Azkoien

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Azkoien

 Nafarroa Garaia
Azkoiengo bandera

Azkoiengo armarria

Izen ofiziala Peralta <> Azkoien
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Erriberriko merindadea
Arga-Aragoiko Erribera
Alkatea María José Vidorreta Alfaro
(UPN)
Herritarra azkoiendar
Koordenatuak 42°20′20″N 1°47′52″W / 42.33889°N 1.79778°W / 42.33889; -1.79778Koordenatuak: 42°20′20″N 1°47′52″W / 42.33889°N 1.79778°W / 42.33889; -1.79778

Navarra - Mapa municipal Peralta.svg

Eremua 88,40 km2
Garaiera 289 m
Distantzia 59,4 km Iruñera
Posta kodea 31350
Biztanleria 5.889 bizt. (2014)
Dentsitatea 66,62 bizt./km²
www.peralta.es http://www.peralta.es www.peralta.es

Azkoien[1] (ofizialki Peralta/Azkoien) Nafarroako hegoaldean dagoen udalerria da, Erriberan kokatutakoa. Erriberriko merindadeko herri honek 6.009 biztanle zituen 2012ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera. Nafarroako hiriburutik 59 kilometrora dago.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azkoiengo herria Funestik ikusia.

Herria, Nafarroa hegoaldean kokatzen da, Erriberriko merindadearen mendebaldean. Herrira heltzeko N-115 errepidea hartu behar da Tafalla-Rincon de Soto norabidean.

Azkoienek Faltzesekin egiten du muga iparraldean, Caparrosorekin ekialdean, Andosilla, San Adrian, eta Azagrarekin mendebaldean, eta Funes eta Martzillarekin hegoaldean.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azkoiengo klimaren ezaugarriak, iparreko zierzo haizearen indarra eta maiztasuna, uda garaiko bero eta lehortea, eta neguko haize hotzen indarra dira. Udaberri eta udazkenean laino itxiko egunak ohikoak dira, horrez gain, prezipitazioak nahiko urriak dira urte osoan zehar. Azkoienek klima mediterraniar-kontinentala dauka, Ebro ibaiko depresioko udalerri gehienek bezala. Urteko batez besteko tenperaturak 13 eta 14 gradu bitartekoak dira, eta prezipitazioak nahiko txikiak 400-450mm ingurukoak. Eguneroko egun euritsuak 60 baino ez dira izaten.

Landarediari dagokionez, makal bakan batzuk eta birlandaturiko alepo motako pinuetara mugatzen da. Gizakiaren eraginez jatorrizko landarediaren gehiena galdu egin da.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azkoien Nafarroako erresumaren defentsarako gotorlekuetako bat izan zen Erdi Aroan zehar. Erresumaren hego-ekialdeko mugatik gertu egonik, herria gune garai batean eraiki zen, horrela, hiribildua hobeto defendatu ahal izateko. XII. mendean erresumaren barruti politiko-militar baten euskarrietako bat izan zen. Barruti hortako buruetako batzuk honakoak izan ziren: Fortún Sánchez (1027-1054), Antso Fortuñones (1063-1066), beste Fortún Sánchez bat (1080-1087), Jimeno Fortuñones (1096-1124), Martín de Leet (1135-1166), Jimeno Almoravid (1171-1176), García Bermúdez (1179-1182), Gonzalo de Baztán (1201), Rodrigo de Baztán (1210-1211) eta Hurtado de Mendoza (1237).

XII. mendean Azkoienek Gaztelako erresumaren erasoaldian mantenduriko fideltasuna saritzeko, Antso Ramirez erregeak hainbat pribilegio (foru) eman zizkien Azkoiengo herritarrei, horien artean hilabeteko lehen astelehenean merkatua ospatzeko eskubidea. Garai hartan, azkoiendarrak ibaiaren ondoan bizi zirela uste da, muinoaren gaineko jatorrizko kokagunetik hedatu ostean. Erregeak emandako foruak, hainbat zergen ordainketen betebeharraz libratu zituen herritarrak. 1366an kapareak herritarren hirurena ziren, eta juduekin batera, herriaren gehiengoa suposatzen zuten. 1398an Carlos III.a erregeak, foruaren pribilegioak berretisi zituen.

