Iurreta

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Iurreta
 Bizkaia, Euskal Herria
Plaza San Miguel de Iurreta general.JPG
Iurretako San Migel enparantza.
Iurretako bandera

Iurretako armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Euskal Autonomia Erkidegoa
Lurraldea Bizkaia
Eskualdea Durangaldea
Izen ofiziala Iurreta bandera.gif Iurreta
Alkatea Iñaki Totorikaguena Sarrionaindia EAJlogo.jpg
Posta kodea 48215
INE kodea 48910
Herritarra iurretarra
Kokapena
Koordenatuak 43° 10′ 40″ N, 2° 37′ 54″ W / 43.177777777778°N,2.6316666666667°W / 43.177777777778; -2.6316666666667Koordenatuak: 43° 10′ 40″ N, 2° 37′ 54″ W / 43.177777777778°N,2.6316666666667°W / 43.177777777778; -2.6316666666667
Iurreta hemen kokatua: Bizkaia
Iurreta
Iurreta
Iurreta (Bizkaia)
Iurreta hemen kokatua: Iurreta
Iurreta
Iurreta (Iurreta)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 19,01 km2
Distantzia 30 km Bilbora
Demografia
Biztanleria 3.708 biztanle (2015) — (Red Arrow Down.svg -32)
% 49,51 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 50,49
Dentsitatea 195,06 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Red Arrow Down.svg -% 6,99
Zahartze tasa[1] % 19,21
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 41
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 74,37 (2011)
Genero desoreka[1] % 13,4 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 11,75 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 45,67 (2010)
Euskararen erabilera % 14,7 (2011)
Datu gehigarriak
Webgunea http://www.iurreta.net

Iurreta Bizkaiko ekialdeko udalerri bat da, Durangaldea eskualdekoa, 2015. urtean 3.708 biztanle zituena.

1990 urtetik da udalerri, 1926 urtetik mugakide duen Durango herriko zatia izan ondoren. Komunikabide zabal eta azkarrak ditu: AP-8, N-634 eta Euskotren Trenako trenbidea bertatik pasatzen dira.[2] 1950eko hamarkadara arte nekazari herria izan zen, baina herritik igarotzen den Ibaizabal ibai ondoko erriberetan lantegi ugari kokatu dira harrezkero, industrializazio azkarreko prozesu batean, bereziki burdin, papergintza eta makina-erreminta sektoreetan. Egun, zerbitzuak eta industria dira herriko sektore nagusiak.[3] Herriak ondare historiko zabala gordetzen du, hala eta guztiz ere, hala nola San Migel parrokia (XIX. mendearen hasiera), Goiuriko, Amatzako eta Arandiako baselizak, Goikolea jauregia (XVII. mendea) eta Ertzilleko garaia (XVI. mendea). Elizatea ere bada, eta beraz iurretarrak Bizkaiko foru zuzenbide zibilaren jurisdikziopean daude.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iurreta toponimoaren inguruan, dauden azalpenak argi uzten iu elementua hiru-ren laburdura dela. Bigarren elementuaren inguruan bi azalpen posible azaltzen dira. Lehenengo azalpenaren arabera, ur eta ugaritasuna adierazten duen eta atzizkiaren arteko elkarketaren ondorioz (ureta), toponimoaren esanahia hiru ibaien lekua litzateke. Bigarren hipotesiaren arabera, errota eta eta atzizkiaren arteko elkarketa gertatzen da, eta beraz, esanahia hiru erroten lekua litzateke.[erreferentzia behar]

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iurreta Durangaldean kokatuta dago, Ibaizabal errekaren ertzetan. Iurretarekin bat, Abadiño, Atxondo, Berriz, Durango, Elorrio, Ermua, Garai, Izurtza, Mallabia, Mañaria, Otxandio eta Zaldibarrek osatzen dute Durangaldea.

Lurraldearen baren, Iurretako elizateak 17 kilometro luze-zabalera du, bere gune garrantzitsuena Ibaizabal ibaiaren aldamenean sortu delarik. 112 metrokoa da bere tarteko altuera.

Iurretaren mugak hauexek dira: Iparraldetik Ibarruri (Muxika), hegoaldetik Durango, ekialdetik Garai, Berriz eta Abadiño eta Zornotza mendebaldetik. Halere, gaur egungo mugak ez dira historian zehar izan dituenak, desanexioaren ostean pixkat aldatu egin baitziren.

Topografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anbotoko eta Aramotzeko kareharrizko mendizerrak hegoaldetik eta Oiz mendia iparraldean duelarik, Ibaizabal errekaren aranean aurkitzen da Iurreta. Ibaizabal aranak bereizten dituen menditxo eta erreka txikiz osatua dago eta gehien bat insignis-pinua nabarmentzen da.

Ingurune naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ibaiak eta errekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ibaizabal ibaiak Iurreta zeharkatzen du, hauxe ibai emaritsuena izanik. Iparraldetik, Oiztik datorren Oromiño ibaiak, ura ematen dio, baita Kataño errekak, Aranzuli errekak, Arriandi errekak, Ertzila errekak, Errondoko errekak eta Zaldai errekak ere mendebaldetik ekialdera izendatuz. Hegoaldetik Larrinagatxu errekak eta Etxaran errekatxoak bateratzen dira Ibaizabalera ura isuriz.

Mendiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azkorra, Iurretako mendia

Iurretako punturik garaiena Gallandako tontorra da 527 metrora, eta hainbat mendi apalago dira herriaren erliebea osatzen dutenak:

  • Axmokil (413 m).
  • Iruatxeta (394 m).
  • Akamendi (385 m).
  • Axmokil-txiki (380 m).
  • Azkorra (358 m).

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakide ditu iparraldean Muxika (zehazki, Muxikako Ibarruri auzoa), hegoaldean Durango, ekialdean Garai eta Abadiño, eta mendebaldean Zornotza.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrigune nagusiaz gainera, Arriandi, Amatza, Goiuria, Orozketa, Oromiño, Bakixa eta Santa Apolonia auzoek osatzen dute udalerria.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1072ko dokumentu batean aipatzen da lehen aldiz Ihurretako San Martin monasterioa. Erdi Aroan Durangoko merindadeko hamabi elizateetako bat izan zen Iurreta, eta Bizkaiko burdinola-herri oparoenetakoa izan zen XIX. mendea arte. 1926ko azaroaren 12an, Espainian Primo de Riveraren diktadurak agintzen zuelarik, geratu zen Iurretako elizatea Durangoko udalaren barnean, bertakoek nahi ez zuten arren, eta hutsean geratu ziren ondoko urteetan udal bihurtzeko egin ziren saio guztiak; erabaki hori hartzeko Durangoko udalerria zabaltzeko beharra eta Iurreta ur-hornidura ziurtatzea argudiatu ziren.[4] 1950ean bizkortu egin zen Iurretako industrializazioa eta industria-herria zen 1970erako. 1982-2007 bitartean, Iurretan Euskal Irrati Telebistaren egoitza nagusia udalerrian kokatu zen, AP-8 errepidearen ondoko eraikin batean. 1990eko urtarrilaren 1ean, udal bihurtu zen berriro Iurreta, Iurretako Eleizatea izenaz.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Durangotik banandu zenetik, Iurretak populazio galera garrantzitsua izan du. 1991ean 5.000 biztanle inguru bazituen, 2011rako 3.800 biztanleren bueltan zegoen eta populazioa jaisten ari zen.

Iurretako biztanleria

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Iurretako alkatea Euzko Alderdi Jeltzaleko Iñaki Totorikaguena Sarrionandia da. 2015eko maiatzaren 24ko hauteskundeetan kargua berretsi zuen.

2015eko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iurretako udalbatza

Alderdia

2015eko maiatzaren 24a

2011ko maiatzaren 22

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
6 / 11
825 (% 43,47)
4 / 11
691 (% 35,45)
Euskal Herria Bildu*
4 / 11
660 (% 34,77)
4 / 11
639 (% 32,79)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
1 / 11
258 (% 13,59)
2 / 11
337 (% 17,29)
Alderdi Popularra (PP)
0 / 11
128 (% 6,74)
1 / 11
186 (% 9,54)
Ezker Batua - Berdeak (EB-B)
0 / 11
66 (% 3,39)
*2011ko hauteskundeetan Bildu gisa aurkeztu zen koalizioa.
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean

Administrazio lokala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalaren eraketa (2015-2019)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkatea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Iñaki Totorikaguena Sarrionandia (EAJ/PNV) 

Zinegotziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Zorione Fundazuri Urkidi (EAJ/PNV) 
  • Oskar Koka Lorente (EAJ/PNV) 
  • Itxaso Garamendi Eguren (EAJ/PNV) 
  • Julian Gorospe Artabe (EAJ/PNV) 
  • Ainhoa Albizuri Bernaola (EAJ/PNV) 
  • Amatza Abasolo Txabarri (BILDU)
  • Liher Aiartzaguena Brabo (BILDU)
  • Eskarne Jaio Magunazelaia (BILDU)
  • Xabier Rodriguez Larrinaga (BILDU)
  • Mª Ángeles Muñoz Llamas (PSOE)

Alkateen zerrenda desanexiotik gaur egun arte[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • (1991-2007): Jose Martin Etxebarria Maguregi (EAJ-PNV)
  • (2007-): Iñaki Totorikaguena Sarrionandia (EAJ-PNV)

Udal instalazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea

Goikola jauregia. Udaletxea

Goikola Jauregia-n (Aita San Migel Plaza,4) kokatuta dago eta Udaleko egoitza ofiziala da. 1993ko urtarrilaren 30ean inauguratu zen berritu ondoren. Bere baitan, osoko bilkuren aretoa, alkatetza, idazkaritza, kontu-hartzailetza eta Hirigintza sailak daude.

Udal bulegoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal bulego berriak

2010. urtean Bidebarrieta 5ean kokatuta dagoen bulegoetara eraman ziren erregistro eta informazioa, diru-bilketa saila, Udaltzaingoa eta Bake Epaitegia. Halaber, 2016. urtetik aurrera oinarrizko gizarte zerbitzua ere bertan egongo da.

Udal hilerria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hilerria

Iurreta auzoko 3. zenbakian kokatzen da, Goiuriako errepidean. XIX. Mendekoa da. Gerora, bi handitze lan jasan ditu, bata 1996. urtean eta azkena 2009an. Azken lan hau Adios Aldizkariak antolatutako Hilerrien Lehiaketako finalisten artean egon zen. Gaur egun, hilerria bi zati nabaritan banatuta dago, batetik antzinako esparrua eta bestetik, izandako handitze lanak. Bereizketa hau garbi irudikatzen da eraikitze lanetan erabilitako materialetan eta erabilitako ehorzketa sisteman.

Hirugarren Adinekoen Elkartea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olaburu frontoia

Bixente Kapanaga 9an kokatuta dago, eta kafetegi bat eta adineko pertsonei zuzendutako hainbat instalazio daude. Goiuriko Ama Nagusien Elkarteko egoitza da.

Olaburu pilotalekua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olaburu 1ean kokatuta dagoen pilotaleku estalia da, 1985. urtekoa eta Olaburu Pilota Elkarteak kudeatzen du. Bolatoki eta probaleku bat ditu barnean, eta San Migel jaietan probak ospatzen dira.

Larrakozelaia futbol zelaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iurreta 5ean kokatzen da, Goiuriako errepidean. Iurretako Kirol Taldeak erabiltzen du. 1984. urtean eraiki zen eta 1997. urtean aldagelak berritu ziren eta harmaila estali zen. 2004. urtean soropil artifiziala jarri zen.

Ibarretxe Kultur Etxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bidebarrietan kokatuta dago. Areto nagusi batek eta funtzio anitzeko gelak osatzen dute. Eraikuntza berean umeen Ludoteka, KZ Gunea eta Udal Liburutegia kokatzen dira.

Ibarretxe kultur-etxea

Ibarretxe eraikin hau 1998. urtean erosi eta konpondu zuen Iurretako Udalak, kultur etxea eta arestian aipatutako zerbitzuak herritarrei eskaintzeko asmoz. 2000 urteko abenduaren 31ean inauguratu zen eta 2011ean zehar hasi zen zerbitzuak eskaintzen.[5]

Goiuria Kultur Gunea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zubiarren 2an kokatzen da eta udalerriko elkarteentzako toki bat da: bilera gelak, bulegoak eta funtzio anitzeko areto bat ditu, 2009. urtean martxan jarri zena. Lokal hau Goiuria Ikastola-ko egoitza zen eta 2007. urtean lagapenaren bidez Udalaren esku utzi zuten.

Iturburuko ortuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iturburu Ortuak

2010. urtean hasiera eman zitzaion ortu ekologikoen proiektu honi, Iturburu auzoan. 40 lursail prestatu ziren eta guztiak bete ere. Lursailak 75 m2ko azalera dute, eta erabiltzaileek norbere kontsumorako erabiltzen dute, beti ere teknika ekologikoak erabiliz. 

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iurretako herrian dauden lau ikastetxe publikoak eskola-gune berean kokatuta daude. Inguru berean daude bata bestearen alboan eta ondorioz herriko gazteek euren ikasbidean zehar ez dute urrun joan beharrik. Iurretan dauden ikastetxe publikoak honako hauek dira: Etorkizuna haurreskola, Maiztegi Herri Eskola, Juan Orobiogoitia BHI eta Iurreta Lanbide Heziketa LHII.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iurretako dantzariak

Tokiko euskalkia mendebaldeko euskara da, eta euskaldunak dira iurretarren % 55.

Dantzarako tradizio handiko herria da eta Iurretako dantzek badute berezko nortasuna. Horrez gain, bost urterik behin Urrijena dantza jaialdia antolatzen da. Lehen aldiz 1981ean egin zen. Azkena 2014.urtean burutu da.

Jaiak eta ekitaldiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iurretako jai nagusia San Migel Eguna da, irailaren 29a.

Auzorik auzo honako hauek dira jaietako batzuk:

  • Arriandi - Santa Marina (Santa Maña), uztailaren 18a
  • Goiuria - Santi Kurutz, maiatzaren 3a
  • Orozketa - Santiago, uztailaren 25a
  • Oromiño - San Marko, apirilaren 25a
  • Bakixa - San Sebastian, urtarrilaren 20a
  • Garaizar - San Mames, abuztuaren 17a

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elkarteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Aurrera Begira C.T.L.E. Aurrera Begira Aisialdiko taldea 1986an sortu eta 1997an desagertu zen. Urte osoan zehar ume eta gazteekin lana egiteaz gain, udako kanpamendua antolatzen zuten bertan Natura eta aisialdirekin loturiko hainbat ekintza antolatuz.
  • Emoixu Odol emaileen elkartea. Emoixu Iurretako Odol eta hemoderibatuen emaileen elkartea 1989an sortu zen, Basurtoko Ospitaleak herritar batzuen eskaerari erantzunez. 2002ko maiatzaren 8an ofizialki izena eman zuten Elkarteen Erroldan. Hasierako urteetatik gaur egunera arte Txonpolo elkartearen laguntza jaso dute.
  • Zaldai Mendi Taldea
  • Maiztegi Herri Eskola Guraso Elkartea, 1988eko azaroaren 8an sortu zen. Guraso elkarte honen helburu nagusia Maiztegi Herri Eskolako ikasleen guraso edo tutoreen eta zuzendari eta maisu-maistren arteko harremanak erraztea da. Horretarako, hauek dira elkartetik burutzen diren lanak:
  • Ikastolaren erakunde, zerbitzu eta jarduera osagarriak sustatzea, umeen trebetasunak bideratzeko, ume bakoitzaren gaitasun eta ahalmenaren arabera, lanbide-orientazio egokiarekin bat eta gizarteak eta administrazio publikoek umeentzat eskaintzen dituzten laguntzak ahalik eta gehien erabilita.
  • Ikastolari laguntzea hezkuntzako funtzio berezi eta zehatzaren garapenean, eta, elkartearen ahalmenen barruan, elkarlanean aritzea ikastolak hobeto moldatzeko baliabide hobeak eduki ditzan.
  • Eskola ondoko jarduerak sustatzea, maisu-maistrekin adostuta, ikastolan baja ematen duten ikasleek lanarekin edo goi mailako ikasketekin lotura bat aurki dezaten.
    Mikel Deuna Dantza Taldea
  • Gurasoen eta ikasleen ekimenak eta iradokizunak bideratzea, ikastola eraginkorragoa izan dadin eta zerbitzua hobea eman dezan, eta ziurtzat hartzea ezin dela eskolaren zuzendaritzan eta antolaketan esku hartu.
  • Olaburu pilota taldea, Iurretako herrian 2004an sortutako euskal pilotako klub mistoa da. Herriko Olaburu frontoitik hartu du bere izena eta azken urteetan pilotarekiko zaletasuna bultzatu du.
  • Mikel Deuna Dantza Taldea, Durangaldeko dantza tradizionalen bidez euskal folklorea sustatzea helburu duen dantza taldea da. 1991. urtean elkarte bezala sortu arren, lehenagotik bizirik zegoen herri eta dantzari mugimendu baten jarraipena da.

Garraiobideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Autobusak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aiga bus inv.svg IURRETAN GELDITZEN DIREN AUTOBUS LINEAK

Eragilea Linea Jatorria-Norakoa Geldialdiak
Bizkaibus A3512 BILBO - LEKEITIO (Autopistatik) Bilbo – Iurreta-(Bidebarrieta) – Abadiño – Berriz – Mallabia – Markina – Berriatua – Amoroto – Lekeitio
Bizkaibus A3915 BILBO - ONDARROA (Autopistatik)
(Termibus)
Bilbo – Galdakao – Durango – Abadiño – Berriz – Mallabia – Markina – Berriatua – Ondarroa
Bizkaibus A3923 ELORRIO - BILBO (Autopistatik) Elorrio – Abadiño – Durango – Iurreta – Bilbo
Bizkaibus A3933 BILBO- DURANGO (Autopistatik) Bilbo – Iurreta – Durango
Bizkaibus A3911 BILBO- DURANGO Bilbo – Galdakaoko Ospitalea – Lemoa – Durango
Bizkaibus A3912 BILBO- EIBAR Bilbo – Galdakaoko Ospitalea – Lemoa – Durango –Ermua –Eibar
Bizkaibus A3924 ERMUA- EHU/UPV
(Eskola egunetan)
Ermua – Durango – EHU / UPV
PESA Iurretako geralekuan (Maspe)[6] DONOSTIA - BILBO Donostia – Tolosa – Zumarraga – Bergara – Bilbo
PESA DONOSTIA - BILBO Donostia - Lasarte – Andoain – Billabona – Tolosa – Alegia – Ikaztegieta – Ordizia – Beasain – Ormaiztegi – Zumarraga – Antzuola - Bergara – Elgeta – Elorrio – Durango – Bilbo
PESA OÑATI/BERGARA- BILBO Oñati/Bergara – Arrasate – Durango – Bilbo
PESA OÑATI/BERGARA- BILBO Oñati/Bergara – San Prudencio – Arrasate – Elorrio – Durango – Bilbo
CONTINENTAL-AUTO[7] DURANGO - GASTEIZ Durango – Iurreta - Izurtza – Mañaria – Urkiola – Otxandio – Legutio – Urbina – Miñano – Gamarra – Gasteiz

Taxi-Auzunea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Taxi-Auzunea zerbitzua

Bakarrik Iurretan erroldatuta dauden herritarrentzako eta herrigunetik auzoetara eta auzoetatik herrigunera egiten diren joan-etorriak errazteko taxi-zerbitzua da. Iurretako Udalak hartzen du bere gain zerbitzu honen kostu gehiena.

Iurretar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo-loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Iurreta Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa