena bat ikusgai.

1542an Henrike VIII.a Ingalaterrakoak Irlandako Errege titulua bersortu zuen. XVI. mendearen azken aldera, Tudortarren Irlandako konskitak bultzaturik Ingalaterrako legeen berrindartzea eta hedatzea jazo zen. XVII. mendean Bederatzi Urtetako Gerra, Abenturazaleen Akta eta Kondeen Ihesaren ondorioz konkista hura egonkortu egin zen, honi Ulsterko eskoziar eta ingelesen kolonizazio eraginkorrak ere gehitu behar zitzaizkion.

1649-1653 bitartean Oliver Cromwell ingeles agintariak katolikoak menperatzeko asmoz Irlandan sekulako sarraskiak burutu zituen. Drogheda, Derry, Wexford, Waterford, Duncannon, New Ross, Carlow, Kilkenny, Clonmel, Limerick eta Galway hiriak konkistatu eta irlandar ugari hil zituztelarik.

XVIII. mendearen amaieraldera Irlandar errepublikanismoa sortu zen, bere buruzagi nabarmenenak Theobald Wolfe Tone, James Napper Tandy eta Thomas Russell izan zirelarik. 1798an Irlandar Batuen Elkarteak Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerra eta Frantziako Iraultzan oinarriturik 1798ko Irlandako matxinada antolatu zuten, baina ingelessek segituan zapuztu zuten.

1800eko Batasun Agiriaren ondorioz Britainia Handiko Erresuma eta Irlandako Erresumaren arteko batasuna eman zen, 1801eko urtarrilaren 1tik 1922ko abenduaren 6ra bitartean Irlandako uhartea Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batuaren zati izan zelarik.

XIX. mendearen lehen erdialdean irlandarrak nagusiki patataz elikatu ohi ziren. 1845 eta 1849 bitartean. Irlandako patata uztak parasito plaga bat jasan eta Irlandako Gosete Handia jazo zen. Aurretik nahiko txiroa izan eta patata oinarrizko elikagaitzat zuen biztanleriarentzako sekulako jipoia suposatu zuen, ondorioz jende asko gosez hil, asko etxe edo jabetzarik gabe gelditu eta bide bazterretan norazean zebiltzan, eta irlandar ugari EEBB, Ingalaterra, Australia eta Eskoziaren emigratzea derrigortuak egon ziren.

1845. urtearen Irlanda osoan 8 milioi pertsona bizi ziren, gosetea, heriotza eta emigrazioaren ondorioz 1849. urtearen amaierako biztanleria 4,5 milioiera murriztu zela kalkulatu izan da[12]. 1848an Irlandako uharte osoan 8 milioi pasatxo biztanle bizi baldin baziren, 2009an 6.300.000 biztanle bizi ziren, hortaz, gaur egun oraindik ere Irlandak ezin izan du XIX. mendean zuen biztanleri kopurua berreskuratu izan. Europa mailan gaur egun XIX. mendean baino biztanleria gutxiago duen herrialde bakarra delarik.

Bestalde, Irlandako Gosete Handiak biztanlerian ez ezik irlandar kulturan eta bereziki irlanderan sekulako eragina izan zuen. Goseteak usadioz irlandera hiztunen eremua eta nekazal eremua zen Irlandako mendebaldea oso modu berezian zigortu zuenez, irlandera hiztun asko hil edota atzerrira emigratu zuten. Honela, berez poltikoki eta dministratiboki aski zokoratua zegoen irlandera, hiztun kopuru aldetik ere asko murriztu zelarik, honela irlandera gaur egun ezagutzen dugun Gaeltacht eremura mugatu zen, uhartearen eremu gehienean ingelesa nagusitu zelarik.

Irlandar emigranteak 1868an itsasoratu eta euren herrialdea uzten.

1830. urtean milioiren bat gaelera hiztun zeuden, hauek elebakarrak ziren, hau da irlanderaz edo gaeleraz bakarrik hitz egiten zekiten. Aldiz, elebidunak edo bi hizkuntza hitz egiteko gai zirenak (irlandera eta ingelera) hiru miloi pertsona ziren. 1841. urtean hizkunzatren gahinbehera latza izan zen, irlandera edo gaeleraren hiztun kopurua lau milioietan zegoen, baina Gosete Handia eta Irlandar Emigrazio mugimendu handiaren ondoren, 1851. urterako irlanderaren hiztunen kopurua 1,7 milioietara jeitsi zen. 1881erako 64.167 pertsona besterik ez zeuden elebakarrak edo irlanderaz bakarrik hitz egiten zutenak, 1891. urterako elebakarren kopurua 38.193era jeitsi zen eta 1901erako 20.953 elebakar irlandar zeuden, horietako 12.000 Connacht eskualdean kokatuak zeudelarik.

Gaeleraren edo irlanderaren hiztunen kopuru osoa (elebakar eta elebidun guztiak barne hartuta) 1841an lau miloietakoa zen, 1851erako hiztunen kopuru totala 1,7 milioietara jeitsi zen, 1901an 641.142 hiztunetara, 1911n 527.000ra (elebakar eta elebidun guztiak barne).

1848ko Irlandako matxinada antolatu zen, baina ingelesek berriz ere boztizki eta berehala zanpatu zuten. Matxinatu gehienak Australiara betiko preso atzerriratu zituztelarik.

Garai honetan zehar, Daniel O'Connell politikariak katolikoen eskubideak modu baketsuan defendatzeko kanpainia bati ekion zion. Ondore, Charles Stewart Parnell protestantea eta irlandar nazionalistak biztanleri guztiaren eskubide berdintasuna eta Irlanda eta Erresuma Batuaren arteko banaketaren alde lan egin zuen.

1982an Charles Stewart Parnell irlandar nazionalistak Irlandako Alderdi Parlamentarioa sortu zuen. Garai honetako alderdi nazionalista garrantzitsuena izan zena.

1884ko azaroaren 1an Micheal Cusack irakasleak Elkarte Atletiko Gaeliko sortu zuen, irlandar herri kirolak zuzpertu eta irlandar izaera mantendu asmoz. Elkarte honek etorkizunean sekulako garrantzia izan du, batez ere gaur egun Irlanda osoan futbol gaeliko eta hurling kirolek gozatzen duten ospea elkarte honi zor baidiote.

1893ko uztailaren 31an Dublin hiriburuan Conradh na Gaeilge elkartea sortu zen, bere helburu nagusia desagertuz zihoan Irlandako gaelera biziraun eta bultzatzea izan delarik.

Banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX. mendearen hasieratik, Irlandako biztanle gehienek Gutxieneko Autogobernua (Home rule) eskatzen zuten. Irlandako Alderdi Parlamentarioak, ideia horri jarraiki, Londresko Komunen Ganberan zuen giltza politikoa izateko aukera erabiltzen zuen helburu hori lortzeko. 1886 eta 1893an autogobernu proiektu bi onartu ziren arren, Lorden Ganberan atzera bota ziren. 1911n Erresuma Batuko Alderdi Liberalak bultzatutako erreforma parlamentarioaren ondorioz, Lorden Ganberak boterea galdu zuen Komunen Ganberaren aurrean. Horrek irlandar autogobernurako aukerak areagotu zituen.

Hala ere, Irlandan autogobernuaren aurka unionista asko oldartu ziren. Ulster eskualdearen izaera britainiarra azpimarratzen zuten. Unionista gehienak Iparraldean zeuden, nahiz eta Dublinen eta hiri garrantzitsuenetan nolabaiteko pisua ere bazuten. XX. mendearen hasieran Belfast Irlanda osoko hiri garrantzitsuena bihurtu zen, bai biztanleriari zegokionez, baita jarduera ekonomikoari zegokionez ere. Bertan katolikoak (orokorrean irlandar abertzale izateko joera gehiago dutenak) mendebaldeko auzoetan kontzentratuta bizi eta gutxiengoa ziren, batez ere Falls Road auzoan.

1912an Komunen Ganberak autogobernu proiektua onartu zuen (Hirugarren Home Rule proiektua), Lorden Ganberak ahal izan zuen beste murriztu arren. 1914an Ulsterreko 4 konderriri baimena eman zitzaien proiektu horretan sartu edo ez erabakitzeko. Gatazka horretako bi bandoek talde armatuak sortu zituzten: Ulster Volunteer Force unionista eta Irish Volunteers nazionalista. Hala ere, Lehenengo Mundu Gerran sektore biek bat egin zuten Britainiar Inperioa babestuz.

1916an irlandar abertzaleek Britainia Handiaren aurkako Pazko Matxinada edo Altxamendua burutu zuten, nagusiki Dublin hiriburuan, baina baita beste hainbat hirietan ere. Gertakari garrantzitsu honen antolatzaileak Irlandar Anaitasun Errepublikarra, Irlandako Hiritarren Armada eta Cumann na mBan erakundeak izan ziren.

Britainiar Agintariek zigor modura altxamendu hartako buruzagi edo antolatzaile nagusiak fusilatu egin zituen, tartean Patrick Pearse edota James Connolly. Bizia salbatu zuen buruzagi bakarra Eamon de Valera izan zen. Altxamenduan parte hartu zuten gainontzeko ekintzaile guztiak Galesko Frongocheko barneratze esparruan preso sartu zituztelarik. Leku honetan presoen artean Michael Collins ezkutuko buruzagi bezala nabarmentzen hasi zen.

Irlandako independentzia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Irlandako Independentzia Gerra eta Irlandako Gerra Zibila
1921eko Itun anglo-irlandarra eta sinatzaileen sinadurak.

Altxamenduaren ondoren eta bertan parte hartu zuten ekintzaileak aske gelditu ondoren, irlandar errepublikanismoa eta nazionalismoa 1906an Arthur Griffith politikari nazionalistak sortutako Sinn Féin alderdiaren inguruan berrantolatzen hasi zen. Alderdi honek bi urte eskasean ordurarte alderdi nazionalista nabarmenena zen Irlandako Alderdi Parlamentarioari nagusitasuna kendu, hauteskundeak oso emaitza onekin irabazi eta Irlanda osoko alderdi bozkatu eta garrantzitsuena bilakatu zen (nahiz eta Ulsterren alderdi unionista edo portestanteen nagusitasuna egon). Berehala, Sinn Féinek legez kanpoko Dáil Éireann edo Irlandako Legebiltzarra eratu zuen.

1919-1922 bitartean Irlandar Independentzia Gerra jazo zen, bertan Michael Collinsen Irlandako Armada Errepublikarra (IRA) eta Britainiar Armada elkarren artean borrokatu ziren, tartean Black and Tans taldeak uharte osoan izua hedatu zuelarik.

Azkenik, 1921an Itun anglo-irlandarra sinatu eta Irlandaren banaketa eman zen, alde batetik Irlandako Estatu Askea izeneko estatu independientea eta beste aldetik Ipar Irlanda sortu zirelarik. Honek Irlandar errepublikanismoan ere banaketa sakona eragin zuen, alde batetik akordioaren aldekoak eta bestetik akordioaren aurkakoak agertu zirelarik, ondorioz Irlandako Gerra Zibila piztu zen, gaztazka hura ituna edo akordioaren aldekoek irabazi zutelarik.

Ipar Irlanda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Ipar Irlanda eta Ipar Irlandako gatazka

Irlandako Errepublika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Irlandako Errepublikaren historia

Irlandaren banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Irlandako banaketa administratiboa
Irlandako Errepublika eta Ipar Irlanda erakusten dituen Irlandako mapa politikoa.

Irlandako uhartea bi estatu edo erakunde politikoetan banatuta dago:

  • Irlandako Errepublika, sarritan ingeles hiztunek edo anglosaxoiek estatu subirano hau izendatzeko Irlanda izendapen soila erabili ohi dute, halere maiz eta batik bat nazioartean edo barne gaietarako nazio estatu moduan burutu beharreko eginkizunetan Irlandako Errepublika izendapena erabili ohi da. Bere hiriburua Dublin da.
  • Ipar Irlanda, Erresuma Batuaren zati da eta uharteko lurraldearen seirenean hedatzen da. Bere hiriburua Belfast da.

Uharte osoko azpibanaketa historikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Usadioz eta historikoki, Irlandako uhartea lau probintzietan banatuta dago: Connacht, Leinster, Munster eta Ulster; hortaz gain XIII. eta XVII. mende artean garatutako sistemaren ondorioz hogeitamabi konderrietan ere banatuta dago[13]. Hogeitasei konderri Irlandako Errepublikaren barne daude eta gainontzeko sei konderriak Ipar Irlandaren barne. Nahiz eta oker aipatuta egon, sarritan "Ulster" izendapena Ipar Irlandaren sinonimotzat erabiltzen da, nahiz eta Ulster eta Ipar Irlanda gauza berberak ez izan, Ulster probintziako hiru konderri Irlandako Errepublikan baidaude (Cavan, Donegal eta Monaghan), aldiz beste Ulstergo gainontzeko sei konderriak Ipar Irlandan daudelarik (Antrim, Armagh, Derry, Down, Fermanagh eta Tyrone).

Dublin, Cork, Limerick, Galway, Waterford eta Tipperaryko konderriak oraindik txikiagoak diren eremu administratiboetan banatu dira, halere Irlandako Banaketa Administratiboaren arabera oraindik konderri ofizialtzat hartzen dira. Ipar Irlandako konderrien izendapenak ez dira oso erabiliak bertako gobernuen aldetik, nahiz eta beren muga historikoak Joko Gaelikoak bezalako kiroletan oraindik erabiliak izaten diren[14], bai eta kultura, ospakizun eta turismo gaietan ere[15].

Probintzia Populazioa[16] Azalera (km²) Azalera (sq mi) Hiririk handiena
Flag of Connacht.svg Connacht 504,121 17,713 6,839 Galway
Flag of Leinster.svg Leinster 2,295,123 19,774 7,635 Dublin
Flag of Munster.svg Munster 1,173,340 24,608 9,501 Cork
Flag of Ulster.svg Ulster 1,993,918 24,481 9,452 Belfast

   Irlandako Errepublikaren barnean dauden konderriak

   Ipar Irlandaren barnean dauden konderriak

.
Flag of Ireland.svg Irlandako Errepublika konderriz-konderri (Orlegiz).
  1. Flag of county Dublin.svg Dublingo Konderria/Contae Bhaile Átha Cliath
    Dublingo Hiria
    Dun Laoghaire-Rathdown
    Fingal
    Hego Dublin
  2. County colors of Longford and Wicklow (1x2 ratio).svg Wickloweko Konderria/Contae Chill Mhantáin
  3. Flag of county Wexford.svg Wexfordeko Konderria/Contae Loch Garman
    Wexford Hiria (Hirigunea)
  4. Flag of county Carlow.svg Carloweko Konderria/Contae Cheatharlach
  5. Flag of county Kildare.svg Kildareko Konderria/Contae Chill Dara)
  6. Flag of the counties of Donegal, Leitrim and Meath.svg Meatheko Konderria/Contae na Mí
  7. Flag of the counties of Cork, Derry and Louth.png Loutheko Konderria/Contae Lú
    Drogheda Hiria (Hirigunea)
  8. Flag of county Monaghan.svg Monaghaneko Konderria/Contae Mhuineacháin
  9. Flag of the counties of Cavan and Laois.svg Cavaneko Konderria/Contae an Chabháin
  10. County colors of Longford and Wicklow (1x2 ratio).svg Longfordeko Konderria/Contae an Longfoirt
  11. Flag of the counties of Galway and Westmeath.svg Westmeatheko Konderria/Contae na hIarmhí
  12. Flag of county Offaly.svg Offalyko Konderria/Contae Uíbh Fhailí
  13. Flag of the counties of Cavan and Laois.svg Laoiseko Konderria/Contae Laoise
  14. Flag of county Kilkenny.svg Kilkennyko Konderria/Contae Chill Chainnigh
    Kilkenny Hiria (Hirigunea)
  15. Flag of the counties of Cavan and Laois.svg Waterfordeko Konderria/Contae Phort Láirge
    Waterford Hiria
  16. Flag of the counties of Cork, Derry and Louth.svg Corkeko Konderria/Contae Chorcaí
    Cork Hiria
  17. Flag of county Kerry.svg Kerryko Konderria/Contae Chiarraí
  1. Flag of the counties of Fermanagh and Limerick.svg Limerickeko Konderria/Contae Luimnigh
    Limerick Hiria
  2. Flag of county Tipperary.svg Tipperaryko Konderria/Contae Thiobraid Árann
    Ipar Tipperary
    Hego Tipperary
     Clonmel Hiria (Hirigunea)
  3. Flag of county Clare.svg Clareko Konderria/Contae an Chláir
  4. Flag of the counties of Galway and Westmeath.svgGalwayko Konderria/Contae na Gaillimhe
    Galway Hiria
  5. Flag of county Mayo.svg Mayoko Konderria/Contae Mhaigh Eo
  6. Flag of county Roscommon.svg Roscommoneko Konderria/Contae Ros Comáin
  7. Flag of county Sligo.svg Sligoko Konderria/Contae Shligigh
    Sligo Hiria (Hirigunea)
  8. Flag of county Leitrim.svg Leitrimeko Konderria/Contae Liatroma
  9. Flag of the counties of Donegal, Leitrim and Meath.svg Donegalgo Konderria/Contae Dhún na nGall

    Flag of the United Kingdom.svg Ipar Irlanda konderriz-konderri (Arrosaz).
    1. Flag of the counties of Fermanagh and Limerick.svg Fermanagheko konderria/Contae Fhear Manach
    2. Flag of county Tyrone.svg Tyroneko konderria/Contae Thír Eoghain
    3. Flag of the counties of Cork, Derry and Louth.svg Derryko konderria
      Derry Hiria
    4. Flag of county Antrim.svg Antrimeko konderria/Contae Aontroma
      Belfast Hiria
    5. Flag of county Down.svg Downeko konderria/Contae an Dúin/Coontie Doun
      Belfast Hiria
    6. Flag of county Armagh.svg Armagheko konderria/Contae Ard Mhacha

Uharte osoko erakundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Banaketa konstituzionalaren gain doazen hainbat gaietan Irlandako uhartea bere osotasunean edo herrialde bakar baten gisa hartzen duten zenbait erakunde ere badaude. Hau zenbait salbuespen nabarmenetan gertatzen da, adibidez Irlandako erlijio nagusiek herrialde bakartzat hartzen dute, nahiz eta ekonomikoki uharteko bi aldeetan bi moneta ezberdin egon, hurling, futbol gaeliko, errugbi, golf, cricket, baseball, amerikar futbola eta belar hockeyan uharte osoa Irlanda izendapenean ordezkatua izan ohi da.

Salbuespena futbola da: 1921eko Irlandaren banaketaren ostean, Irlandar Futbol Elkarteak futbolaren kontrola Ipar Irlandan bakarrik mantendu zuen, gainontzeko irlandar lurraldean erakunde hartatik banandu eta eratu berria zen Irlandako Futbol Elkartea nagusitu zelarik. Azken urteetan uharte osorako futbol liga eta selekzio nazionala sortzeko aukera (errugbian irlandako errugbi selekzioarekin gertatzen den antzera) kirol eta politika mailako hainbat irlandar pertsonaien babesa izan du, esate baterako Irlandako gobernuko ministroa den Dermot Ahern[17]. Orain dela gutzi, irlandar futbolariek Irlanda Osoko Liga ("All-Ireland league") batentzako deia ere jaso zuten, dena dela babesle etxeekin dauden kontratuek eta futboleko bi elkarteen arteko interes sail batzk direla eta, etorkizun hurbil batean liga hau gauzatzeko aukera asko zaildu dute[18]. 2005ean irlandar talde ezberdinen arteko lehiaketa izango litzakeen Irlanda Osoko Futbol Kopa bat ere sortu zen.

Uharteko erlijio nagusienen antolakuntza ere Irlanda Osoan oinarritzen dira: bai Eliza Katoliko Erromatarra, Irlandako Eliza Metodista, Irlandako Eliza Anglikarra zein Irlandako Eliza Presbiteriarra. Zenbait sindikatu ere Irlanda edo Uharte Osoan oinarritzen dira euren erakundeen antolakuntza osatzeko, esate baterako Dublingo Irish Congress of Trade Unions (ICTU), aldiz Ipar Irlandako beste batzuk Erresuma Batuko Trades Union Congress (TUC) sindikatuaren barnean sarturik daude, eta sindikari batzuk uharteko nahiz Britainia Handiko sindikatuetan sarturik daude. Irlandako Union of Students in Ireland (USI) sindikatuak Erresuma Batukoa den National Union of Students (NUS) sindikatuarekin batera NUS-USI izendapenarekin Ipar Irlandan ekitaldiak antolatu ohi dituzte.

Cork hiriko 2004ko San Patrizio Eguneko ospakizunak.

1998ko Ostiral Santuko Akordioan agertzen den kapituluak Irlanda-Osoko erakundeak era ezberdinetan elkarlanean jarduteko aukera ematen du. Adibidez, Iparralde-Hegoaldeko Ministro Kontseiluak Irlandako gobernua eta Ipar Irlandako Agintaritzaren arteko eztabaidagunea ezarri zuen, bertan bi erakunde hauei eragiten dieten gaiei buruz eztabaidatu dezaketelarik: Irlanda-Osoko politikaren hogei "elkarlan atalen" proposamena, nekazaritza, garapena eta garraioak. transport. Politika atal hauetako seik berezko erakundeen sorkuntza gauzatu du, adibidez Food Safety Promotion Board erakundea. Turismoaren inguruko marketing eta gaiak ere Irlanda Osoan oinarritu eta jarduten du, Tourism Ireland erakundeak kudeatzen duelarik.

Sinn Féin eta Irlandako Alderdi Berdeak Irlandako Errepublika nahiz Ipar Irlandako hauteskundeetara aurkezten dira. Irlandako Errepublikako alderdi politiko handiena den Fianna Fáil alderdia ere Ipar Irlandako Hauteskunde Batzordean izen eman zuen, honela bere antolaketa Ipar Irlandara hedatuz, berharbada eskualde honetako Alderdi Sozialdemokrata eta Laborista (SDLP) alderdi nazionalistarekin bat egiteko asmoz[19].

Merkatal jarduera berrien hazkundea Irlanda-Osoko ideian oinarrituta zabaldu da, Europar Batasuneko kide diren bi aldeetako administrazioek hazkunde honen garapenari erraztasunak eskeini dizkiotelarik. Mugako bi aldeetako negozio eta politikari taldeak "uharte-osoko ekonomia" sortzeko deituak izan dira, honela bi aldeetako administrazioen lehiakortasunaren hazkundea eta etekin ekonomikoen onura lortzeko asmoz[20]. Hau Irlandako Gobernua eta alderdi politiko nazionalisten estatu laguntzarekin gauzatzen Ipar Irlandako Legebiltzarrean[21]. Uharte osoak batera luzez lan egiten duen atal komertzialetako bat indar elektrikoaren merkatua da[22] eta uharte osoa hartuko lukeen gasaren merkatu bat sortzeko planak ere badaude[23]

Martxoaren 17an San Patrizio Eguna ere uharte osoan zehar Irlandako santu zaindaria den San Patrizioren omenez ospatu ohi den jai egun nazionala da. Irlandatik kanpo mundu osoan bizi diren irlandar eta irlandarren ondorengoek ere edonon daudelarik jai hau gogo bereziz ospatu ohi dute, eurak dioten moduan jaio honekin irlandar izatearen harrotasuna berrindartzen baita.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irlandako geografiari buruzko maparen irudia (sakatu bertan handiagoa ikusteko).

Irlandako uhartea Europako ipar-mendebaldean dago eta 84.412 kilometro karratuko azalera du, Britainia Handia eta Islandia ondoren Europa osoko irlarik handiena delarik.

Erliebea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uhartearen erdialdeko ordokia kostaldeko mendixka eta mendiz inguratuta dago. Mendi horietan garaiena Kerryko konderrian dagoen Macgillicuddy's Reeks mendikatean daude uharteko mendirik altuenak; Carrauntoohil (Carrán Tuathail, 1.039m), Beenkeragh (Binn Chaorach 1.010m) eta Caher (Cathair na Féinne, 1.001m).

Irlandako beste mendi esanguratsuak Croagh Patrick, Brandon mendia eta Mourne mendiak dira.

Hidrologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irlandako ibairik luzeena den Shannon ibaiak uhartea 386 kilometrotan zehar zeharkatzen du, ipar-mendebaldeko Cavaneko konderrian jaio eta 113 kilometro burutu ondoren erdi-mendebaldeko Limerick hiria zeharkatu ondoren, Clareko konderria, Limerickeko konderria eta Kerryko konderriaren artean itsasadar handi bat sortu eta bertan itsasoratzen delarik. Gainontzeko ibai luzeak Barrow ibaia (192 km), Suir ibaia (184 km), Blackwater ibaia (169 km) eta Nore ibaia (140 km) dira, denak uhartearen hegoaldean. Iparraldeko luzeena berriz Bann ibaia da (120 km).

Irlandan aintzirak oso ugariak dira eta lough deritze. Batzuk uhartearen barnean daude eta ur gezatakoak dira, beste batzuk aldiz ur gazitakoak dira eta badiak osatzen dituzte. Ur gezatakoen artean aipagarriena Ipar Irlandako Neagh aintzira da, izan ere 381 km²-ko azalerarekin Britainiar uharteetako aintzira handiena baita. Beste lough batzuk Corrib (Connachten 176 km²), Derg (Connachten 118 km²), Erne (Ulsterren 112 km²) eta Ree (Leinster eta Connacht artean 105 km²) dira.

Ur gaziko loughen artean garrantzitsuenak iparraldean daude, hala nola, Belfast, Foyle eta Strangford. Hauekin batera aipatzekoak dira Connachteko Galway badia eta Shannon estuarioa ere

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uhartearen landaredi oparoa bertako klima heze eta ohiko euriteei esker sorturikoa da, hori dela eta, Irlandak Uharte Esmeralda ezizena bereganatu du. Dena dela, Irlandak klima ozeaniko goxo baino aldakorra du, muturreko tenperatura gutxiekin. Klima uharteko bateko ohikoa da, munduko latitude berdinetan dauden guneetako muturreko tenperaturetara saihestuz eta horietara iritsi gabe. Azken honen arrazoia Hego-mendebaldeko Ozeano Atlantikotik datozen haizeek berezko tenperatura gozatu egiten dutelakoan datza.

Down konderriko larreak, atzealdean Mourne mendiak daudelarik.

Euri jasak edonon eta urte osoz izan ohi dira, maiz ustekabean, halere hain euritsuak ez diren guneak ere baduade, bereziki ekialdean. Mendebaldea hezeagoa eta Atlantikotik datozen ekaitzak jasateko joera handiagoa du, bereziki udazken amaiera aldera eta neguan. Ekaitz hauek sarritan haize bortitzak eta euri-jasa izugarriak dakartzate, bereziki mendebaldeko kostaldean, batzuetan baita elurra eta kazkabarra ere. Galwayko konderriaren iparraldea eta Mayoko konderriaren ekialdeko eramuak uharteko ekaitz egunik gehien dituzten eremuak dira, eremu hauetan gutxi gorabehera urteko hamar egunetatik bost ekaitza dagoelarik. Hegoaldean dagoen Munster eskualdeak berriz iparraldeko Ulster eskualdeak baino elurte gutxiago jasaten ditu, azken hau uhartean elur gehien jasaten duen eremua delarik.

Udan lur barneko eremuak beroenak dira, aldiz neguan hotzenak. Sarritan urteko batez beste 40 egunetan barnealdeko eguraldi estazioetan 0 Â°C tenperatura inguruan ibili ohi dira, adliz kostaldean 10 egunetan izan ohi da. Batzuetan Irlandak bero olatuak jasan ohi ditu, azkenak 1995, 2003 eta 2006 urtetakoak. Gainontzeko Europan ez bezala, Irlandan 2009-2010eko neguan Irlandan bereziki hotza izan zen. Leku askotan tenperatura -13 Â°C-ra jeitsi zen eta mendiguneetan ez ohiko metro bateko elurra ere egin zuen.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1600 eta XXI. mendearen hasiera bitartean Irlandako biztanleriaren bilakera irudikatzen duen grafikoa. Emigraketa kopuruaren gailurra XIX. mendea jazo zen (8 milioi biztanle), aldiz 1845-1849 artean biztanleri kopuruaren bapateko beherakada geldiezina jazo zen, hots, Irlandako Gosete Handia puri-purian zegoela.

XIX. mendean Irlandako biztanleriaren bilakaerak bapateko etena jasan zuen. 1841an uharteak 8 milioi biztanle izatetik 1921an 4 milioi biztanle bakarrik izatera iragan zen. Biztanleria murrizketa horren eragiletako bat 1845-1852 bitartean jazotako Irlandako Gosete Handia izan zen, milioi bat lagunen heriotza eragin zuelarik. Halere, biztanleriaren murrizketa handi horren eragile nagusiena uhartearen ekonomia kaxkarra izen zen, honen ondorioz ia XXI. mendearen hasiera arten uhartean emigraketaren kultura oso sustraitua egon zelarik,

XIX. mendetik aurrera irlandar gazte belaunaldi osoak Estatu Batuak, Eskozia, Ingalaterra, Australia, Kanada, Argentina eta hainbat herrialdeetara emigratu zuten, ondorioz herrialde hauetan Irlanda Diasporaren komunitate garrantzitsuak daude. Gaur egun kanadarren %14ak bere burua irlandar ondorengotzat du, 36 milioi estatubatuarrek irlandarren ondorengoak direla aldarrikatzen dute, hortaz herrialdearen biztanleri osoaren %14a eta biztanleri zuriaren %20a. Estatu Batuetako eremu irlandarrena Massachusetts da, bertako biztaleriaren &23.8ak irlandarren ondorengoa direla aldarrikatzen dutelarik. Irlandatik Amerikara edo Australiara atera ziren etorkinen jatorrizko eremu nagusiak Munster eta Connacht probintziak izan ziren, aldiz Ulstergo etorkinek Eskoziara joateko joera izan zuten. Gaur egun, Leinster eta Ulster probintziek orokorrean Munster edota Connacht probintziek baino biztanleria dentsitatea askoz ere handiagoa dute.

Irlandako emigrazio joera honek denbora luze jo zuen, halere 1990ko hamarkada eta 2000ko hamarkadan Irlandaren ekonomiak hobetze handia jasan zuen, maiz estatubatuar multinazionalen Europako ordezkarirzak Irlandan koktzen baiziren, Irlandako bizi kalitatea ere asko hobetu zen, fenomeno honi Zelta Tigrea deitu zitzaiolarik. Honela Irlanda usadioz etorkinen jaioterria zen herrialdea izatetik, beste herrialdeetako etorkinen helmuga izatera igaro zen. 2004an Irlandako etorkin komunitate handiena poloniarrena zen, denera uhartean 150.000 poloniar zeudelarik. Lituania, Letonia eta Txekiar Errepublikako etorkin komunitateak nabarmenak ere badaude. Haietatik gain, errumaniarrak ere badaude, eta ia kopuru txikiagoetan nigeriarrak, txinatarrak, italiarrrak, portugaldarrak, espainiarrak... ere bai. Etorkin komunitate hauek nagusiki hiri handietan daude: Dublin, Belfast, Cork, Limerick edota Galway.

Itxuraz etorkin komunitate handiena duen eremua Irlandako Errepublika da. 2006ko erroldaren arabera 420.000 etorkin zituen, hots, biztanleriaren %10a. Europar Batasunakoak ez diren etorkinen artean komunitate handienak txinatar eta nigeriarak dira, Afrikako beste herrialdeetako etorkinen komunitateak ere badaudelarik. 2008-2012ko krisialdi ekonomikoaren ondorioz, 2008ko amaieratik aurrera Ekialdeko Europako 50.000 inguru etorkinek Irlanda laga dutela uste da.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irlandako Errepublika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Oireachtas, Dáil Éireann, eta Seanad Éireann
Leinster etxea, Dáil Éireann legebiltzarra eta Seanad Éireann senatuaren egoitza.

Irlandako Errepublika edo Éire errepublika demokratiko eta parlamentarioa da. Irlandako presidentea (gaelikoz Uachtarán na hÉireann) estatuburua da, zazpi urtez behin hauteskunde bidez aukeratua. Gaur egun protokoloko funtzioak betetzen ditu gehienbat, baina konstituzioak zeregin berezi batzuk ematen dizkio. 2011tik presidentea Michael D. Higgins da (Alderdi Laboristakoa).

Oireachtas (Legebiltzarra) bi ganbera ditu: Seanad Éireann (Irlandako senatua edo goi ganbera) eta Dáil Éireann (Irlandako legebiltzarra edo behe ganbera). Senatuak 60 kide ditu, modu desberdinetan aukeratutakoak (lehen ministroak izendatuta, unibertsitateek izendatuta edo lanbide adarretako ordezkariek izendatuta. Ganbera honek boterea duen arren, gai gehienetan behe ganberak du nagusitasuna.

Áras an Uachtaráin jauregia, Irlandako Errepublikako Taoiseach edo Lehen Ministroaren egoitza ofiziala.

Dáil Éireann lege biltzarrak 166 kide ditu (Teachtaí Dála) bost urtez behin aukeratzen da sufragio unibertsalaren bidez. Irlandako hauteskunde sistema berezia Boto Transferigarri Bakarra (Ingelesez Single Transferable Vote) bezala ezagutzen da; bertan, hautesle bakoitzak nahi beste hautagairi eman diezaioke botoa, gustukoenetik hasita zerrendatuz. Botoak zenbatzean kuota bat ezartzen da eserleku bat hartu ahal izateko, eta banan-banan boto gutxien dituztenak ezabatzen joaten dira eta soberakoak bigarren, hirugarren... hautagaiari batzen. Dáil Éireann legebiltzarrari dagokio, besteak beste, lehen ministroa (Taoiseach) aukeratzea, gobernua kontrolatzea eta legeak eta aurrekontuak onartzea. Gobernua gehienez 15 ministrok osa dezakete eta horietatik gehienak Dáil legebiltzarreko kideak izan behar dira.

2011ko hauteskundeen ondoren, gobernua Fine Gaelek eta Irlandako Alderdi Laboristak osatu zuten, Enda Kennyren gidaritzapean. Oposizioko alderdiak Fianna Fáil, Sinn Fein eta ezkerreko koalizioa dira.

Irlandako Errepublikako Taoiseach edo Lehen Ministroaren egoitza Dublin hiriburuko Phoenix parkean dagoen Áras an Uachtaráin jauregia da. Dáil Éireann legebiltzarra eta Seanad Éireann senatuaren egoitza aldiz hiri bereko erdigunean dagoen Leinster etxea da.

Ipar Irlanda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Ipar Irlandako Gobernua eta Ipar Irlandako Biltzarra

Berez, Ipar Irlandako barrutira Ingalaterra, Eskozia eta Galesetik ezberdindua dagoen lege barrutia da.

1973-1974 eta 1982-1986 bitartean ere Ipar Irlandak hainbat lurralde gobernu izan ditu, baina denak arazo bat edo besterangatik ezagaitu edo ezeztatuak izan ziren. Gaur egun, Ipar Irlandak berezko gobernua du, betiere Erresuma Batuaren barnean.

Ipar Irlandako Gobernua (ingelesez Northern Ireland Executive) Ipar Irlandako Biltzarraren agintaritza eta Ipar Irlandako botere legegilea da. 1998ko Ostiral Santuko Akordioa edo Stormonteko itunaren ondorioz sortu zen.

Ipar Irlandako Biltzarra (ingelesez Northern Ireland Assembly, irlanderaz Tionól Thuaisceart Éireann eta Ulsterko eskozieraz Norlin Airlan Assemblie) Ipar Irlandako legebiltzarra da, Belfast hiriburu inguruan dagoen Stormont jauregian kokatzen delarik. Ipar Irlandako Biltzarra hainbat alditan desegina izan da, hauen artean denboraldi luzeena 2002ko urriaren 14tik 2007ko maiatzaren 7ra doana da. 2007an hauteskundeak ospatu eta 2007ko martxoaren 7an biltzarra berrezarri egin zen.

Legebiltzar hau 108 legebiltzakidez osatua dago, honek Ipar Irlandak dituen hainbat eskumenen inguruko erabakiak hartzen ditu eta bere osaketa Ipar Irlandako Hauteskundeetan bozkatzen da.

Bestalde, Ipar Irlandak Londres hiriburuko Lorden Ganberarako 18 kide (MP) hautatzen ditu. Ipar Irlandako Bulegoak Erresuma Batuaren gobernua eta hark dituen eskumenak Ipar Irlandan ordezkatzen du, bai eta Ipar Irlandako interesak Erresuma Batuko gobernuan ordezkatu ere, hortaz, zubilana egin ohi du. Ipar Irlandako Bulego hau Ipar Irlandako Estatu Idazkaria zuzentzen du Secretary of State for Northern Ireland), hau Erresuma Batuko Gabinetea edo Gobernuko kidea ere badelarik.

Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Irlandera, Ulsterko eskoziera, eta Ingelesa

Irlandera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Irlandera eta Gaeltacht

Irlandako gaelera,[24] Irlandako gaelikoa[24][25] edo irlandera[25][26] (hizkuntza hartan, Gaeilge) Irlandako jatorrizko hizkuntza da. Gaelera hizkuntzen taldean sailkatzen da. Jatorria Irlandan du eta hizkuntza indoeuroparren familiako adar goidelikoan sailkatzen da. Historikoki irlandarrek hitz egin dute. Uhartean 20.000 - 80.000 dira Irlandako gaelera lehen hizkuntza dutenak, gehienbat mendebalde urruneko baserritar giroan. Irlandera Irlandako hizkuntza nagusia izan zen, Erdi Aroan ingelesak iritsi arte. 1922an Irlandako Errepublikak (jatorriz Irlandako Estatu Askea deitua) independentzia lortu zuenez geroztik, Irlandako hizkuntza ofiziala da, ingelesarekin batera. 1998an, Ostiral Santuko Akordioaren ondoren, Erresuma Batuaren agintepean dagoen Ipar Irlandako hizkuntza gutxitutzat onartu zuten ofizialki, Ulsterko eskozierarekin batera. 2005eko ekainaren 22an Europar Batasuneko lan hizkuntzetako bat izendatu zuten legez, eta ofizialtasun horren indarraldia 2007ko urtarrilaren 13an hasi zen. 2007ko urtarrilaren 22an, Irlandako Errepublikako ministro zen Noel Treacyk Europar Batasuneko Ministroen Kontseiluko bilera batean erabili zuen lehendabiziko aldiz.

Komunitate eta Baserri Giroko Gaeltacht Departamentuaren arabera, 2003an 1.500.000 pertsonak hizkuntza horretan mintzatzeko behar adina zekitela ziurtatzen zuten. 2007an, uharteak zituen 4,3 milioi bizilagunetatik % 40,8 ziren gaelera hitz egiteko gai.

Ulsterko eskoziera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Ulsterko eskoziera eta Eskoziera

Ulsterko eskoziera (hizkuntza hartan, Ulster Scots, Ullans, Hiberno-Scots edo Scotch-Irish) eskoziera hizkuntza zaharretik datorren hizkuntza da. Gaur egun Ulster probintzian hitz egiten da, Ipar Irlandan eta Irlandako Errepublikan. Lehenengoan, Antrim, Down eta Derryn mintzatzen da, eta Errepublikako lurraldeari dagokionez, Donegalgo konderrian.

Hiztun kopuruaz den bezainbatean, ez dago datu fidagarririk. Ehnologuen 10.000 hiztun aipatzen dira; 1999an egindako Ipar Irlandako Bizitzaren eta Denboren Inkestari erantzunez, Ipar Irlandako herritarren % 2k Ulsterko eskozieraz bazekitela adierazi zuten, eta horrek eskualde horretan 30.000 hiztun direla emango luke;[27] Ipar Irlandako Kultura, Arte eta Aisialdi Sailak dioenez, eskualde horretan 35.000 hiztun dira;[28] eta kalkulu «baikorra» 100.000 hiztunekoa da.

Shelta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Shelta

Shelta (hizkuntza honetako hiztunek Gammon deitua) Irish Travellers edo Irlandar "Ijituen" komunitateko berezko hizkuntza da. Nagusiki Irlandan eta Erresuma Batuko zenbait eremutan mintzatzen da.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Literatura eta arteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Irlandako literatura

Nahiz eta uharteko biztanlegoa erlatiboki txikia izan, Irlandak Nazioarteko Literaturari bere genero guztietan egin dion ekarpena handia izan da, nagusiki ingelesez izan delarik[29]. Irlanderazko olerkigintza Europako zaharrenetakoa da, bere jatorria VI. mendean duelarik. Jonathan Swift irlandarrak Gulliverren bidaiak eta A Modest Proposal idazlanak idatzi zituen, eta hauei esker gaur egun arte denon oroimenean gelditu da. Denboran hurbilago, Irlandak Literaturako Nobel Saridun idazle ugari eman ditu: George Bernard Shaw, William Butler Yeats, Samuel Beckett eta Seamus Heaney. Nahiz eta Nobel Saririk sekula irabazi ez izan, James Joyce irlandarra XX. mendeko idazle garrantzitsuenen artean kokatzen da; Samuel Beckett berak bere Nobel Saria jasotzeko ekitaldira joateari uko egin zion, ekintza honekin Joyceri sari hori ez eman izanaren aurkako protesta eginez. 1922ko Joycen Ulysses eleberria Literatura Garaikideko idazlan esanguratsuenen artean dago, eta bere omenez urtero ekainaren 16ean Dublin hirian Bloomsday eguna ospatu ohi da[30].

Irlandako artearen historia Historiaurreko harri tailaketekin hasten da, adibideak Newgrange bezalako lekuetan topa genitzazke[31]. Brontze Aroko lanabesetan ere artearen arrastoa topa genezake, bereziki urrezko apaingarrietan. Gerora, Erdi Aroko eskuizkribu argiztatuek Europa Kristau guztia harrituko dute. Eskuizkribu hauen artean adibide ikusgarri eta bikainena Kellseko liburua da. XIX. eta XX. mendeetan zehar, bertako usadioan oinarritutako margolaritza sendo batek bere burua ezagutuarazi zuen, mugimendu honen barnean John Butler Yeats, William Orpen, Jack Yeats eta Louis le Brocquy nabarmendu daitezkelarik.

Irlandar Literatura Modernoa oraindik baserri edo landa giroari estuki loturik jarraitzen du, horren adibide John Millington Synge, John McGahern eta John B. Keane idazleak edota Seamus Heaney bezalako olerkariaren idazlan eta eleberriak dira.

Beste sonako irlandar idazle bat Oscar Wilde da, bere esaldi zorrotz eta biziak oso ospetsu bilakatu direlarik.

Antzerkigintzari dagokionez, Seán O'Casey, Brian Friel, Sebastian Barry, Conor McPherson eta Billy Roche bezalako antzerkigileek Irlanda munduko eszenatokian kokatzea lortu dute[32]. Herrialde osoan zehar nolabaiteko Antzerkigintzaren kultura bat badago, antzerki ekitaldi eta jaialdiak antolatzen dira eta hauetan nazioarteko nahiz irlandar antzerkilanak taularatzen dira. Dublingo Abbey Theatre antzokia Irlandar Antzerkingintzaren tenplutzat hartu ohi da. Bestalde, Galway hirian An Taibhdhearc antzokia dago, 1928an sortutako Irlanderazko Antzokia da[33][34].

Musika eta dantza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Irlandako musika, Irlandar dantzak, eta Irlandako musika matxinoa
The Dubliners taldea musika emanaldi batean zehar.
U2 taldeko partaideak.

Irlandako folk musika eta dantzen ondare herrikoia oso zabala da eta mundu osoan zehar aski ezaguna[35], Riverdance edo Lord of the Dance ikuskizunak oso ospetsuak bihurtu direlarik.[36].

XX. mendearen erdialdera, Irlandar gizartearen modernizatzen hasia zen, aldiz era berean musika herrikoiak gahinbehera bat pairatu zuen, bereziki hiriguneetan[37]. 1960ko hamarkadan zehar, Amerikar folk mugimenduan oinarrituta, Irlandar usadio eta ohiturenganako interesaren berpizkunde bat jazo zen. Berpizkunde honen bultzatzaile nagusiak Ceoltóirí Chualann, The Clancy Brothers, The Dubliners, The Chieftains, Emmet Spiceland, The Wolfe Tones, The Irish Rovers, Sweeney's Men bezalako taldeak, edota Seán Ó Riada eta Christy Moore bezalako pertsonak izan ziren[38].

Gerora Horslips, Van Morrison eta Thin Lizzy bezalako talde eta musikariek irlandar musika herrikoiaren elementuak euren rock musika eta abestigintzan sartu eta berezko soinu berezi bat sortu zuten. 1970 eta 1980. hamarkadan zehar, folk eta rock musikarien arteko muga lausotzen hasi zen, musikari askok bi musika horien muga alde batetik zein bestetik zeharkatzen hasi baitziren. Hau U2, Enya, Flogging Molly, Moya Brennan, The Saw Doctors, Bell X1, Damien Rice, Planxty, The Corrs, Aslan, Sinéad O'Connor, Clannad, The Cranberries, Rory Gallagher, Westlife, The Script, B*witched, BoyZone, Gilbert O'Sullivan, Black 47, Stiff Little Fingers, VNV Nation, Rob Smith, Ash, The Thrills, Stars of Heaven, Something Happens, A House, Sharon Shannon, Damien Dempsey, Declan O' Rourke, The Frames eta The Pogues talde eta musikarien abestigintzan argi eta garbi ikus liteke.

1990. hamarkadan zehar Irlandan folk metal azpigeneroa gailendu zen, honen bidez heavy metal eta Irlandar eta Zeltiar musiken arteko batasuna eman zen. Azpigenero honetako aitzindariak Cruachan, Primordial eta Waylander taldeak izan ziren.

Bere jatorri edo iturburuetara itzuliaz, Irlandar musikak sekulako ospea eta entzutea bereganatu izan du. Oraindik gaur egun ere musika garaikideko talde asko nolabaiteko soinu "herrikoiari" atxikitu ohi dira, hauen artean Altan, De Dannan, Téada, Danú, Dervish, Lúnasa edota Solas aipa daitezkelarik. Beste talde batzuk kultura anitzen estilo bateraketa egin ohi dute, esate baterako Afro Celt Sound System eta Kíla taldeak.

Eurovision Abesti Txapelketan ere Irlandak izen ona bereganatu du, bertan parte hartzen duten herrialdeen artean garaipen gehien lortu duena baita, denera zazpi izan direlarik: 1970an Dana, 1980 eta 1987an Johnny Logan, 1992an Linda Martin, 1993an Niamh Kavanagh, 1994an Paul Harrington eta Charlie McGettigan, eta azkenik 1996an Eimear Quinn.[39]

Zinema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irlanda mundu osoan ospetsuak diren aktore askore jaioterria da: Maureen O'Sullivan, Maureen O'Hara, Barry Fitzgerald, Richard Harris, Peter O'Toole, T. P. McKenna, Gabriel Byrne, Fionnula Flanagan, Brenda Fricker, Seán McGinley, Ciarán Hinds, Patrick Bergin, Bob Geldof, Stephen Rea, Fiona Shaw, Kenneth Branagh, Liam Neeson, Colm Meaney, Pierce Brosnan, Brendan Gleeson, Liam Cunningham, James Nesbitt, Alison Doody, Colm Ó Maonlaí, Aidan Gillen, Colin Farrell, Cillian Murphy, Jonathan Rhys Meyers, Katie McGrath...

Daniel Day-Lewis jaiotzez ingelesa izan arren irlandar nazionalizatea duen aktorea da; Sam Neill zeelandaberriar aktorea berez Ipar Irlandako Omagh hirian jaioa da; aita alemaniarra eta ama irlandar duen Michael Fassbender aktorea Alemanian jaio eta haurtzarotik Irlandan bizi izan da.

Zinema zuzendariei dagokionez, bi nabarmeneak Jim Sheridan eta Neil Jordan dira, bestalde John Ford estatubatuar zinema zuzendaria ere irlandar katorriako zen, ama Inishmore uhartekoa eta aita An Spidéal udalerrikoa baizituen.

Irlandan filma ospetsu ugari ere girotu izan dira: Man of Aran (1934), The Informer (1935), The Quiet Man (1952), Captain Lightfoot (1955), Mise Éire (1959), Ryan's Daughter (1970), Barry Lyndon (1975), Excalibur (1981), The Dead (1987), Taffin (1987), My Left Foot (1989), The Field (1990), Hidden Agenda (1990), The Commitments (1991), The Crying Game (1992), The Snapper (1993), In the Name of the Father (1993), Circle of Friends (1995), Michael Collins (1996), Some Mother's Son (1996), The Van (1996), The Boxer (1997), The General (1998), The Nephew (1998), Angela's Ashes (1999), Agnes Browne (1999), Ordinary Decent Criminal (2000), Bloody Sunday (2002), Evelyn (2002), The Wind That Shakes the Barley (2006) eta The Shore (2011).

Irlanderaz filmatutako zenbait filma honako hauek dira: Yu Ming Is Ainm Dom (2003) eta No Béarla (2007).

Bestalde, 1992ko Far and Away filmako lehenbiziko zatia Irlandako Dingle penintsulan filmatu zen. Aldiz, 1993ko In the Name of the Father nahiz 1967ko The Italian Job filmetako espetxe-eszenak Kilmainham Gaol espetxe-museoan filmatu ziren. Eskozian girotutako Braveheart (1995) filmeko guduen eszenak ere Kildareko konderrian filmatuak daude, Saving Private Ryan (1998) filmeko hondartza eta landetako eszenak ere Irlandan filmatuak daude, Normandiako Lehorreratzea jazo zen lekua gertakizunak jazo ziren garaitik gaur egun arte aldatua eta etxebizitzez betea baitago.

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kerry GAA eta Tyrone GAA taldeen arteko futbol gaeliko partidua 2005an Croke Park estadioan.

Irlandako kirol herrikoiena eta zaletu gehien dituena futbol gaelikoa da, herrialde honetan burutzen diren kirol ospakizunen %34a kirol honen ingurukoak direlarik. Ondorren %23arekin hurlingak jarraitzen dio, %16arekin futbolak eta %8arekin errugbiak. Futbol gaelikoaren urteko ospakizun garrantzitsuena den All-Ireland Football Final delakoa Irlandako urte osoko kirol egutegiko egunik garrantzitsuena da.

Bestalde, Joko Gaelikoen artean irlandar pilota izeneko kirola ere, euskal pilotaren antza handia duelarik.

Guk futbola bezala ezagutzen duguna bertan Soccer edo Association Football izenez deitzen dute. Ipar Irlandan dagoen futbol liga (Irish Football Association Premiership) 1890an sortu zen eta munduan Ingalaterrako Premier League baino ez da lehenago sortua. Hasiera batean uharte guztiko taldeek jokatzen zuten baina Irlanda bitan banatu zenean Irlandako futbol liga berria sortu zen Irlandako Errepublikarako.

Irlandan parte hartze nahiz federatu gehien dituzten kirolak honako hauek dira: igeriketa, golfa, aerobika, futbola, txirrindularitza, futbol gaelikoa eta billar/snookerra dira. Nazioarteko kirolei dagokienez futbola jaun eta jabea da.

Zaletu nahiz kirolari asko dituzten beste kirol batzuk hauek dira: saskibaloia, boxeoa, cricketa, arrantza, galgo lasterketa, eskubaloia, zaldi lasterketa, motor kirolak, zaldi jauziak eta tenisa dira.

2012ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina bat lortu zuten irlandarrek. Katie Taylor boxeolaria izan zen 60 kg-z azpiko txapelketan garaipen handia lortu zuena.

Leku interesgarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irlandako uhartean Gizateriaren Ondare diren hiru leku daude: Brú na Bóinne, Skellig Michael uhartea eta Giant's Causeway[40][41]. Zerrenda horretan sartzeko ondorengo leku hauek sartzeko saiakera ere egin da: The Burren eskualdea eta Mount Stewart jauregia[42].

Irlandako leku bisitatuenen artean Bunratty gaztelua, Rock of Cashel, Cliffs of Moher edo Moherreko itsaslabarrak, Holy Cross abatetxea eta Blarney gaztelua daude[43]. Historikoki garrantzitsuak izan diren Glendalough eta Clonmacnoise bezalako monastegiak ere badaude[44]

Eskualderik turistikoena Dublin hiriburua eta Dublingo konderria dira, bertan Guinness garagardotegia eta Kellseko liburua daudelarik. Irlandako mendebaldea eta hego-mendebaldea (Killarneyko lakuak barne), Kerry konderrian dagoen Dingle penintsula, Galway hiria eta Aran uharteak ere turismogune oso ospetsuak dira.

XVII, XVIII eta XIX. mendeetan zehar Palladiar, Neoklasiko eta Neogotiko arkitektura eratan eraikitako etxaleku bikainak ere badaude, adibide gisa, turistentzak interesgarriak diren Ward gaztelua, Castletown etxea edota Bantry etxea este baterako, hauetako batzuk ostatu edo hotel bilakatu direlarik, adibidez Ashford gaztelua, Leslie gaztelua eta Dromoland gaztelua, bertan gelak alokatu daitezkelarik[45].



Leku interesgarrien zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hona hemen Irlanda osoan zehar aurki daitezkeen leku interesgarri edo erakargarrien zerrenda. Bertan lekuaren izena eta kokatzen den konderria agertzen direlarik:


Hiriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: :Kategoria:Irlandako hiriak

Irlandako hiririk handiena Dublin da (Dublin Handiak 1.7 milioi biztanle ditu), bigarreba Belfast da (Belfasteko Gune Metropoliarrak 600.000 biztanle inguru ditu), ondoren eta biztanle kopuruaren arabera honela doaz: Cork (Cork Handian 380.000 ditu), Derry (Derryko Hiriguneak 110.000 biztanle), Limerick (bere auzuneak barne harturik 93.321 biztanle), Galway (71.983), Lisburn (71.465), Waterford (49.240 auzuneak barne), Newry (27.433), Kilkenny (23.967 auzuneak barne) eta Armagh (14.590).

Irlandako Errepublikako hiriak: Dublin/Baile Átha CliathCork/CorcaighLimerick/LuimneachGalway/GallimhKilkenny/Cill ChainnighDun LaoghaireKillarney/Cill AirneCashel/Caiseal**

Beste batzuk: Arklow/An t-Inbhear MórAthlone/Baile Átha LuainBray/BréCarlow/CeatharlachCastlebar/Caisleán an BharraighCavan/An CabhánCelbridge/Cill DroichidClonmel/Cluain MealaCobh/An CóbhDrogheda/Droichead ÁthaDundalk/Dún DealganEnnis/InisFermoy/Mainistir Fhear MaighGreystones/Na Clocha LiathaLetterkenny/Leitir CeanainnLeixlip/Léim an BhradáinLongford/An LongfortMalahide/Mullach ÍdeMaynooth/Maigh NuadMonaghan/MuineachánMullingar/An Muileann gCearrNaas/Nás na RíoghNavan/An UaimhNewry/Iúr Cinn TráNewbridge/An Droichead NuaPortlaoise/Port LaoiseSligo/SligeachSwords/Sord Cholm CilleTralee/Trá LíTrim/Baile Átha TroimTullamore/Tulach MhórWaterford/Port LáirgeWestport/Cathair na MairtWexford/Loch Garman

Ipar Irlandako hiriak: Belfast/Béal FeirsteDerry/DoireArmagh/Ard Mhacha

Beste batzuk: Newry/Iúr Cinn TráLisburn/Lios na gCearrbhachBallymena/an Baile MeánachBangor/BeannchorColeraine/Cúil RaithinDownpatrick/Dounpatrick/Dún PádraigEnniskillen/Inis CeithleannLarne/Olderfleet/LatharnaOmagh/An ÓmaighPortadown/Portadoun/Port an Dúnáin

**Hiri historikoa.


Garraiobideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Airez[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aer Lingus konpainiako Airbus A320 hegazkina.

Irlandan bost nazioarteko aireportu nagusi daude: Dublingo Aireportua, Belfasteko Nazioarteko aireportua (Aldergrove), Corkeko Aireportua, Shannon Aireportua eta Irlandako Mendebaldeko Knock Aireportua. Dublingo Aireportua Irlandako aireportu jendeztatuena da[46], bertatik urteko 22 milioi pertsona igarotzen direlarik[47]; orain terminal berri bat eta igarobidea eraikitzen ari dira, euren kostua 2 bilioi euro inguru izango dela aurreikusten delarik[48]. Denek Britainia Handia eta Europar kontinentearekin zerbitzu eta loturak dituzte, aldiz Belfast , Dublin, Shannon and Irlandako Mendebaldeko Aireportuak (Knock) zerbitzu transatlantikoak ere eskaintzen dituzte. Garai batean Shannon aireportua Ozeano Atlantikoa zeharkatzen zuten hegaldien errepostaje postu garrantzitsua izan zen[49] eta gaur egun oraindik Dublingo aireportuarekin batera Atlantikoa zeharkatzen duten hegaldien Irlanda eta Europarako sarreraguneak dira.

Beste zenbait eskualdeetako aireportu txikiagoak ere badaude: Belfasteko George Best aireportua, Derryko aireportua (Eglinton), Galwayko aireportua, Kerryko aireportua (Farranfore), Sligoko Aireportua (Strandhill), Waterfordeko aireportua eta Donegalgo aireportua (Carrickfinn). Eskualdeetako aireportu hauen zerbitzuak gehienetan Irlanda eta Britainia Handira mugatuak daude.

Irlandako hegazkin konpainiak honako hauek dira: Aer Lingus (Irlandako berezko hegazkin konpainia nazionala), Ryanair, Aer Arann eta CityJet.


Irlandarrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Irlandar
Sakontzeko, irakurri: Irlandar ezagunen zerrenda

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Uharteak euren azaleraren arabera. 1998ko abuztuaren 30a. UN system-wide earthwatch. United Nations Environment Programme.
  2.   159. araua: Europako toponimia fisikoa, Euskaltzaindia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0159.pdf. Noiz kontsultatua: 2010-12-29 .
  3. Ireland (Speaker Icon.svg Ahoskera (i · ?)) izen irlandarraren ahoskera euskaldun batentzako "Airland" edo "Eirland" izango litzateke).
  4. Eire (Speaker Icon.svg Ahoskera (i · ?)) izen irlandarraren ahoskera euskaldun batentzako "Eire/a" izango litzateke).
  5. Irlandako Errepublikaren 1948ko Agiria. 1948. 2. Atala. Irlandako Gobernua. 2008ko urriaren 23a.
  6. Olson, 58. orr.
  7. Magee, 108. orr.
  8. Populazioa. 2006. Central Statistics Office (Ireland) CSO. 2008ko urriaren 13a.
  9. Migrazioak Ipar Irlandako populazioa 1.75 milioetara bultzarazten du. 2007ko uztaila. Breaking News. Demography and Methodology Branch, NISRA. 2008ko urriaren 23a.
  10. Irlandar-Katolikoen Inmigrazioa Ameriketara. Library of Congress. 2008ko urriaren 25a.
  11. Diocese of Kerry and Aghadoe. O'Shea, Kieran. Robert Appleton Company. (Ingelesez)
  12. La gran hambre irlandesa. José Carlos Rodríguez. Juandemariana.org (Gaztelaniaz)
  13. Crawford, John G. Anglicizing the Government of Ireland: The Irish Privy Council & the Expansion of Tudor Rule 1556-1578. Irish Academic Press. 1993.
  14. Ulstergo konderrien banaketa. 2008. Comhairle Uladh CLG. GAA. 2008ko urriaren 24a.
  15. NI Tourist board comprising Counties Armagh and Down. 2008. Armagh and Down. NI Tourist Board. 2008ko urriaren 24a.
  16. Populazioa probintziaz-probintzia. 2006. Population. CSO. 2008ko urriaren 13a.
  17. Call for all-Ireland soccer team. 2007ko urtarrilaren 19a. BBC Sport
  18. All-Ireland warning from Delaney. 2008ko urtarrilaren 17a. BBC Sport.
  19. Jones, Steve. Ireland: Fianna Fail and SDLP float unity pact. World Socialist Web Site. 2003ko otsailaren 1a.
  20. [1]2008-11-09National Competitiveness Council Submission on the National Development Plan 2007-2013. 2006ko urria. National Competitiveness Council. 2009ko abuztuaren 12a.
  21. Agreement Reached in the Multi-party Negotiations. 1998ko apirilaren 10a. Northern Ireland Assembly. 2009ko abuztuaren 12a.
  22. About SEMO. 2005. Single Electricity Market Operator (SEMO). 2009ko abuztuaren 12a.
  23. DUPeko ministroak gas merkatu bateratu bat sortzeko iritzia eman du. 2007-05-18. Belfast Telegraph. 2009ko abuztuaren 12a.
  24. a b   53. araua: Munduko estatuetako hizkuntza ofizialak, Euskaltzaindia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0053.pdf. Noiz kontsultatua: 2010-12-23 .
  25. a b   38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak, Euskaltzaindia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0038.pdf. Noiz kontsultatua: 2010-12-23 .
  26. Euskaltzaindia: Hiztegi Batua.
  27. (Ingelesez) Northern Ireland Life and Times Survey, 1999.
  28. «What languages are spoken in Northern Ireland?», Ipar Irlandako Kultura, Arte eta Aisialdi Sailaren webgunea. (Ingelesez)
  29. sartze-data = 2008-11-08 Background Note: Ireland. Bureau of European and Eurasian Affairs. US Department of State. 2008ko uztaila.
  30. Bloomsday 2007 Community Wide Events. Past Events. The James Joyce Centre. 2008ko azaroaren 8a.
  31. Newgrange. Archaeology Art and Legend. O'Kelly, Michael J / O'Kelly, Claire . ISBN = 978-0500273715. Thames and Hudson. 1982
  32. Working and Living in Ireland. Working and Living Publications. Houston, Eugenie. 2001. ISBN = 0-95368-968-9
  33. Stair na Taibhdheirce. An Taibhdheirce. 2005. 2008ko azaroaren 8a.
  34. An Taibhdhearc. Fodors. 2008ko azaroaren 8a.
  35. More Irish Street Ballads. O'Lochlainn, Colm. 1965. ISBN = 0-33025-317-4
  36. Re-imagining Ireland: Re-imaging Irish Dance. Butler, Jean. University of Virginia Press. 2006. 141 orr. ISBN = 0-81392-544-4
  37. Luke Kelly: A Memoir. Geraghty, Des. Basement Press. 1994. 26-30 orr. ISBN = 1-85594-090-6]
  38. One Voice: My Life in Song. Moore, Christy. Hodder and Stoughton/Lir. 2000. ISBN = 0-34076-839-8
  39. Ireland in shock Eurovision exit. BBC Online. 2005ko maiatzaren 19a.
  40. World Heritage Sites in Ireland. UNESCO's World Heritage Site. 2008ko urriaren 22a.
  41. World Heritage Sites in UK. UNESCO's World Heritage Site. 2008ko urriaren 22a.
  42. World Heritage List - Tentative listings database. UNESCO. 2008ko urriaren 22a.
  43. Tourism Facts. Fáilte Ireland. 2006. National Tourism Development Authority
  44. National Monuments in Ireland. National Monuments Service. 2008ko urriaren 22a.
  45. Editor: Fisher, Robert. Fodor's Ireland 2008. 2008. New York, ISBN 1-4000-1821-5. 30-31 orrialdeak
  46. About us. Dublin Airport. Dublin Airport Authority. 2008ko azaroaren 9a.
  47. Dublin Airport tops 23 million passengers in 2007. Business. Thomas Crosbie Media. 2008ko urtarrilaren 22a.
  48. DAA To Begin Building New Terminal Within Weeks. Press Releases. Dublin Airport Authority. 2007ko uztailaren 29a.
  49. Shannon stopover to go by 2008. Business News. RTE. 2005ko azaroaren 11a.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Irlanda Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Irlanda

Koordenatuak: 53°N 07°W / 53°N 7°W / 53; -7