XV. mendearen hasieran, Juan II.a eta Blanka erreginak Pierres de Peraltari eman zioten Azkoienen gaineko jabetza dohaintza moduan. Herria horrela jaurerri bihurtu zen, eta agramondarren aldeko hiribilduetako bat. Ondorengo hamarkadetan, borroka ugari izan ziren, Azkoiengo agramondarren eta beaumondarren artean. Azkoiengo jaurerriaren gaineko jabetza hainbat aldiz aldatu zen mendeak aurrera egin ahala. Faltzesko markesak, alkatea izendatzen zuen, eta udaletxea alkatea eta lau erregidoreek osatzen zuten. Erregidoreetako lehen hirurak nobleek izendatzen zituzten, eta laugarrena, nekazariek. 1629an kaputxinoen monasterioa sortu zen

XIX. mendetik aurrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX. mendearen erdialdean, jaurerriak bertan behera geratzean, Azkoien udalerri independiente bihurtu zen. XIX. mendearen hasieran, Azkoienek hilabeteko lehen astelehenean merkatua antolatzen jarraitzen zuen. 1514ean Gaztelako inbasioaren ondoren ere, Fernando Katolikoa erregeak eskubide hori berretsi zuen. Urteko azokarik garrantzitsuenak apirilaren 25ean eta maiatzaren 8an ospatzen ziren.

1847an, herrian bi eskola zeuden. Bata mutilena, 160 ikaslerekin, eta maisu eta pasante batekin. Bakoitzak 5.200 eta 1.580 erreal jasotzen zituen hurrenez hurren. Beste eskola neskena zen, bertan 100 neskek ikasten zuten, eta mutilen eskolan bezala maistra eta pasante bana zeuden, 1.825 eta 770 errealeko soldatarekin. Azkoiengo parrokiak bikarioa eta hamabost onuradun zituen (hamazazpi 1802an), denak bi izan ezik Azkoiengo semeak, bat Iruñeko gotzainak aurkeztua, eta bestea Faltzesko markesak izendaturikoa.

1802an, kaputxinoen monasterioak hemeretzi abade zituen, baina XIX. mendeko Mendizabalen desamortizazioaren ondorioz, monasterioa bertan behera geratu zen eta erabilera erlijiosoa zeukan eraikina ospitale bihurtu zen. XIX. mendean herriak hainbat larre zeuzkan, Azkoien eta Funes bitartean hainbat abelburuk bazkatzen zuten, guztira 11.500 inguru (1847an 7.000 abelburura gutxitu ziren). 1802an, herrian uruna ekoizten zuten bost errota zeuden (1847an bakarra zen), eta olioa ekoizten zuten beste lau errota.

XX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1920ko hamarkadan Azkoienek uruna ekoizten zuten bi lantegi zituen, olioa ekoizten zuten sei errota, zentral elektriko bat, bi pattar lantegi, eta kontserba eta txokolate lantegi bana. XX. mendearen hasieran ikastetxe pribatu bat sortu zen, herrian zeuden bi eskola publikoez gain. Eskolen finantzaketa bermatzeko, San Vicente de Paulen fundazioaren diru-laguntza ezinbestekoa zen. Horrez gain, ospitalaren beharrizanak asetzeko beste hiru fundazio zeuden, Miguel Ezpeleta jaunarena, beste bat XVIII. mendean sortua, eta Miguel Revuelta eta Ruiz jaunak 1907an sortutako beste bat.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azkoienek inguruko herriek ez bezala industria garrantzitsua garatu du XX. mendean, horren adierazle Azkoyen eta Jofemar bezalako enpresak taberna eta ostalaritzarako makinen alorrean, Jevit-Dynamobel, bulegoetarako altzarien sektorean eta bestelako enpresa txikiak hozte industrial eta elektronikaren sektoreetan.

Inguruko herrietako biztanleen lantokia da Azkoien gaur egun, horrela herrian industrialde handi bat dago, Funes, Faltzes eta Martzillako biztanleak egunero lanera joaten direna. Horrez gain, nekazaritza eta abeltzaintzarako gune bat dago, eta barazkien salmentarako hainbat enpresa daude. Nekazaritzak dena den, azken hamarkadetan garrantzia galdu du industriaren mesedetan.

Bardeetako aprobetxamendua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Horrez gain, Erdi Aroan, Azkoienek, Fustiñana, Tutera, Cortes, Buñuel, Carcastillo, Melida, Kaparroso, Alesbes, Cadreita, Valtierra, Arguedas, Santakara, Martzilla, Faltzes, Cabanillas, Funes, Milagro, Corella, Olibako monasterioa, eta Erronkariko ibarra eta Zaraitzuko ibarrekin batera, Nafarroako Bardeetako elkartea osatu zuen. Bardeetako lur amankomunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoarekin.

Parke eolikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako parke eolikoak»

Azkoien eta Funesko udalerrien artean, Nafarroako gobernuak eraikitako "Caluengo" izeneko parke eolikoa dago. Instalaturiko potentzia 49,50 megawattekoa da, eta parkearen jabea Nafarroako gobernua da gaur egun.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendean zehar populazioa nahiko egonkor mantendu zuen Azkoienek. Hala ere, 1980ko hamarkadan biztanle kopurua hazten hasi zen, eta 1990eko hamarkadatik XXI. mendeko lehen hamarkadara populazioa % 30 inguru hazi zen.

Azkoiengo biztanleria

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 807 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %14,04a (Nafarroako batezbestekoaren gainetik).

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azkoienen badago talde independente bat, Unión Peraltesa de Izquierdas (UPeI), PSNren ezkerrean kokatzen direnen bilgunea dena. Indar handia du eta udalbatzen osaketan eragin handia dute bere presentziak zein UPNk zein PSNk berarekiko duten harremanek.

2003an UPeI alderdirik bozkatuena izan zen eta sei zinegotzi eskuratu zituen, baina PSNren bi hautetsien botoek alkatetza UPNri (bost zinegotzi) eman zioten.

2007an UPeIk zazpi zinegotzi eta gehiengo osoa lortu zituen, eta PSNk zinegotzi bat galdu zuen. Baliogabeko botoak 30 izan ziren , zuriz emandako botoak 67, eta abstentzioa % 17,29koa. UPeI taldeko Juan José Basarte hautatu zuten alkate.

2011ko udal hauteskundeetan aldaketa gertatu zen berriro. UPN izan zen bozkatuena, eta zinegotzi bat gehiago eskuratu zuen (sei guztira). UPeIk bost erdietsi zituen (bi gutxiago), eta PSNk bat gehiago. PSNk biek abstentziora jo zutenez, UPNri alkatetza lortzeko aurre egingo zion alternatibarik ez zen gauzatu.

Azkoiengo udalbatza

Alderdia

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua
Nafar Herriaren Batasuna (UPN)
6 / 13
1.378 (% 44,10)
Unión Peraltesa de Izquierdas
5 / 13
1.188 (% 38,02)
Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN-PSOE))
2 / 13
446 (% 14,27)
Datuen iturria: 2011ko hauteskundeen emaitzak mir.es webgunean

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1953an eraiki zen, eraikin zaharra eraitsi ostean. Hiru solairuko eraikina da, adreiluzko fatxadaduna. Fatxada nagusia, plaza nagusira dago zuzenduta. Beheko solairuan mugarrietan eutsitako erdi puntuko arkudun portikoa dago. Lehen solairuan balkoi korrituaren inguruan, dinteldun bost bao zabaltzen dire. Azken solairuan bestalde, arkudun iraganbidea dago.

  • HELBIDEA: Plaza Nagusia, 1

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1991-1995 Juan Manuel Campo Bidondo UPeI
1995-1999 Pedro Irigarai Iholdi UPN
1999-2003 Jesús Hilario Campo Bidondo UPeI
2003-2007 María Sagrario Guinduláin UPN
2007-2011 Juan José Basarte UPeI
2011-2015 María José Vidorreta Alfaro UPN

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Autobuses Olloqui[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Autobuses Olloqui autobus konpainiak Azkoien Calahorrarekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

Conda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Azkoien eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %1,02k zekien euskaraz hitz egiten.

2009ko urtarriletik Azkoiengo udalerriaren izen ofiziala Peralta <> Azkoien da[2].

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Peraltako jaiak iraileko lehen astean ospatzen dira Nievako Ama Birjinaren omenez. Jaiek bederatzi egun irauten dute.

Bestelako ospakizunen artean, San Blas jaiak otsailaren 3an, Gazteriaren jaiak, ekaina bukaeran, eta San Juan eguna daude.

