Epidemiak Euskal Herrian

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Izurri beltzaren hedapena XIV. mendeko Europan

Bost izan dira epidemia nagusiak Euskal Herrian Erdi Arotik hona; izurri beltza, baztanga, tifusa, kolera eta Espainiako gripea; horiei tuberkulosia eta antzeko gaixotasun endemiko batzuk, eta XXI. mendeko 2009ko A gripearen pandemia gehitu behar zaizkie.

Epidemia Hilkortasun tasa
Izurri beltza (1358) ‰500
Nafarreria (XVIII) ‰150
Tifus (1793-95) ‰50
Tuberkulosia (1899) ‰5.3
Espainiako gripea (1918) ‰12.1

Izurri beltza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Izurri Beltza»

Kristo ondorengo urteetan Mediterraneo inguruko herriak epidemietatik urrun mantendu ziren, eta horrek biztanleriaren gorakada bat eragin zuen. II. eta III. mendeetan, ordea, moteltze demografiko bat hasi zen, biruela, errubeola eta legenarra sartzearekin batera, malariaen ondorioen okertzea zela eta. Hala ere, lehen izurrite demografikoa VI. mendean hasi zen Bizantziar Inperioa eta Erromako Inperioan.

Pestis Justinianea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinaroaren amaieran, zorigaitz asko pilatu ziren Iberiar penintsulan, herri barbaroen inbasioak, gudak, oti izurriteek (k.o 578-579) eta lehorteek eragindako goseteak (k.o 625 eta 707-709), arabiarren inbasioa eta epidemia handien agerpena, adibidez, pestis inguinalis,Justiniano enperadorearen agintaldian (527-565) sarraskia eragin zuena Mediterraneoko herrialdeetan. Hau izan da izurri bubonikoaz dugun lehen erreferentzia. [1]

Cesareako Procopio historialariaren arabera 540. urtean lehertu zen Etiopian izurritea, Egipton agertzeko udazken aldera eta 541ean Niloko Deltan, itsasorantz azkar hedatuz mediterraneoko arroan eta Ekialde Hurbilean zehar. 542ko maiatzean Konstantinoplara iritsi zen eta lau hilabetetan 300.000 hildako eragin zituen, populazioaren %40-50, beste iturri batzuek ehuneko hau %33ra jaisten duten bitartean.

Epidemia 544an aktibo mantendu zen eta VI. mendearen bigarren erdiko berragerpenetan birulentzia galtzen joan zen (558, 573-574, 591 eta 599). VI eta VII mendeetan zehar Europa osan hogei bat brote egon ziren azkenik desagertzeko. Bisigodoen garaiko Hispanian izurritea 542an agertu zen calamitatis miseriae izenpean, Toledo (573), mediterraneoko kostaldean (588), Galiako Narbonan (693-694) eta beste eskualde askotan agerraldiak sorraraziz.

Herio beltza (1348-XVIII)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alemaniako mediku baten jantzia izurriaren transmisioa ekiditeko

Milurteko berrian Europako populazioak jasaten duen gorakada Asiako plaga berri batek suntsitu zuen: herio beltzak. Europan lehen aldiz Oiptchaq-eko Khan Handiaren gidaritzapean zeuden tropamongoliarren artean agertu zen, setiaturik mantentzen zuten genovatarren Caffa (Krimea) hirira igaro zena, Itsaso Beltzaren kostaldean, 1346ean. Genovako itsasuntziek Konstantinoplara eraman zuten gaixotasuna 1347an eta bertatik mendebaldeko Europara 1348aren hasieran.

XIV-XVII mendeetan Europan klima aldaketa bat jazo zen, tenperatura hoztuz eta euriteak nagusituz, Izotz Aro Txikia deritzona sorraraziz. Nafarroan XIV. mendean 250.000 biztanleko gainpopulazioa pairatzen zuen, honi lursailen suntsipena, gosetearen agerpena, krisi ekonomikoa, biolentzia eta hilkortasunaren handipen nabari bat gehitu zitzaiolarik. 1348ko udaberrian Done Jakue bidea jarraituz Frantziatik sartu zen lehen fokua, kostatik Gipuzkoa eta Bizkaira hedatu eta Galiziaraino iristeko. Berthe ikerlaria hekatonbe batez mintzo da gosetea eta izurriteak eragindako kaltei dagokionenan, goseak, izurriak eta sukarrak familien (fuegos naf. err.) %40 akabatu baitzituen. Benedictow-ren arabera hilkortasun tasa hau Nafarroako Erresuman %60-65era iritsi ahal izan zen. [2]

Monteano historialariaren ustez ordea Nafarroako populazioaren %50 hil zen urte hauetan, kokapenaren araberako ezberdintasun nabariak kontuan hartuz. Adibidez Anuen 10 familiatik 8 desagertu ziren Sakanan biztanleriaren heren bat hil zen bitartean. Anton Erkoreka mediku eta historialariaren arabera izurrite beltzak ez zuen gizarte klaseen artean ezberdintzapenik egin, honen adierazle Iruñako Katedraleko %50 kanonigoen heriotza tasa izan zelarik (43tik 24 hil ziren).[3] Tasa hauek Euskal Herriko edozein lekutara aplikagarri dira, Arabako abandonaturiko herriek eta Bizkaiko herri garrantzitsuenak (Bermeo) jasan zuen biztanleriaren beherakada aztertuz gero. [4]

XIV. mendeko bigarren erdia berragerpen ugari egon ziren Nafarroako Erresuma 1361-1362, 1373-1374, 1382-1383, 1387 eta 1395 urteetan. XV, XVI eta XVII mendeetan berragerpenak ere errepikatu egiten dira XVIII. mendera arte, guztiz desagertzeko Euskal Herrian. Europako azken agerpena Marsella eta Proventzan izan zen 1720ean. [5] 300 urte hauetan zehar izandako heriotza-tasa altuari aurre egiteko herriak erlijio eta santuetan bilatu zuen laguntza, XVII. mendeko San Rokeren omenez eraikitako ermitek erakusten duten bezalaxe. Zenbait herritan gaur egundaino, gaixotasun honekin loturiko XVI. mendeko ohiturak mantendu dira, Laudion bezalaxe non abuztuaren 15ean San Rokeren eguna ospatzen den. [6]

Baztanga edo Nafarreria (XVIII)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Baztanga»

Euskal Herriak oparotasun aldi bat bizi izan zuen XVIII. mendean biztanleriaren gorakada jasanez, azken hamarkadan hazkuntza hau zerbait gelditu bazen ere. Beste herrialde batzuetan bezalaxe lehen erakunde zientifikoak agertzen hasten dira, horien artean nabarmenena Euskalerriaren Adiskideen Elkartea izan zelarik, garaiko gaixotasunen ikerketan berebiziko garrrantzia izan zutenak. Elkarte honetako aktek baztangaren lehen agerpenenak bildu zituzten, hala nola Peñafloridako kondearen semeari eta beste zortzi umeei egindako lehen txertaketak 1771. Baionan ordea lehen inokulazioak 1771

Hainbesteko arrakasta izan zuten txertaketa hauek non 1771. urtearen bukaerarako ez zegoen Euskal Herrian hiririk non ez zen txertaketa saiakuntzarik egin. Arrakasta azkar honen arrazoia umeen artean elgorri-nafarreriaren hilkortasun tasa altuan aurki daiteke, Hegoaldean %15era iritsi zenbait agerralditan. Ez da harritzekoa beraz umeen labana deitu izana garai hartan. [7]

Tifus exantematikoa (1793-1795)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Tifus exantematiko»
Sakontzeko, irakurri: «Konbentzio Gerra»

K. a. V. mendeko Xenofonte idazleak egin zuen tifus exantematikoaren lehen aipamena Anabasia lanean. Gerrarekin zuzenean erlazionatutako eritasun infekziosoa zen, soldaduek arropetan zeuzkaten arkakusoek hedatzen zutelako.[8] Oso hilkortasun tasa handiak eragiten zituen gudarosteetan, adibidez 1812an Napoleon Bonapartek Errusia inbaditu zuenean. Irlandak 1846ean jasan zuen gosetean ere agertu zen. Ziurrenik historian heriotza gehien eragin duen gaixotasuna da.[9]

Muga herria izanik, Euskal Herriak zenbait tifus agerraldi pairatu zituen, armaden igarotzea zela-eta, hala nola Konbentzioaren Gerran (1793-1795) Frantziako armadarekin, eta Gasteizko setioaan (1836) Britainia Handiko armada laguntzailearekin gertatu zen bezala. Konbentzioaren Gerran, tropa kontzentrazio handiak izan ziren Ipar Euskal Herrian, Nafarroa Garaian eta Gipuzkoan. 1794an, Nafarroa Garaiaren iparraldea eta Gipuzkoa gehiena inbaditu zituen Frantziako armadak. 1794-95eko neguan, tifus exantematiko epidemia larria jasan zuten lurralde horietan hedatutako gudataldeek, ez-ohiko abiaduran hedatu zena.[10][11]

Espainiar armadaren ospitaleetan hilkortasun tasa %5 ingurukoa izan zen, eta askoz handiagoa inguruko biztanle zibilengana hedatu zelarik. Gipuzkoak, esate baterako, 114.304 biztanle zituen 1787an, eta 104.479 1799an. Ia %10eko jaitsiera hori tifusaren erruz gertatu zen hein handi batean.[9]

Kolera (XIX)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Kolera»

Asiako kolera endemikoa edo berezkoa den arren India XIX. menderen hasieran mundu osotik hedatzen hasi zen zazpi pandemia handi sortuz. Lehenak Asiari eragin bazion ere soilik (1827-1834), bigarren Europa osora hedatu zen Alemania eta Britainia Handira 1831ean iritsiz, Frantziara 1832an eta Iberiar Penintsulara 1833an. Eta hirugarrena (1839-1859) eta laugarrena (1863-1874) arinagoak izan baziren ere bosgarrena (1881-1896)

Anton Erkoreka irakaslearen ustetan epidemiaren uhin bakoitzeko hilkortasun tasari dagokionez ezberdintasun nabariak egon ziren. 1833ko epidemia penintsulan sartu zen Portugaletik, ondoren Galizia, Andaluzia eta Extremadurara hedatu eta azkenik euskal probintzietara iristeko Karlistadetara borrokatzera abiatu ziren soldaduen bitartez. 1834ean bigarren uhina Bartzelonatik hedatu zen mediterraneo osoko herrialdeetara eta hirugarrena 1847an Galiziatik, bertako gosetea dela hilkortasun tasa handia eraginez.

Nadal-ek bildutako datu ofizialak, bereziki 1833ko epidemiari dagokionez, Anton Erkorekaren arabera errealitatetik nahiko urrun egon ziren.[12] 1860ean Espainian zeuden 15.649.000 biztanletik hauek izan ziren hildakoak:

Urtea Koleragatiko heriotzak Hilkortasun tasa (1/1000)
1833-1835 102.511 6,5 ‰
1853-1856 236.744 15,1 ‰
1859-1860 6.832 0,4 ‰
1865 59.612 3,8 ‰
1885 120.254 7,6 ‰

Eskualde batetik bestera egon ziren ezberdintasunak ikusteko 1885eko epidemian Zaragoza eta Pontevedran izandako tasak alderatzea besterik ez dago, ‰32.93 eta ‰0.02 urrenez urren. [13] Euskal Herriari dagokionez orain arte bildutako datuak nahiko zatikaturik daude:

  • Araba 1834eko agerpenean 400 pertsona hil ziren 79.000 biztanletik (‰5), 1855ean 95.000tik 2.427 personas (‰25,5) eta 1885 94 945 biztanletik 303 pertsona (‰3,2)[14]
  • Nafarroan Peralta herria adibide bezalaxe hartuz 1834ean ‰81,6, 1855ean ‰62,7 eta 1885 ‰63,2 hilkortasun tasak izan ziren [16]

Tuberkulosia (XIX-XX)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Tuberkulosia»

Aurreko mendearen bukaeran hasitako Industria Iraultzak aldaketa sakonak ekarri zizkion euskal gizarteari ere bai, bai eta osasun arloan ere. Izan ere, hirietan biztanleak pilatzeak, higiene ezak eta goseak "izurri zuria" erakarri zuten, tuberkulosia alegia. Bizkaian, euskal lurralderik industrializatuenean, gaitz hau endemikoa izan zen XIX. mendearen bukaeratik hurrengo mendearen erdialdera arte (estreptomizina eta beste sendagai batzuk sortzen hasi ziren arte). Esate baterako, Bilbon 1899tik 1904 arte tuberkulosiaren heriotza-tasa 4.1-5.1/100.000 biztanleko izan zen.

Tuberkulosiagatiko Bilboko heriotza tasa XIX. mendearen amaieran:

Urtea Biztanleria Hildakoak Hilkortasun tasa
1898 74.142 404 ‰5,45
1899 74.142 397 ‰5,35
1900 79.410 359 ‰4,38
1901 78.528 359 ‰4,57
1902 78.166 329 ‰4,21
1903 81.012 341 ‰4,20

Espainiako gripea (1918-1919)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «1918ko gripe pandemia»

Garaiko datuen arabera "Espainiako gripea" delakoak 1918 eta 1919 artean 260.000-270.000 hildako inguru utzi zituen Espainian eta Frantzian 210 900-240 000. Ageri denez hilkortasun tasa nahiko ezberdinak izan ziren ‰7,3 Frantzian eta ‰12 Espainian.[17] Edonola ere Espainian XX mendean heriotza gehien eragin zituen gertakaria izan zen, Espainiako Gerra Zibilarekin batera.

Euskal Herrian, gripe izurrite honen heriotza-tasa 12.1/100.000 biztanleko izan zen eta nabarmentzekoa da 1918ko urria hilabeterik okerrena izan zela, gaztengan hilkortasunik altuena eraginez. Gainera, oro har gizartearen erdia kaltetuta izan zen, horien gutxienak soilik hil baziren ere. Tokian tokiko datu batzuk kontutan harturik, Orozkon (Bizkaia) heriotza-tasa 25.7koa izan zen eta Etxarri-Aranatzen (Nafarroa) 61.1ekoa. Mundu mailarekin alderatuz biztanleriaren %55ak jasan zuen gripe hau Euskal Herrian, baina heriotza tasa nabarmenki baxuagoa izan zen. [18]

Mendearen amaieran, beste epidemia batek ederto astindu zuen gure lurraldea, hilkortasun handikoa izan zuena eta batez ere hiriguneetan eta nagusiki heroinarekin lotutakoa, HIESak alegia. 1980ko hamarkadan kalterik handienak sortu zituen, batik bat Bilbo Handian eta Donostialdean. Gaur egun geurean kontrolatuta badago ere, mundu mailan pandemiaz hitz egin dezakegu.

XXI. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «2009ko A gripearen pandemia»
H1N1 birusaren kasuak.
██ Heriotza sortarazi duten kasuak██ Kasu ziurrak██ Ziurtatu gabeko kasuak

2009ko A gripearen pandemia edo txerri gripea A/H1N1 birusaren aldaera batek sorturiko txerri gripea izan zen. Mexikon, martxoaren 18an[19] hasi zen, eta apirilaren 22an plazaratutako[20][21] Reforma egunkariak Mexiko Hirian gertaturiko kasu batzuen inguruan informatu zuen. Lehen kasuak Mexikoko hiru zonaldetan (Mexiko Hiria, Mexikoko estatua eta San Luis Potosi) eta Amerikako Estatu Batuetako bi estatutan (Kalifornian eta Texasen) gertatu ziren, eta kasu gehienetan heldu gazteei eta osasungarriei erasan zien.

Espainia eta Frantziako gobernuek ere adierazi zuten kasu batzuk aztertzen ari zirela, horietako bat Bilbon.[22] Trinidad Jimenez Espainiako Osasun Ministroak 6 hilabetez gorako haurrei eta osasun egoera ahuleko pertsonei A/H1N1 gripearen kontrako txertoak ematea aurreikusi zuen abuztuaren 31n; beraz, Nafarroan eta Euskal Autonomia Erkidegoan ere aplikatzekoak.[23] Eusko Jaurlaritzak 47 milioi ahoko maskara erosi zituen badaezpada.[24] 2009ko azarorako, 5 pertsona hil ziren EAEn, Nafarroan eta Ipar Euskal Herrian, eta txertoak banatu ziren.[25]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. ORLANDIS J. - La vida en España en tiempo de los godos. Rialp, Madrid, 2006.
  2. BENEDICTOW O.J. - The Black Death 1346-1353. The Complete History. Rochester (USA)- Woodbridge (UK), 2006.
  3. RUIZ DE LOIZAGA S. - “Documentos sobre la peste negra (1348) en Navarra según algunos datos del Archivo Vaticano”. Scriptorum Victoriense 1998, 45, p.177-193
  4. LOPEZ DE GUEREÑU G. - “’Mortuorios’ o despoblados”. BRSVAP 1958, 14, 135-226.
  5. Relation historique de la peste de Marseille en 1720. Chez Pierre Marteau, Cologne, 1721.
  6. GOIENURI G. - Cofradía Señor Sant Roque = Roke Deunaren Anaidia. Diputación, Vitoria-Gasteiz, 1999.
  7. ALBARRACIN A. (ed). - Historia de la enfermedad. Wellcome, Madrid, 1987
  8. Fernández, Harri Adrian Hugo Llorente: “1.300 eta 1.500 herritar inguru hil ziren Donostian tifusaren erruz” Bigarren Mendeurrenaren Txostena, Donostiako Udala, issuu.com . Noiz kontsultatua: 2018-12-16.
  9. a b Erkoreka, Antton Epidemiak Euskal Herrian Osasungoa Euskalduntzeko Erakundea, oeegunea.eus . Noiz kontsultatua: 2018-12-16.
  10. Etcheverry-Ainchart, Jean La Vallée de Baïgorri sous la Révolution Eusko Ikaskuntzaren VIII. Kongresua (8. 1954. Baiona, Uztaritze), Donostia, Eusko Ikaskuntza, 2003, 207-216. orrialdeak, ISBN: 84-8419-932-0, hedatuz.euskomedia.org . Noiz kontsultatua: 2018-12-16.
  11. Oliden, Kepa Epidemia de tifus y sin médico diariovasco.com . Noiz kontsultatua: 2018-12-16.
  12. NADAL J. - La población española (siglos XVI al XX). Ariel, Barcelona, 1986. Entre ses sources cite SAMAMO M.G. - Memoria histórica del cólera morbo asiático en España (Madrid, 1860) et les Memorias et Boletines Demográficos Oficiales.
  13. Boletin de Estadística demográfico-sanitario
  14. RAMOS P.M. - El cólera en Alava. Diputación, Vitoria-Gasteiz, 1986.
  15. VITORIA M. - Epidemias de cólera en Vizcaya en el siglo XIX. La Gran Enciclopedia Vasca, Bilbao, 1978.
  16. CAMPO,J.M., GASTÓN J.M. - El cólera en Navarra. Peralta un ejemplo. Altaffaylla, Tafalla, 1993.
  17. DARMON P. - “Une tragédie dans la tragédie : la grippe espagnole en France (avril 1918-avril 1919)”. Annales de Démographie Historique 2000, 2, p. 153-175. ZYLBERMAN P. - “A holocaust in a holocaust. The Great War and the 1918 Spanish influenza epidemic in France”, In The Spanish Influenza Pandemic of 1918-19, dir. H. PHILLIPS et D. KILLINGRAY. Routledge, London, 2003, p. 191-201.
  18. ECHEVERRI B. - La gripe española. La pandemia de 1918-1919, CIS-Siglo XXI, Madrid, 1993. ECHEVERRI B. - (2003) “Death in winter : Spanish influenza seen from Spain”, In The Spanish Influenza Pandemic of 1918-19, dir. H. PHILLIPS et D. KILLINGRAY. Routledge, London, 2003, p. 173-190.
  19. Crece alarma por brotes de gripe La OMS activó Red de Respuesta Mundial Univisión. 2009ko apirilaren 26an.
  20. (Gaztelaniaz) «México dice muertes por influenza porcina suben a 20». Reuters America Latina (04 de 2009).
  21. (Gaztelaniaz) «Preguntas y respuestas sobre la gripe porcina». Univision.com
  22. (Gaztelaniaz) Sanidad estudia tres posibles casos de gripe porcina en turistas de Almansa, Bilbao y Valencia
  23. Berria.eus «Sei hilabete baino gehiago eta gaixotasun kronikoren bat duten haurrak txertatuko dituzte A/H1N1 gripearen aurka» Berria . Noiz kontsultatua: 2018-11-25.
  24. Berria.eus «Gripearen aurkako aho estalkien soberakina, 45.501 euroan» Berria . Noiz kontsultatua: 2018-11-25.
  25. Berria.eus «Beste lagun bat hil da Euskal Herrian A gripearekin» Berria . Noiz kontsultatua: 2018-11-25.

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • "Epidemiak Euskal Herrian". Anton Erkoreka-ren lanean oinarritua
  • "La ira de Dios. Los navarros en la Era de la Peste (1348-1723)" Monteano, P.J. Pamiela argitaletxea. Iruñea, 2002.
  • "La pandemia de gripe española en el País Vasco (1918-1919)". Erkoreka, A. Medikuntzaren Historiaren Euskal Museoa. Bilbo, 2006.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]