Gueñes
| Gueñes | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Gueñesko ikuspegia. | |||||||||||
|
| |||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Euskal Autonomia Erkidegoa | ||||||||||
| Lurraldea | Bizkaia | ||||||||||
| Eskualdea | Enkarterri | ||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea | Juan Andres Iragorri Ruiz (EAJ) | ||||||||||
| Posta kodea | 48840 | ||||||||||
| INE kodea | 48045 | ||||||||||
| Herritarra | gueñestar | ||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Koordenatuak | 43°12′50″N 3°05′39″W / 43.213888888889°N 3.0941666666667°W | ||||||||||
![]() | |||||||||||
| Azalera | 41,49 km² | ||||||||||
| Garaiera | 81 metro | ||||||||||
| Distantzia | 20 km Bilbora | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 6.817 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 200,63 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak [1] | % 32.76 + % 16.32 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % (2021) | ||||||||||
| Etxeko erabilera [3] | % 11.21 (2021) | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | XII. mendea. urtea | ||||||||||
| Webgunea | http://www.guenes.eus | ||||||||||
Gueñes (ofizialki Güeñes) Bizkaiko mendebaldeko udalerri bat da, Enkarterri eskualdean dagoena. 2020.urtean 6.563 biztante zituen. Biztanle-dentsitatea: Bizt/Km2 158,18koa da. Hau da, km2 bakoitzeko 158 biztanle bizi dira. 2019an, %12,2ko langabezi tasa zegoen. Udalerria, lau herrik osatzen dute: Zaramillo, La Quadra, Sodupe eta Güeñes.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gueñes Enkarterriko hego-ekialdeko muturrean dago. Cadagua ibaiaren goi-erdiko ur-lasterraren parean geratzen da, eta bertan sortzen da eskualdeko nortasun handiena duen eremua: Salcedo harana. Ildo luze honek Balmaseda, Zalla, Gueñes eta Barakaldo zeharkatzen ditu, eta Gordexola ere bertan sartzen da.
Gueñesko biztanleek muga fisiko estu batzuek ezarritako baldintzen menpe egon behar izan zuten luzaroan. Lur laurik ezean, oso zaila zen bertako nekazaritzatik bizitzea. Are gehiago, ereiteko lur batzuk askotan putzuz beteta egoten ziren etengabeko uholdeen ondorioz, bertako nekazarien ekoizteko aukerak murriztuz.
Gueñesko herritarrek nekazaritza eta abeltzaintzarekin zerikusirik ez zuten beste jarduera ekonomiko batzuk gauzatzen hasi behar izan zuten, ia etengabe jasaten zuten elikagai-gabeziari aurre egiteko.
Emari handiko ibaia zeukatenez, errotak eta burdinolak jarri ahal izan zituzten, eta, Cadagua ibaiak beti izan zuen bide naturalaren izaera aprobetxatuz, kontzejuko biztanleak garraio-lanetan hasi ziren. Errotak, burdingintza eta garraioa izan ziren haien ofizio subsidiario nagusiak hainbat mendetan zehar.
Gueñesek Zallarekin partekatzen du Salcedo haraneko lur emankorra. Cadagua ibaiak ureztatzen duen eremu honek nekazaritzarako eta abeltzaintzarako hainbat baliabide eskaintzen ditu, eta industriaurreko garaian orduko ohiko industriak instalatu zituzten bertan, hala nola burdinolak eta errotak. Baliabideen aberastasun hori da, hain zuzen, zenbait leinu bandokide bertan finkatzearen arrazoia. Baina haiek bazuten beste helburu bat ere: harana zeharkatzen zuen errege-bidea menperatzea.
Ez dakigu ia ezer XIII. mendearen aurreko Gueñesko historiari buruz.[4]
Mende aldaketarekin eta XVI. mendearen lehen erdian eremuko mugak finkatu ziren. Horrez gain, lurraldearen banaketa erlijiosoa ere zehaztu zen.
Finkatze-prozesu zibil nahiz erlijioso hori garaiko monumentuen bidez islatu zen: elizak egin ziren. Nekazari-komunitateak, egoera ekonomiko eta demografiko onak animatuta, parrokia-tenpluak eraikitzeari ekin zioten, beren beharretatik haragoko nabarmenkeria eta neurriekin.
Gueñesko Andra Mari eliza da jarrera horren adibide argienetakoa; izan ere, neurri handiez gain, kalitate artistiko itzela dauka.
Nabarmenkeria arkitektoniko hori auzo xumeetagoetara ere zabaldu zen; haietan ere baselizak berritu zituzten, beren aukeren barruan. La Quadra, Lakabex, Sodupe eta Goikuriako parrokiak, ordura arte eremitorio soilak izandakoak, berritu egin ziren mende-aldaketarekin batera, eta beranduago baita Bermejillo, San Martín de Iturriaga eta San Sebastián de Saratxo tenpluak ere.
Norbanakoen etxeetan ere ikus zitekeen garaiak aldatzen ari zirela. Garai bateko bandokideek, gerra-arriskuetatik urrunduta, beren dorre hermetikoak aldatu eta bizitoki gisa bakarrik erabiltzeko egokitu zituzten. Batzuk, kasurako Lazkao eta La Puente eraikinak, jauregi-itxurarekin eraberritu zituzten, bertan bizi zirenen funtzionario- edo errentzaile-izaera berriarekin bat etorriz.
Protagonistak beren rol berrietara egokitzen ziren. Bazirudien Errenazimentuko argia eta optimismoa txoko guztietaraino iristen ari zirela. Gueñes prest zegoen Erdi Aroari agur esateko.
Antzinako Erregimeneko hainbat mendetan, Gueñes Bilborekiko eguneroko merkataritza-zirkuituaren barnean egon zen. Bertan hornitzen zituzten premia biziko produktuak. Halaber, Mesetarako bideari zegokionez; izan ere, ohikoa zen mandazaintzan edo garraio-zerbitzuan aritzen zen jendea bertan ibiltzea. Alabaina, XVII. eta XVIII. mendeetako bereizgarririk esanguratsuena da artoa zein ongi egokitu zen bertako lurrera. Horrek azaltzen du Gueñes ezohiko kasua izatea Bizkaian demografiari dagokionez; izan ere, garai hura izan zen herriaren zabalkunde demografiko handienekoa, beste leku batzuetan ez bezala.
Artoa iritsi zenean, autohornikuntzarako aukerak areagotu ziren, eta horrek herriaren mugak zabaltzeko aukera eman zuen.
XVIII. mendea hazkunde handiko aldia izan zen, bai ekonomikoi bai demografikoki. Nolanahi ere, 1766ko agerraldi epidemikoaren ondorioz, Gueñesek uzta txarreko denboraldi luzea izan zuen. Horrez gain, eskakizun fiskalak gogortu egin ziren, eta gerrak eta gaixotasunak sortu ziren. Herritarrak estu ibili ziren, eta baliabideak pixka bat ere areagotzeko ezintasunaren aurrean, hazkuntza-saiakera guztiek porrot egiten zuten.
Ezegonkortasun itzeleko garaia hasi zen, eta XIX. mendearen bigarren erdira arte luzatu zen. Argien Garaiaren amaiera bereziki iluna izan zen Gueñesentzat.
XIX. mendearen hasieran, 1808an, Independentzia Gerra hasi zen, eta destakamentu galiar batek kuartela jarri zuen Sodupen. Gerra horrek eragin handiagoa izan zuen Gueñesen bigarren etapan, 1810 eta 1813 artean.
Dena den, egoera hori goitik behera aldatu zen mendearen azken hamarkadan. Industria-trenbideak sortzen hasi ziren, eta horietako hiruk zuzenean eragiten zioten Gueñesi: La Robla – Balmaseda harrikatz-trenbidea, Bilbo – Santander trenbidea eta Cadaguako trenbidea.
Azkeneko biak Cadaguaren arroko meatzeak eta Peña Cabarga labe garaiekin eta karga-jabeekin komunikatzeko proiektatu ziren, eta horiei esker Zaramillo eta Saratxoko meatzeen ustiapena errentagarria zen.
Gueñesek bere zabalkunde ekonomikoari eta, bidez batez, demografikoari ekiteko oinarri bat aurkitu zuen. Herritar askok nekazaritza eta abeltzaintzako ekoizpenarekiko eta bazterreko jarduerekiko zuten menpekotasuna utzi ahal izan zuten. Herriak bat egin zuen Bizkaiko industrializazio-prozesuarekin eta izugarri zabaltzen hasi zen, hogeita hamarreko hamarkadara arte.Bertako meatzeak ustiatzen hasteari esker, Gueñesek izugarri hazteko aukera izan zuen, eta behin betiko eten zuen Antzinako Erregimenaren esparru ekonomikoarekin zuen lotura. Cadagua ibaiaren harana zeharkatzen zuten trenbide-linea guztiei esker, Gueñesko ekonomia nabarmen aldatu zen. Bertako burdina-meategiak ustiatu ahal izan ziren, eta horrek ekarri zuen nekazaritza eta abeltzaintzako jarduerekiko eta beste jarduera osagarri batzuekiko menpekotasun zorrotza haustea. Zenbait enpresa Gueñesen instalatu ziren, eta horrek beste bultzada bat eman zion kontzejuari. Bertan finkatu ziren, besteak beste, Papelera Española Sociedad Anónima, papera egiteko trapu-orea fabrikatzen zuena, eta Sociedad Anónima de La Conchita irun, txirikordatu eta ehundutako jutezko gaiak egiten zituena (1903an Aresti kondeak sortua). Hala ere, Saratxoko meategiak eta Zaramilloko harrobiak izan ziren aldaketaren benetako eragileak. Hazkundea horiek ustiatzen hasi zirenean hasi zen, 1890ean.
XIX. mendearen amaiaren hazkundea handia izan zen, baina apaldu egin zen XX. mendearen lehen hamarkadan. Dena den, Lehen Mundu Gerrak bultzada eman zion berriz ere kontzejuari.
Gerran zeuden herrialdeek askotariko ondasunak eskatzen zituzten, eta horrek euskal burdingintzak gora egitea ekarri zuen eta, horrenbestez, baita meatzaritzak ere. XX. mendearen erdialdera, enpresa berri eta dibertsifikatuak iritsi ziren Cadagua ibaiaren haranera, gehienak txiki eta ertainak. Horri esker, Gueñesek parte hartu zuen hirurogeiko hamarkadako zabaltze-prozesu orokorrean.[5]
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ingurune naturala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sodupe mendiz inguratuta dago. Ohiko abiapuntua da Eretza mendira (887 m) igotzeko. Bestalde, Gallarraga mendira (890m) joan daiteke bertatik ere.
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mugakide ditu iparraldean Galdames eta Barakaldo, hegoaldean Gordexola eta Okondo (Araba), mendebaldean Zalla, eta ekialdean Alonsotegi.
Auzoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gueñes herriguneaz gain, Sodupe, Zaramillo eta Quadra-Lakabex dira auzo estatistikoki ofizialak. Horiez gain, Santxosolo eta Goikuriako San Pedro auzoak dira udalerria osatzen dutenak.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]|
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Urtea | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 | 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hazkunde begetatiboa | 68 | 59 | 39 | 25 | 42 | 27 | 9 | 27 | 0 | −8 | 18 | −10 | −3 | −7 | −8 | −3 | −14 | −8 | −18 | −11 | −28 | −4 | −27 | −16 | −16 | −25 | −32 | −26 | 26 | −7 | 2 | −6 | −3 | 21 | 18 | 10 | 7 | −4 | 10 | −5 | −21 | −11 | −13 | 0 | −19 | −45 | −9 | −32 | −26 | −11 | −17 |
| Urtea | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bizirik jaiotakoak | 56 | 32 | 46 | 45 | 41 | 47 | 49 | 80 | 58 | 68 | 55 | 69 | 82 | 78 | 53 | 69 | 69 | 63 | 53 | 56 | 64 | 54 | 60 | 50 | 41 | 53 | 44 | 41 | 37 | 38 |
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 32,9 udalerri berean jaioak ziren[9], probintziako batez bestekoaren (% 37,6) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (Nafarroa barne) % 11,8 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 11,2 —probintzian % 13,9—.
Euskal Autonomia Erkidegoko probintziei dagokienez, biztanleen % 75,4 Bizkaian, % 1,5 Araban, eta % 0,6 Gipuzkoan jaio ziren[10].
Biztanleria atzerritarra
2025. urtean, biztanleen % 7,6k atzerriko nazionalitatea zuen[11]. Atzerritarren artean, talde nagusiak Hego Amerika (% 32), Magreb (% 23), Mendebaldeko Europa (% 12,7) ziren.
Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Kolonbia, Venezuela dira.[12]
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Eustaten 2024ko Biztanleriaren eta Etxebizitzen Erroldaren arabera, udalerrian 3.346 etxebizitza zeuden: 2.830 (% 84,6) nagusiak eta 512 (% 15,3) gainerakoak (bigarren egoitzak edo hutsik).[13] 2021eko Zentsuaren kontsumo elektrikoaren arabera, 357 (% 10,7) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 298 (% 8,9) hutsik zeuden.[14] Etxebizitza nagusien % 83,5 jabetzan zegoen eta % 14,6 alokairuan.[13]
Etxebizitza multzoa
Bizkaiko mapa (2024)
Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa, 2021)
Bizkaiko mapa (2021)
Jabetza egoera (etxebizitza nagusiak)
Bizkaiko mapa (2024)
Guztira 2.830 etxegune zeuden, batez beste 2,4 egoiliarrekoak; horietatik 830 (% 29,3) pertsona bakarrekoak ziren.[13]
Etxeguneak egoiliar kopuruaren arabera
Bizkaiko mapa (2024)
Etxebizitzen batez besteko azalera erabilgarria 83,8 m²-koa zen eta batez besteko antzinatasuna 52,1 urtekoa.[13] Etxebizitzen % 15,6 etxebizitza bakarreko eraikinetan zeuden eta % 5,6 21 etxebizitza edo gehiagoko eraikinetan.[13] Etxebizitzen % 44,3 igogailua zuten.
Eraikineko etxebizitza kopurua
Gela kopurua
Bainugela kopurua
Berokuntzari dagokionez, etxebizitza nagusien % 10,0 berokuntza zentrala zuten, % 61,6 banakakoa eta % 26,1 noizean behingoa.[13] Horrez gain, % 41,9 hodien bidezko gasa zuten eta % 47,4 igogailua.
Berogailu mota
Bestelako ekipamenduak (etxebizitza nagusiak)
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 5.863 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 37,3 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 25,0; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 28,1; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 9,6.[15] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 35,5 zen 2021ean eta % 37,3 2024an; beraz, 1,9 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 11,8 izatetik % 9,6 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 38,2 ziren, eta gizonen artean % 36,4; 1,8 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 12,0 eta gizonen % 7,1 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 57,1 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 42,9 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 30 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 42,4 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 57,6. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,7 ziren.[15]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 2.189 | % 37,3 | 1.015 | % 36,4 | 1.174 | % 38,2 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 1.463 | % 25,0 | 786 | % 28,2 | 677 | % 22,0 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 1.646 | % 28,1 | 790 | % 28,3 | 856 | % 27,8 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 565 | % 9,6 | 197 | % 7,1 | 368 | % 12,0 |
| Guztira | 5.863 | % 100,0 | 2.788 | % 100,0 | 3.075 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 35,5 | % 22,6 | % 30,1 | % 11,8 | 5.755 |
| 2022 | % 36,1 | % 23,5 | % 29,5 | % 11,0 | 5.790 |
| 2023 | % 36,7 | % 24,3 | % 28,6 | % 10,5 | 5.813 |
| 2024 | % 37,3 | % 25,0 | % 28,1 | % 9,6 | 5.863 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 12,2 ikasten ari zen (717 pertsona).[16] Ikasten ari zirenetatik, % 41,4 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 26,1 batxilergoan, % 19,8 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 9,6 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 40,6 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 42,4; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 22,5 eta emakumeen % 17,7. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 96,0 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 50,9 eta 25–29 urtekoen % 16,7; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 3,0 baino ez.[17] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 47,5 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 37,5.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 88,9 estatuan jaio zen, eta % 11,1 atzerrian.[15] Ikasketa-egituran badira aldeak jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 38,2 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 6,2; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 21,3 eta % 14,1, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 39,8 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 10,7; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 26,0 eta % 21,8, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 12,2 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 12,1.[16] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 43,1 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 27,8 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2023. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 16.613 euro-koa zen[18], eta etxegune bakoitzeko 39.679 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (18.738 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.036 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 22.750 euro zen. Errenta gordina 19.582 euro-koa izan zen pertsonako.
Eustaten datuen arabera, 2023. urtean udalerriko 18 urteko eta gehiagoko biztanleen errenta pertsonalaren mediana —biztanleen erdiek baino gutxiago eta beste erdiek baino gehiago jasotzen duten zenbatekoa— 19.719 eurokoa zen[19][oh 1]: gizonena 25.736 eurokoa eta emakumeena 15.120 eurokoa; hau da, emakumeena gizonena baino % 41,2 txikiagoa. Bizkaia osoan, mediana 20.672 eurokoa zen. Familia-errentari dagokionez, udalerriko familien erdiek 38.656 euro baino gutxiago jaso zuten urtean; familien % 10ek 13.220 euro baino gutxiago jaso zuten, eta beste % 10ek 86.510 euro baino gehiago[20].
Diru-sarrera guztien artean % 61,8 soldatak dira[21].
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[22][oh 2]. Udalerrian indizea 25,9 da, probintziakoaren (29,6;
Bizkaiko mapa) azpitik eta Espainiakoaren (32,1) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,3 da, probintziakoaren (2,5;
Bizkaiko mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,8) azpitik.
Eustatek beste adierazle bat ematen du[oh 1]: diru-sarrera txikienak dituzten familien % 20ren batez besteko errenta, handienak dituztenen % 20renaren ehuneko gisa adierazita; zenbat eta handiagoa izan, orduan eta berdinagoa da banaketa. 2023. urtean, udalerrian lehenengoek 11.836 euro jaso zuten batez beste, eta bigarrenek 99.738 euro; hau da, lehenengoen errenta bigarrenen % 11,9 zen[23] (Bizkaia osoan, % 9,4; udalerriko banaketa berdinagoa da). Pertsonen errentari dagokionez, diru-sarrera txikienak dituzten biztanleen erdiak batez beste 7.938 euro jaso zuen, eta handienak dituzten erdiak 38.270 euro; lehenengoen errenta bigarrenen % 20,7 zen[24] (Bizkaia osoan, % 18,1).
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Güeñes udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 3.303 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 57,1; gainerako % 42,9 inaktibo zeuden (erretiratuak % 50,6, beste inaktiboak % 32,4 eta ikasleak % 17,0).[25] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 11,3 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 60,8 zen eta emakumezkoena % 53,8; langabezia-tasa, aldiz, % 10,0 eta % 12,6 zen, hurrenez hurren.[25]
Okupatuen kopurua 2.886 zen 2023ean, 2021eko 2.857etik gora.[26] Emakumeek okupatuen % 48,4 osatzen dute, eta gizonek % 51,6.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 2.930 | % 50,7 | 1.507 | % 54,7 | 1.423 | % 47,0 |
| Langabeak | 373 | % 6,4 | 167 | % 6,1 | 206 | % 6,8 |
| Inaktiboak | 2.481 | % 42,9 | 1.080 | % 39,2 | 1.401 | % 46,2 |
| Guztira | 5.784 | % 100,0 | 2.754 | % 100,0 | 3.030 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 75,7), industria (% 16,2), eraikuntza (% 7,0) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 1,1).[26] Xeheago, jarduera-adarrik handiena merkataritza da (% 14,5), ondoren manufaktura-industria (% 14,3) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 9,7) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 52,2; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 31,4), eta oinarrizko okupazioak % 11,9.[27] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 58,2 eta emakumeen % 45,8).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 905 | % 31,4 | 409 | % 27,5 | 496 | % 35,5 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 1.506 | % 52,2 | 866 | % 58,2 | 640 | % 45,8 |
| Oinarrizko okupazioak | 343 | % 11,9 | 149 | % 10,0 | 194 | % 13,9 |
| Ez dago jasota | 132 | % 4,6 | 65 | % 4,4 | 67 | % 4,8 |
| Guztira | 2.886 | % 100,0 | 1.489 | % 100,0 | 1.397 | % 100,0 |
Okupatuen % 84,2 besteren konturako langileak dira, eta % 15,8 norberaren konturakoak.[28]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 456 | % 15,8 | 270 | % 18,1 | 186 | % 13,3 |
| Besteren kontura | 2.430 | % 84,2 | 1.219 | % 81,9 | 1.211 | % 86,7 |
| Guztira | 2.886 | % 100,0 | 1.489 | % 100,0 | 1.397 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 89,4 estatuan jaio zen, eta % 10,6 atzerrian.[25] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 54,2 okupatuak dira, % 28,0 erretiratuak, % 7,1 ikasleak, % 5,9 langabeak eta % 4,8 bestelako inaktiboak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 56,8 okupatuak dira, % 22,7 bestelako inaktiboak, % 9,4 langabeak, % 6,1 ikasleak eta % 5,0 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 47,7 okupatuak dira, % 22,5 bestelako inaktiboak, % 16,7 erretiratuak, % 6,7 langabeak eta % 6,4 ikasleak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 37,0 okupatuak dira, % 36,4 bestelako inaktiboak, % 16,1 langabeak, % 7,9 ikasleak eta % 2,7 erretiratuak.
Okupazioa
Okupatuen % 90,3 estatuan jaio zen, eta % 9,7 atzerrian.[27] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 57,2 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 29,3 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 9,5 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 66,5 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 14,6 oinarrizko okupazioetakoak eta % 12,0 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 46,2 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 37,6 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 11,6 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 41,8 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 37,7 oinarrizko okupazioetakoak eta % 13,9 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egituran badira aldeak jatorriaren arabera.[29] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 60,8 zerbitzuetan ari dira, % 27,0 industrian eta % 11,0 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 54,4 zerbitzuetan ari dira, % 25,3 eraikuntzan, % 13,9 industrian eta % 6,3 nekazaritzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 92,0 zerbitzuetan ari dira, % 6,5 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 96,7 zerbitzuetan ari dira.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 56 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 484 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[30][oh 3]. Udalerriaren azalera 41,5 km² denez, NAE lurraldearen % 11,7 da[31]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 96,8 larre iraunkorrak (469 ha, 52 ustiategitan), % 1,8 lur goldagarria (8,7 ha, 25 ustiategitan), % 1,1 arbolak (5,4 ha, 18 ustiategitan), % 0,2 berotegiak edo babes garai irisgarriak (1 ha, 3 ustiategitan) eta % 0,1 norberaren kontsumorako baratzeak (0,56 ha, 21 ustiategitan)[oh 4].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 634 behi, 1.550 ardi, 1.206 ahuntz (probintziako kopururik handiena), 56 txerri, 155 zaldi, 223 hegazti, 6 untxi eme eta 185 erlauntz zeuden[32][33].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 4.010 gidari zeuden erroldatuta: 2.294 gizon (% 57,2) eta 1.716 emakume (% 42,8)[34]. Biztanleen % 58,8 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 5.014 ibilgailuk osatzen zuten: 3.509 turismo, 489 motozikleta, 351 furgoneta, 329 kamioi eta 87 ziklomotor[34]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 515 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (451) gainetik.
Turismoen batez besteko adina 12,6 urtekoa zen; turismoen % 10,1k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 12,2k 25 urte baino gehiago[34]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 57,6 diesel zen eta % 40,9 gasolinazko; 41 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,8; probintzian % 1,2). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 5,3k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 27,9k ez zuen etiketarik[oh 5].
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeen emaitzen ondorioz, EAJko Koldo Artaraz hautatu zuten alkate berriro. 2003tik zen alkate Artaraz.
2015eko udal hauteskundeetan EAJ nagusitu zen berriro gehiengo osoz, eta bere hautagai Imanol Zuluaga hautatu zuten alkate. 2011ko hauteskundeekin alderatuta, EAJk zinegotzi bat gehiago eskuratu zuen, eta PSE-EE alderdiak bat galdu zuen.
2019ko udal hauteskundeen ondorioz, Imanol Zuluaga errepikatu zuen alkalde bezala. Hala ere, 2020an bere kargua utzi zuen eta bigarren zinegotzia dimitu zuen ere. Horrela, Juan Andres Iragorri Ruiz hartu zuen alkatetza. Azken hauteskueen ondorioz ere, alderdi politiko berri bat sartu zen Udalean. Elkarrekin Podemosek, zinegotzi bat lortu zuen. Era horretan, oso bilkura horrela geratu zen:
- EAJk 6 zinegotzi.
- EH Bilduk 5 zinegotzi.
- PSOEk zinegotzi bat.
- Elkarrekin Podemos-ekk zinegotzi bat.
Hona hemen egon diren alkateen zerrenda:
| Urteak | Izena | Alderdia |
|---|---|---|
| 1979-1983 | Pedro María Saracho Cortajarena | EAJ |
| 1983-1987 | Manuel Jarrín Totorica | EAJ |
| 1987-1991 | Jose María Larrucea Ulibarri | EAJ |
| 1991-2003 | Guillermo Ibarra Vitorica. Sodupen jaioa | EAJ |
| 2003-2015 | Koldo Artaraz Martín. Sodupen jaioa | EAJ |
| 2015-2019 | Imanol Zuluaga Zamalloa | EAJ |
| 2019- | Juan Andres Iragorri Ruiz | EAJ |
Garraioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerrian Renfe Feve eragileak sei geltoki ditu:
Autobusa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bizkaibus hiri-arteko autobus zerbitzuaren hurrengo lineak udalerritik pasatzen dira:
Ondarea[35][36]
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ondare megalitikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ondare erlijiosoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Andra Mari eliza, Gueñesen
- Goikuriako San Pedro baseliza, Goikuriako San Pedron
- Iturriagako San Martin baseliza, Santxosolon
- Lakabexeko San Migel eliza, Quadra-Lakabexen
- Lexartzako San Bartolome baseliza, Zaramillon
- San Bizente eliza, Sodupen
- San Lorentzo baseliza, Gueñesko Bermejillo auzunean
- San Pedro eliza, Quadra-Lakabexen
- Saratxoko San Sebastian baseliza, Zaramillon
Ondare zibila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Baserriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Dorretxeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jauregiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bizileku garaikidea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bestelakoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Argazki galeria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Quadra Salcedo, Arrieta Maskarua edo Saratxaga jauregia.
- Gueñesko udaletxea den Urrutia Txaleta.
- Sodupeko San Bizente eliza.
- La Puente edo Romarate dorretxea.
- Arenaza eta Etxebarri jauregiak
- Gallarraga etxea
Gueñestar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Juan Francisco Hurtado Ametzaga (1656-1694), militarra.
- Jacinto Romarate (1775- 1836), militar eta politikaria.
- José Miguel Arrieta Maskarua (1817-1869), politikaria.
- Lorenzo Arrieta Maskarua (1821-1891), politikaria.
- Fernando de la Quadra-Salcedo Arrieta-Maskarua (1890-1936), Castillejosko III. markesa, abokatu eta genealogista.
- Federico Ezkerra (1909-1986), txirrindularia. Gordexolan jaio arren, Sodupen bizi izan zen beti.
- Antonio Izagirre (1913), Eusko Gudarosteko gudaria EAJko Abellaneda bataloian.
- Ion Beitia (1947-2016), dantzaria eta dantza maisua.
- Ramon Garcia (1961-), telebista-aurkezlea. Sodupekoa.
- Rosa Diez (1952-), politikaria. Sodupekoa.
- Arturo Alcoceba (1951-), kazetari eta aktibista politikoa. Sodupekoa.
- Luis Laiseka (1948-), politikaria. Sodupekoa.
- Paquita Alcoceba (1948-), politikari eta aktibista politikoa. Sodupekoa.
- Josu Larrinaga Arza (1964-) idazlea, Sodupekoa.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1 2 INEk eta Eustatek metodologia desberdinak erabiltzen dituzte errenta kalkulatzeko, eta, horregatik, haien zifrak ez dira zuzenean alderagarriak. INEren Etxeguneen Errentaren Banaketaren Atlasak etxegune bakoitzaren errenta haren kide guztien artean banatzen du, adingabeak barne, eta haren P80/P20 zatidura kontsumo-unitateko errentaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura da (zenbat eta handiagoa, orduan eta desberdintasun handiagoa). Eustatek, berriz, 18 urteko eta gehiagoko pertsona bakoitzaren errenta eta familia bakoitzarena neurtzen ditu, eta haren 20/80 ratioak diru-sarrera txikienak dituzten % 20ren batez besteko errenta handienak dituztenen % 20renarekin alderatzen du, ehunekotan (zenbat eta handiagoa, orduan eta berdintasun handiagoa).
- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ Monografias de pueblos de Bizkaia. .
- ↑ «Gueñesko Udala - Historia» www.guenes.eus (kontsulta data: 2021-01-26).
- ↑ Población por sexo, edad (grupos quinquenales) y nacionalidad (española/extranjera). .
- ↑ «Euskal AEko hazkunde begetatiboa, lurralde eremuka. 1975 - 2023-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-29).
- ↑ «Euskal AEko jaiotza biziak, lurralde-eremuen eta sexuaren arabera. 1996 - 2024-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-30).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Bizkaia.tab.
- ↑ Eustat, «Biztanleria jaioterriaren arabera», Jaioterria - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
- ↑ Eustat, «Biztanleria nazionalitatearen herrialde-taldearen arabera», Nazionalitatea - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Bizkaia.tab.
- 1 2 3 4 5 6 «Etxebizitzen parkea» Biztanleriaren eta etxebizitzen errolda. Etxebizitzak (Eustat).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Bizkaia.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren pertzentilak EUSTAT.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren pertzentilak EUSTAT Bizkaia.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Bizkaia.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren adierazleak EUSTAT.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren adierazleak EUSTAT.tab.
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Bizkaia.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q596305.
- ↑ Eustat, «Nekazaritza-ustiategietako abelburuak, udalerriaren eta espeziearen arabera». Datuak: EUSTAT abeltzaintza.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Bizkaia.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Bizkaia.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ "Gueñes", Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistema.
- ↑ Baliabide turistikoak, Gueñesko udalbatza.
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Enkarterriko udalerriak | ||
|---|---|---|
|
Alonsotegi · Artzentales · Balmaseda · Galdames · Gordexola · Gueñes · Karrantza · Lanestosa · Sopuerta · Turtzioz · Zalla | ||