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azkoienek hainbat kirol elkarte eta talde dauzka:

  • Azkoien Kirol Kluba: udalerriko kirol elkarterik zaharrena da, 1927an sortua. Sei futbol talde dauzka guztira, adinaren arabera sailkatuta.
  • Peralta Saskibaloi Kluba: saskibaloian aritzen diren hiru taldek osatzen dute.
  • Peralta Atletico: 1993an atletismo zale batzuk sortutako atletismo taldea da.
  • Peralta Atletico emakumeen areto-futbol taldea: Nafarroako Kirol Jokoetan parte hartzeko sortutako taldea da eta udalaren diru-laguntzei esker jarri zen martxan.
  • Atalaya Eskubaloi Kluba: Herrian dagoen eskariaren araberako kluba da. Gaur egun gizonezkoen talde bakarra dago.
  • Atalaya Triatloi Kluba: 2003ko abenduan sortutako triatloi taldea da.
  • Nafarroako Carp Arrantza Elkartea: 2003an sortu zen, arrantza leihaketetan parte hartuz. Horrez gain, adin desberdinetako pertsonei zuzendutako arrantza ikastaroak antolatzen dituzte.
  • Azkoiengo Ehiztarien Elkartea: Ehiza gustoko duten azkoiendarrak biltzen dituen elkartea da.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Joan Ebanjelariaren eliza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Juan Ebanjelariaren eliza, estilo neoklasikoko eraikina, elizaren organoa balio handikoa da. Elizaren kanpaidorrea, adreiluz egina dago, eta XVIII. mendean eraiki zen, gaur egun herriko ikurretako bat da. Eliza 1826 eta 1833 urteen artean eraiki zen Gasteizko Manuel Angel Txabarri arkitektoaren proiektuaren arabera. Elizak hiru nabetan banatutako oinarri laukizuzena dauka. Erdiko nabea besteak baino zabalagoa da, eta poligono itxurako aurrealdea dauka.

Parrokiaren erdian, lau zutabe toskanar daude, eta hauen gainean erdiguneko egitura eusten da.

San Migel basilika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Miguel arkaingeruaren basilika, kaputxinoen komentuaren zati da eta elizak gurutze latinoaren oinarria dauka. Barruan Peroko Ama Birjinaren erretaula barrokoa, eta hainbat irudi errokoko daude. 1629an egin zuten, gurutze latindarraren oinarriarekin, eta erdi kanoidun gangez estalita.

Gaztelua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroan Azkoiengo gunerik garaienean, herriaren defentsarako gaztelua zegoen (X. mendean eraiki zen). Gaztelua zegoen gunea "Talaia" izena dauka gaur egun. Teobaldo I.a erregearen garaian, 1237an gazteluko gobernadorea Hurtado Mendoza zalduna zen eta 1256an Corbarán Leet. 1280an gazteluko burua Diego Perez Sotes zenean, ogia egiteko labe berria eraiki zen. 1307an Juan Ruiz Funes gobernadore zenean, gazteluko etxe eta dorreak berriztu ziren.

1378an Azkoienek Gaztelako ejerzitoaren erasoak jasan zituen, eta urteetako erasoen ondorioz, gazteluaak kalte handiak jasan zituen. XV. mende hasierako dokumentuen arabera, 1400ean gazteluko dorre nagusia hondamen egoeran zegoen jada. Bost urte beranduagoko dokumentu baten arabera, dorrea «caída es grant tiempo ha», baina gaztelua oraindik zutik zegoela badakite historialariek.

Jauregia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroan Azkoienen Nafarroako erregeen jauregi bat egon zen. 1377an erregeak Azkoiengo Gartzia Martinezi (Carlos II.a erregearen kontseilariari) eman zion dohaintza moduan. Ondorengo mendeetan, jauregiak hainbat jabe desberdin izan zituen (XVIII. mendean esaterako, Granada Egako dukea zen Nafarroako mariskalarena zen.

Bestelakoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Portil de Lobos: Mendiaren goikaldean dagoengune aurreerromanikora sartzeko erabiltzen zen atea.
  • Jauregia: Kale Nagusian dagoen XVIII. mendeko jauregia.
  • San Pedro baseliza: Eraikuntza modernoa izan arren, baseliza barruan 1600 urtearen inguruko San Pedroren irudi erromanista dago.
  • Santa Luzia baseliza: erabat hondaturik dagoen baseliza zaharra.
  • San Silvestre baseliza: Hainbat aldaketa izan ditu eraiki zenetik.
  • Arga ibaiaren gaineko zubia

Azkoiendar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Azkoien Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa